باتىرى كوپ ەلدىڭ رۋحى بيىك

وسى ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بيىل اتىراۋدا بولعان وتىرىسىندا: «كەيىنگى جىلدارى مەملەكەتىمىز تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە باسا ءمان بەرىپ وتىر. ء«تول شەجىرەمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن» اشۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. وتكەندى سارالاپ, وعان شىنايى باعا بەرۋدىڭ ماڭىزى زور. سول ءۇشىن مۇراعات ماتەريالدارىن مۇقيات زەرتتەۋ قاجەت. وسى ورايدا «قازاقستاننىڭ قاھارمان مايدانگەرلەرى» جوباسىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. جوباعا قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, ءماجىلىس دەپۋتاتى, ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ مۇشەسى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ جەتەكشىلىك ەتەدى. زەرتتەۋشىلەر بۇل جۇمىسپەن وتىز جىل بويى تاباندى تۇردە اينالىسىپ كەلەدى. وسى كەزەڭدە قازاقستاننان شىققان جاۋىنگەرلەردىڭ تاعدىرى مەن ەرلىگى تۋرالى 56 توم ەڭبەك جارىق كوردى. ونىڭ 6 تومى مايدان شەبىندە بولعان ايەلدەرگە ارنالعان.

جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىنا وراي زەرتتەۋلەر تىڭ قارقىنمەن جالعاسادى دەپ سەنەمىن. سۇراپىل سوعىس كەزىندەگى اعا بۋىننىڭ وشپەس ەرلىگى مەن ەرەن ەڭبەگىن ۇرپاق جادىندا جاڭعىرتۋ وتە ماڭىزدى», دەدى.

1941 جىلعى 22 ماۋسىمدا باس­تالىپ, 1418 كۇنگە, ياعني 4 جىلعا سوزىلعان ادامزات تاريحىنداعى ەڭ قاندى سوعىسقا سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا ەلىمىزدەن 1 366 164 ادام قاتىسقان. ولاردىڭ 602 928-ءى نەمىس فاشيستەرىمەن كەسكىلەسكەن شايقاستاردا قازا تاپقان. 500-گە جۋىعى سول كەزدەگى ەڭ جوعارى ماراپات – «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا جانە وعان قوسا بەرىلگەن لەنين وردەنى مەن «التىن جۇلدىز» مەدالىنە يە بولعان. الايدا 133 مايدانگەر جەرلەسىمىزگە وسى اتاقتى بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستار جوعارى جاقتا قولداۋ تاپپاعان بولىپ شىقتى.

«ەشتەن دە كەش جاقسى» دەگەندەي, قاس باتىرلارعا جاسالعان تاريحي ادىلەتسىزدىك بىرتىندەپ تۇزەتىلىپ جاتىر. ماسەلەن, «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعى 1946 جىلى سوعىستا ۆزۆود كومانديرى بولعان اعا لەيتەنانت قۇدايبەرگەن سۇراعانوۆقا, 1965 جىلى گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى بولعان گەنەرال-مايور سابىر راحىموۆقا, 1990 جىلى داڭقتى اسكەري قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلىنا بەرىلدى.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىن­دە ەرەكشە ەرلىك كورسەتسە دە «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن الا الماعان مايدانگەرلەرگە «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋ يگى داستۇرگە اينالدى. سولاردىڭ ءبىرى – رەيحستاگقا ءبىرىنشى بولىپ تۋ تىككەن قاھارمان لەيتەنانت راقىمجان قوشقارباەۆ. بۇگىندە رەسەي تاريحشىلارىنىڭ وزدەرى دە وسى ەرلىكتى ءبىرىنشى بولىپ جاساعان سەرجانت ميحايل ەگوروۆ پەن كىشى سەرجانت مەليتون كانتاريا ەمەس, لەيتەنانت راقىمجان قوشقارباەۆ پەن قاتارداعى جاۋىنگەر-بارلاۋشى گريگوري بولاتوۆ ەكەنىن مويىنداپ وتىر. بۇل – كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باس حاتشىسى يوسيف ءستاليننىڭ جەكە باسىنا تابىنۋ كەزىندە كومپارتيا يدەولوگتارىنىڭ جاۋ ورداسىنا تۋ تىگۋ قۇرمەتىن رامىزدىك ماعىنامەن ۇلتتارى ورىس پەن گرۋزين جاۋىنگەرلەرگە بەرۋدى ۇيعارىپ, جالعاندىققا بارعانىنىڭ سالدارى. ءسويتىپ, م.ەگوروۆ پەن م.كانتاريا 1945 جىلعى 8 مامىردا «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا يە بولدى. ال وسى جوعارى ماراپاتقا ۇسىنىلعان ر. قوشقارباەۆ پەن گ.بولاتوۆ سول جىلعى 18 ماۋسىمدا «قىزىل تۋ» وردەنىمەن عانا ماراپاتتالدى. كەيىن باۋىرجان مومىش ۇلى, قازاق كسر كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى كاكىمجان قازىباەۆ, كورنەكتى اقىن-جازۋشىلار عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين, ءابدىلدا تاجىباەۆ راقىمجان قوشقارباەۆقا «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن بەرۋ تۋرالى ءوتىنىشحات جازىپ, ونى رەسپۋبليكا باسشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆ كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى لەونيد برەجنەۆكە اپارىپ بەرگەنىمەن, ودان ەش ناتيجە شىقپاعان. سول سياقتى رەسەيدىڭ كيروۆ وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى نيكيتا بەلىحتىڭ گريگوري بولاتوۆقا «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن اپەرۋگە تىرىس­قان ارەكەتى دە ءساتسىز اياقتالعان. زەرتتەۋشىلەردىڭ كەيبىرى مۇنى ر. قوشقارباەۆتىڭ اكەسى «حالىق جاۋى» اتانىپ سوتتالعاندىعى­مەن, ال گ.بولاتوۆ سوعىستان كەيىن قىلمىس جاسادى دەگەن ايىپپەن ءبىر جارىم جىل تۇرمەگە وتىرىپ شىققانىمەن جانە وزىنە جۇرت قويعان «گريشا-رەيحستاگ» دەگەن مازاق اتقا توزبەي, ماسكۇنەمدىككە سالىنىپ, 47 جاسىندا اسىلىپ ولگەندىگىمەن بايلانىستىرادى. ر.قوشقارباەۆقا جاسالعان قيانات ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ عانا تۇزەتىلىپ, وعان 1999 جىلى «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلدى.

كەيىنگى جىلدارى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن مايور الەكساندر نەسميانوۆ, اتاقتى مەرگەندەر تولەۋعالي ابدىبەكوۆ پەن ىبى­رايىم سۇلەيمەنوۆ حالىق قا­ھار­ماندارى قاتارىنا قوسىلدى.

شىنتۋايتىندا, ەڭ جوعارى ناگراداعا ۇسىنىلماسا دا, ەرلىگى ەل اۋزىندا جۇرگەن باتىرلار دا از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – مايدانعا اقتوبە وبلىسىنان اتتانعان اقبي راقوۆ. وعان جەرلەستەرى «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋ ماسەلەسىن كوپتەن بەرى كوتەرىپ ءجۇر. اقتوبەلىك جۋرناليست جانعابىل قاباقباەۆتىڭ جازۋىنشا («انا ءتىلى» گازەتى, 2023 جىلعى 19 قاڭتار), اقبي راقوۆ 18 جاسىندا مايدانعا ءوزى سۇرانىپ بارعان. اۋەلى ورىنبور قالاسىنداعى تانك ۋچيليششەسىندە وقىپ, لەيتەنانت شەنىن الىپ شىققان سوڭ ۋكراينا مايدانىنا جىبەرىلگەن. 1943 جىلعى قازان ايىندا دنەپردىڭ وڭ جاعالاۋىندا بولعان سۇراپىل شايقاستا اسقان ەرلىك كورسەتكەن. الايدا اۋىر جاراقات الىپ, تۇتقىنعا ءتۇسىپ, كونتسلاگەردە ازاپ شەككەن. سوعىس اياقتالعان سوڭ ي.ءستاليننىڭ جاۋ قولىنا تۇسكەن جاۋىنگەرلەرگە سەنىمسىز­دىك بىلدىرگەن قاتال بۇيرىعى­نا سايكەس تەكسەرۋ-سۇزگى لاگەرىندە بولعان. ودان كەيىن دونباستىڭ شاحتالارىن قالپىنا كەل­تىرۋ جۇمىسىنا اتتاندىرىلعان. كەيىن ءوزىنىڭ كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنە جولداعان ءوتىنىشى بويىنشا جۇرگىزىلگەن تەكسەرىس ناتيجەسىندە سوعىستا كوزسىز باتىرلىق كورسەتكەنى انىقتال­عان. قاھارمان تانكىشى 26 جاسقا قاراعان شاعىندا سوعىستا العان اۋىر جاراقات سالدارىنان 1949 جىلى قايتىس بولعان. ا.راقوۆتىڭ ەرلىگىن ايعاقتاعان قۇجاتتار ۋكراينانىڭ كيەۆ وبلىسىنداعى بالىكو-ششۋچينكا اۋىلىنىڭ «بۋكرينسك پلاتسدارمىن ەرلىكپەن قورعاۋ» مۋزەيىندە, ۋكراينا مەن بەلارۋستەگى «ونىنشى تانك ديۆيزياسى» مۋزەيىندە, بەلارۋس اسكەري وكرۋگىنىڭ وقۋ ورتالىعىندا ماڭگى ساقتاۋعا قويىلعان. ال 10-شى تانك كورپۋسىنىڭ كومانديرى, وتستاۆكاداعى گەنەرال-لەيتەنانت يۆان ماگونوۆ «دەسياتىي تانكوۆىي» جانە «دنەپروۆسكي» كىتاپتارىندا اقبي راقوۆ تۋرالى دا ەستەلىك جازۋىمەن قاتار, 1988 جىلعى 25 مامىردا كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ تورالقاسىنا ءوتىنىشحات جازىپ, مارقۇم قازاق جاۋىنگەرىنە «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن بەرۋدى ۇسىنعان.

«كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا ۇسىنىلعان مايدانگەرلەردىڭ قايسىسى بولسىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ەرلىك جاساعانى كۇمانسىز. بىراق ولارعا وسى جوعارى ماراپاتتىڭ بەرىلمەۋىنىڭ ءارتۇرلى سەبەبى بولۋى مۇمكىن. بىراق سول ەرلەردىڭ جاساعان ەرلىگىنەن قالىڭ جۇرتشىلىق حاباردار بولعانى ابزال. ءبىز مەيلىنشە باتىرلارىمىزدى كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, قۇرمەت كورسەتكەنىمىز ءجون.