مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاشاندا ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسى الدىڭعى قاتاردا بولۋى قاجەتتىگىن باسا ايتىپ كەلەدى. وعان دالەل پرەزيدەنتتىڭ: «بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ىشىنەن ەڭ جوعارى تۇرعانى جوعارعى سوت بولىپ تابىلادى. جوعارعى سوتتىڭ ابىرويى – قازاقستاننىڭ ابىرويى, جالپى بيلىكتىڭ ابىرويى», – دەپ ەلىمىزدەگى سوتتاردىڭ بەدەلىنە ايرىقشا باعا بەرۋى دەيمىز.
مۇنداي اسا جوعارى باعانى يەلەنۋ ەلىمىز ەگەمەندى ەل اتانىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتكەن شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى قۇقىقتىق جۇيەنى, سونىڭ ىشىندە ەڭ وزەكتىسى – سوت تورەلىگىن زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتۋ جىلدار بويى ءۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقاندىعىنان دەيمىز. جانە جاسىراتىنى جوق, ونى ۇنەمى دامىتۋ – وسى سوڭعى جىلدار ىشىندە ىلگەرى باستى. وعان دالەل رەتىندە دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىك جونىندەگى جاھاندىق يندەكسىنە جۇگىنگەنىمىز ءجون. بۇل كورسەتكىش بويىنشا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق سوت جۇيەسى رەيتينگى 2014 جىلى ەكىنشى پوزيتسياعا كوتەرىلدى. ياعني, ەلباسى تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋى تىڭعىلىقتى جۇزەگە اسىپ كەلەدى دەگەن ءسوز.
مىنە, سوندىقتان دا, ياعني جوعارعى سوت بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ اراسىندا تورەلىك ەتۋ تاعىندا تۇرعاندىقتان دا, ول ەلدەگى زاڭعا قايشى ارەكەتتەرگە, كەلەڭسىزدىكتەرگە, كەمشىلىكتەر مەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى توسقاۋىل قويۋدا دا ەرەكشە ورىن الادى. بۇعان ناقتى دالەل رەتىندە كەشە جوعارعى سوتتا قايرات ءماميدىڭ توراعالىق ەتۋىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2015-2025 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگياسىن» ىسكە اسىرۋ اياسىندا سوت ورگاندارىندا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى» اتتى جوعارعى سوت سۋديالارىنىڭ كەڭەيتىلگەن كەڭەسى ءوتتى. وعان جوعارعى سوتتىڭ القا توراعالارى مەن سۋديالارى, وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتاردىڭ توراعالارى, سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىلىعى مەن ءبولىم مەڭگەرۋشىلەرى, وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتاردىڭ كەڭسە مەڭگەرۋشىلەرى قاتىستى.
كەڭەستىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا جوعارعى سوت توراعاسى قايرات ءمامي: «وتكەن جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2015-2025 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ستراتەگياسىن» بەكىتتى. وندا سوت جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋدىڭ نەگىزگى شارالارى مەن باسىمدىقتارى ايقىندالدى. پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن «نۇر وتان» پارتياسى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءوز باعدارلاماسىن قابىلدادى. رەسپۋبليكا سوتتارىنىڭ سوت ادىلدىگىن ىسكە اسىرۋ قورىتىندىسى جانە الدىن الۋ بارىسى الدىن الا تالقىلانىپ وتىرادى. وندا بىرقاتار كەمشىلىكتەر انىقتالىپ, ولاردى دەر كەزىندە جويۋ جولدارى قاراستىرىلادى. ويتكەنى, سىبايلاس جەمقورلىق مەملەكەت ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى دەرت بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا ەلباسى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگيا مەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى پارتيالىق باعدارلامانى بەكىتە وتىرىپ, جەمقورلىق – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تونگەن جويقىن قاتەر ەكەندىگىن ايتا كەلە, قوعام نازارىن وسى ماسەلەگە اۋدارعان بولاتىن. جەمقورلىقپەن كۇرەس – بارشا قازاقستان قوعامىنىڭ ماڭىزدى مىندەتى. سوت تورەلىگىنىڭ ءمىنسىز جۇيەسى مەملەكەتتىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءتيىمدى ساياساتىنىڭ شەشۋشى قۇرالى – قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى دىڭگەگى بولىپ تابىلادى», – دەپ اتاپ ءوتتى.
سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس باعىتىندا سوت كورپۋسى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەر از ەمەس. سونىڭ ەڭ باستىسى, قازاقستاندىقتاردىڭ سوتقا جۇگىنۋگە دەگەن سۇرانىستارىنىڭ تۇراقتى ءتۇردە قارقىن الۋىنا ساي, رەسپۋبليكا سوتتارى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدا قۇقىق ۇستەمدىگىن كاسىبي لايىقتى دەڭگەيدە ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. ايتالىق, وتكەن جىلى سوتتار 1 ملن. 200 مىڭنان استام ءىستى قاراعان ەكەن. وسى رەتتە شىعارىلعان سوت اكتىلەرىنىڭ 98,7 پايىزى زاڭدى ءارى نەگىزدى بولىپ سانالىپتى. سول سياقتى وتكەن جىلى سۋديالاردىڭ قىزمەتىنە قاتىستى ازاماتتار تاراپىنان تۇسكەن شاعىمداردىڭ سانى 253-كە نەمەسە 5 پايىزعا ازايعان. سوت ءجيۋريىنىڭ سۋديالارعا قاتىستى قاراعان ىستەر سانى 20 پايىزعا, ال تارتىپتىك شارا قولدانۋ جونىندە ءىس قوزعاۋ جاعدايلارىنىڭ سانى 14,3 پايىزعا كەمىگەن.
سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى قىلمىستىق ىستەردى قاراۋ ماسەلەلەرى تۋرالى جوعارعى سوتتىڭ قىلمىستىق ىستەر ءجونىندەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى ا. قاسىموۆ ايتىپ ءوتتى. جالپى ەلباسى ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىن الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋدە كوپتەگەن كوشەلى مىندەتتەردى العا قويعانى بەلگىلى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا جاريالانعان جاڭا ساياسي باعىتتىڭ بارلىق ۆەكتورى ءۇشىن باسىمدىقتار مەن مىندەتتەر ايقىندالعانى ءمالىم. سوتتار ءۇشىن مۇنىڭ ەڭ ماڭىزدىسى – ءمىنسىز جانە ءتيىمدى ۇلتتىق سوت تورەلىگى ەكەنى داۋسىز. تاۋەلسىز جانە ادىلەتتى سوت – قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزى دەسەك, الەمدىك ۇلگى كورسەتكەندەي, ەڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ التىن ارقاۋى – قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال تۋعىزۋ جانە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزۋ. وسىنداي بەرىك تۇعىردىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدى الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسۋ ءۇشىن, ەلباسى ايتقانداي, سوت جۇيەسىنىڭ بارلىق مىندەتتەرى مەن اتقارار جۇمىستارىن سوعان سايكەستەندىرىپ, جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋ – سوتتىڭ باستى ماقساتى. مىنە, بۇل ورايدا بايانداماشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 2014 جىلى سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارى بويىنشا بىرقاتار ۇكىم شىعارىلا وتىرىپ, 807 ءىس نەمەسە قىلمىستىق ىستەردىڭ جالپى سانىنىڭ 4 پايىزى قارالعان (2013 جىلى – 886). سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ, ونىڭ باستى سەبەپتەرى مەن جاعدايلارىن بولدىرماۋ, سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىن جىكتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قۇقىق قورعاۋ جانە ارنايى ورگاندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى جەتىلدىرۋگە ايرىقشا كوڭىل اۋدارىلىپ كەلەدى ەكەن.
سوت بيلىگىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا قازىرگى تاڭداعى اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە سوت ادىلدىگىن جۇزەگە اسىرۋ بولماق. بۇل – تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىندا بەكىتىلگەن, سۋديالاردىڭ ار-ۇجدانى, ادامگەرشىلىگىمەن ايقىندالاتىن ەڭ ءبىر قاسيەتتى مىندەت. وسىعان بايلانىستى سۋديالاردىڭ ادامگەرشىلىك بولمىسى مەن مورالدىق-ادەپ نورمالارىن ساقتاۋى, سونداي-اق سۋديالىق ادەپ جونىندەگى كوميسسيا قىزمەتىن جاڭعىرتۋ تۋرالى جوعارعى سوت سۋدياسى, سۋديالىق ادەپ جونىندەگى كوميسسيا ءتوراعاسى ن. قايىپجان بايانداما جاسادى. ال سوت ءجيۋريى جۇمىسىنىڭ سوت جۇيەسىندەگى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن ناتيجەلەرىمەن جوعارعى سوت سۋدياسى, سوت ءجيۋريىنىڭ توراعاسى م. شەگەنوۆ تانىستىردى.
سىبايلاس جەمقورلىق پەن وزگە دە قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان سوت جۇيەسىندەگى يننوۆاتسيالار تۋرالى جوعارعى سوت جانىنداعى سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ءى. يسپانوۆ باياندادى. اتاپ ايتقاندا, ول قازىرگى تاڭدا «تورەلىك» دەپ اتالاتىن سوت ورگاندارىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق-تالدامالىق جاڭا جۇيەسىن قۇرۋ جۇمىستارىنىڭ اياقتالعانىنا توقتالدى. ورتالىقتاندىرىلعان سالادان تۇراتىن بۇل جۇيە اقپاراتتىق دەرەكتەرمەن الماسۋعا جىلدام قول جەتكىزۋدى, سەنىمدىلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن, ستاتيستيكالىق جانە تالدامالىق ەسەپتەردى قالىپتاستىرۋدا اۆتوماتتاندىرۋدىڭ نەعۇرلىم جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتەدى. جالپى وتكەن جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن اۋداندىق سوتتاردىڭ سانى 450 بىرلىككە دەيىن كوبەيتىلدى. سونىمەن قاتار, سۋديالاردىڭ قوعامداعى مارتەبەسىن ودان ءارى ايقىنداۋدا, كاسىبي مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدە, ولاردىڭ ءال-اۋقاتىن جىل وتكەن سايىن جاقسارتۋ ءۇشىن كوپتەگەن ءىس-شارا اتقارىلىپ كەلەدى. اسىرەسە, جەرگىلىكتى سوتتاردى سوڭعى زاماناۋي وزىق ۇلگىدەگى قۇرال-جابدىقتار جانە كومپيۋتەرلەرمەن جاراقتاندىرۋ تىڭ-عىلىقتى جۇرگىزىلۋدە. سونداي-اق, لاۋازىمىنا جاڭادان كىرىسكەن سۋديالاردى جايلى ءۇي-جايمەن ۋاقتىلى قامتاماسىز ەتۋگە ۇنەمى نازار اۋدارىلاتىندىعى كوڭىل قۋانتادى.
وسىلايشا جوعارعى سوت سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگيانى ىسكە اسىرۋ اياسىندا سوت جۇيەسىندە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ 2015 جىلعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىنىڭ جوباسىن ازىرلەپتى. وسى كەڭەستە ايتىلعان بارلىق ۇسىنىستار اتالعان جوسپارعا ەنگىزىلمەك. ويتكەنى, كەڭەستە بايانداماشىلار ايتىپ وتكەندەي, بارلىق كوزدەلگەن شارالاردىڭ ىسكە اسۋى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا رەسپۋبليكا سوتتارىنىڭ ءوز ۇلەستەرىن قوسۋىنا, ەلدەگى سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىن ازايتۋعا جانە ونىڭ كەز كەلگەن كورىنىستەرىنە «نولدىك» توزىمدىلىك جاعدايىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ءۇمىت ارتۋدا.
ءسويتىپ, سوت جۇيەسىندەگى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى قاتىسۋشىلاردىڭ كەڭەيتىلگەن قۇرامىندا تالقىلانعاندىقتان بۇل باعىتتاعى جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ شارالارىن ايقىنداپ الۋ جونىندە ارنايى شەشىم قابىلداندى. ال اتالعان ايتۋلى كەڭەسكە پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى – قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى ن.ەرمەكباەۆ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ت.دوناقوۆ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ن.ءابىقاەۆ, «نۇر وتان» پارتياسى ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ب.بايبەك, باس پروكۋرور ا.داۋىلباەۆ, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ ءتوراعاسى ق.قوجامجاروۆ, جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى ر.ءتۇسىپبەكوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى س.اقىلباي, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ توراعاسى ر.مۇقاشەۆ جانە ت.ب. قاتىسىپ وتىردى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاشاندا ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسى الدىڭعى قاتاردا بولۋى قاجەتتىگىن باسا ايتىپ كەلەدى. وعان دالەل پرەزيدەنتتىڭ: «بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ىشىنەن ەڭ جوعارى تۇرعانى جوعارعى سوت بولىپ تابىلادى. جوعارعى سوتتىڭ ابىرويى – قازاقستاننىڭ ابىرويى, جالپى بيلىكتىڭ ابىرويى», – دەپ ەلىمىزدەگى سوتتاردىڭ بەدەلىنە ايرىقشا باعا بەرۋى دەيمىز.
مۇنداي اسا جوعارى باعانى يەلەنۋ ەلىمىز ەگەمەندى ەل اتانىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتكەن شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى قۇقىقتىق جۇيەنى, سونىڭ ىشىندە ەڭ وزەكتىسى – سوت تورەلىگىن زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتۋ جىلدار بويى ءۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقاندىعىنان دەيمىز. جانە جاسىراتىنى جوق, ونى ۇنەمى دامىتۋ – وسى سوڭعى جىلدار ىشىندە ىلگەرى باستى. وعان دالەل رەتىندە دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىك جونىندەگى جاھاندىق يندەكسىنە جۇگىنگەنىمىز ءجون. بۇل كورسەتكىش بويىنشا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق سوت جۇيەسى رەيتينگى 2014 جىلى ەكىنشى پوزيتسياعا كوتەرىلدى. ياعني, ەلباسى تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋى تىڭعىلىقتى جۇزەگە اسىپ كەلەدى دەگەن ءسوز.
مىنە, سوندىقتان دا, ياعني جوعارعى سوت بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ اراسىندا تورەلىك ەتۋ تاعىندا تۇرعاندىقتان دا, ول ەلدەگى زاڭعا قايشى ارەكەتتەرگە, كەلەڭسىزدىكتەرگە, كەمشىلىكتەر مەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى توسقاۋىل قويۋدا دا ەرەكشە ورىن الادى. بۇعان ناقتى دالەل رەتىندە كەشە جوعارعى سوتتا قايرات ءماميدىڭ توراعالىق ەتۋىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2015-2025 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگياسىن» ىسكە اسىرۋ اياسىندا سوت ورگاندارىندا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى» اتتى جوعارعى سوت سۋديالارىنىڭ كەڭەيتىلگەن كەڭەسى ءوتتى. وعان جوعارعى سوتتىڭ القا توراعالارى مەن سۋديالارى, وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتاردىڭ توراعالارى, سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىلىعى مەن ءبولىم مەڭگەرۋشىلەرى, وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتاردىڭ كەڭسە مەڭگەرۋشىلەرى قاتىستى.
كەڭەستىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا جوعارعى سوت توراعاسى قايرات ءمامي: «وتكەن جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2015-2025 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ستراتەگياسىن» بەكىتتى. وندا سوت جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋدىڭ نەگىزگى شارالارى مەن باسىمدىقتارى ايقىندالدى. پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن «نۇر وتان» پارتياسى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءوز باعدارلاماسىن قابىلدادى. رەسپۋبليكا سوتتارىنىڭ سوت ادىلدىگىن ىسكە اسىرۋ قورىتىندىسى جانە الدىن الۋ بارىسى الدىن الا تالقىلانىپ وتىرادى. وندا بىرقاتار كەمشىلىكتەر انىقتالىپ, ولاردى دەر كەزىندە جويۋ جولدارى قاراستىرىلادى. ويتكەنى, سىبايلاس جەمقورلىق مەملەكەت ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى دەرت بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا ەلباسى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگيا مەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى پارتيالىق باعدارلامانى بەكىتە وتىرىپ, جەمقورلىق – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تونگەن جويقىن قاتەر ەكەندىگىن ايتا كەلە, قوعام نازارىن وسى ماسەلەگە اۋدارعان بولاتىن. جەمقورلىقپەن كۇرەس – بارشا قازاقستان قوعامىنىڭ ماڭىزدى مىندەتى. سوت تورەلىگىنىڭ ءمىنسىز جۇيەسى مەملەكەتتىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءتيىمدى ساياساتىنىڭ شەشۋشى قۇرالى – قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى دىڭگەگى بولىپ تابىلادى», – دەپ اتاپ ءوتتى.
سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس باعىتىندا سوت كورپۋسى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەر از ەمەس. سونىڭ ەڭ باستىسى, قازاقستاندىقتاردىڭ سوتقا جۇگىنۋگە دەگەن سۇرانىستارىنىڭ تۇراقتى ءتۇردە قارقىن الۋىنا ساي, رەسپۋبليكا سوتتارى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدا قۇقىق ۇستەمدىگىن كاسىبي لايىقتى دەڭگەيدە ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. ايتالىق, وتكەن جىلى سوتتار 1 ملن. 200 مىڭنان استام ءىستى قاراعان ەكەن. وسى رەتتە شىعارىلعان سوت اكتىلەرىنىڭ 98,7 پايىزى زاڭدى ءارى نەگىزدى بولىپ سانالىپتى. سول سياقتى وتكەن جىلى سۋديالاردىڭ قىزمەتىنە قاتىستى ازاماتتار تاراپىنان تۇسكەن شاعىمداردىڭ سانى 253-كە نەمەسە 5 پايىزعا ازايعان. سوت ءجيۋريىنىڭ سۋديالارعا قاتىستى قاراعان ىستەر سانى 20 پايىزعا, ال تارتىپتىك شارا قولدانۋ جونىندە ءىس قوزعاۋ جاعدايلارىنىڭ سانى 14,3 پايىزعا كەمىگەن.
سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى قىلمىستىق ىستەردى قاراۋ ماسەلەلەرى تۋرالى جوعارعى سوتتىڭ قىلمىستىق ىستەر ءجونىندەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى ا. قاسىموۆ ايتىپ ءوتتى. جالپى ەلباسى ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىن الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋدە كوپتەگەن كوشەلى مىندەتتەردى العا قويعانى بەلگىلى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا جاريالانعان جاڭا ساياسي باعىتتىڭ بارلىق ۆەكتورى ءۇشىن باسىمدىقتار مەن مىندەتتەر ايقىندالعانى ءمالىم. سوتتار ءۇشىن مۇنىڭ ەڭ ماڭىزدىسى – ءمىنسىز جانە ءتيىمدى ۇلتتىق سوت تورەلىگى ەكەنى داۋسىز. تاۋەلسىز جانە ادىلەتتى سوت – قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزى دەسەك, الەمدىك ۇلگى كورسەتكەندەي, ەڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ التىن ارقاۋى – قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال تۋعىزۋ جانە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزۋ. وسىنداي بەرىك تۇعىردىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدى الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسۋ ءۇشىن, ەلباسى ايتقانداي, سوت جۇيەسىنىڭ بارلىق مىندەتتەرى مەن اتقارار جۇمىستارىن سوعان سايكەستەندىرىپ, جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋ – سوتتىڭ باستى ماقساتى. مىنە, بۇل ورايدا بايانداماشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 2014 جىلى سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارى بويىنشا بىرقاتار ۇكىم شىعارىلا وتىرىپ, 807 ءىس نەمەسە قىلمىستىق ىستەردىڭ جالپى سانىنىڭ 4 پايىزى قارالعان (2013 جىلى – 886). سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ, ونىڭ باستى سەبەپتەرى مەن جاعدايلارىن بولدىرماۋ, سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىن جىكتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قۇقىق قورعاۋ جانە ارنايى ورگاندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى جەتىلدىرۋگە ايرىقشا كوڭىل اۋدارىلىپ كەلەدى ەكەن.
سوت بيلىگىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا قازىرگى تاڭداعى اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە سوت ادىلدىگىن جۇزەگە اسىرۋ بولماق. بۇل – تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىندا بەكىتىلگەن, سۋديالاردىڭ ار-ۇجدانى, ادامگەرشىلىگىمەن ايقىندالاتىن ەڭ ءبىر قاسيەتتى مىندەت. وسىعان بايلانىستى سۋديالاردىڭ ادامگەرشىلىك بولمىسى مەن مورالدىق-ادەپ نورمالارىن ساقتاۋى, سونداي-اق سۋديالىق ادەپ جونىندەگى كوميسسيا قىزمەتىن جاڭعىرتۋ تۋرالى جوعارعى سوت سۋدياسى, سۋديالىق ادەپ جونىندەگى كوميسسيا ءتوراعاسى ن. قايىپجان بايانداما جاسادى. ال سوت ءجيۋريى جۇمىسىنىڭ سوت جۇيەسىندەگى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن ناتيجەلەرىمەن جوعارعى سوت سۋدياسى, سوت ءجيۋريىنىڭ توراعاسى م. شەگەنوۆ تانىستىردى.
سىبايلاس جەمقورلىق پەن وزگە دە قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان سوت جۇيەسىندەگى يننوۆاتسيالار تۋرالى جوعارعى سوت جانىنداعى سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ءى. يسپانوۆ باياندادى. اتاپ ايتقاندا, ول قازىرگى تاڭدا «تورەلىك» دەپ اتالاتىن سوت ورگاندارىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق-تالدامالىق جاڭا جۇيەسىن قۇرۋ جۇمىستارىنىڭ اياقتالعانىنا توقتالدى. ورتالىقتاندىرىلعان سالادان تۇراتىن بۇل جۇيە اقپاراتتىق دەرەكتەرمەن الماسۋعا جىلدام قول جەتكىزۋدى, سەنىمدىلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن, ستاتيستيكالىق جانە تالدامالىق ەسەپتەردى قالىپتاستىرۋدا اۆتوماتتاندىرۋدىڭ نەعۇرلىم جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتەدى. جالپى وتكەن جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن اۋداندىق سوتتاردىڭ سانى 450 بىرلىككە دەيىن كوبەيتىلدى. سونىمەن قاتار, سۋديالاردىڭ قوعامداعى مارتەبەسىن ودان ءارى ايقىنداۋدا, كاسىبي مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدە, ولاردىڭ ءال-اۋقاتىن جىل وتكەن سايىن جاقسارتۋ ءۇشىن كوپتەگەن ءىس-شارا اتقارىلىپ كەلەدى. اسىرەسە, جەرگىلىكتى سوتتاردى سوڭعى زاماناۋي وزىق ۇلگىدەگى قۇرال-جابدىقتار جانە كومپيۋتەرلەرمەن جاراقتاندىرۋ تىڭ-عىلىقتى جۇرگىزىلۋدە. سونداي-اق, لاۋازىمىنا جاڭادان كىرىسكەن سۋديالاردى جايلى ءۇي-جايمەن ۋاقتىلى قامتاماسىز ەتۋگە ۇنەمى نازار اۋدارىلاتىندىعى كوڭىل قۋانتادى.
وسىلايشا جوعارعى سوت سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگيانى ىسكە اسىرۋ اياسىندا سوت جۇيەسىندە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ 2015 جىلعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىنىڭ جوباسىن ازىرلەپتى. وسى كەڭەستە ايتىلعان بارلىق ۇسىنىستار اتالعان جوسپارعا ەنگىزىلمەك. ويتكەنى, كەڭەستە بايانداماشىلار ايتىپ وتكەندەي, بارلىق كوزدەلگەن شارالاردىڭ ىسكە اسۋى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا رەسپۋبليكا سوتتارىنىڭ ءوز ۇلەستەرىن قوسۋىنا, ەلدەگى سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىن ازايتۋعا جانە ونىڭ كەز كەلگەن كورىنىستەرىنە «نولدىك» توزىمدىلىك جاعدايىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ءۇمىت ارتۋدا.
ءسويتىپ, سوت جۇيەسىندەگى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى قاتىسۋشىلاردىڭ كەڭەيتىلگەن قۇرامىندا تالقىلانعاندىقتان بۇل باعىتتاعى جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ شارالارىن ايقىنداپ الۋ جونىندە ارنايى شەشىم قابىلداندى. ال اتالعان ايتۋلى كەڭەسكە پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى – قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى ن.ەرمەكباەۆ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ت.دوناقوۆ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ن.ءابىقاەۆ, «نۇر وتان» پارتياسى ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ب.بايبەك, باس پروكۋرور ا.داۋىلباەۆ, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ ءتوراعاسى ق.قوجامجاروۆ, جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى ر.ءتۇسىپبەكوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى س.اقىلباي, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ توراعاسى ر.مۇقاشەۆ جانە ت.ب. قاتىسىپ وتىردى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
سوڭعى جاڭالىقتار
تۇلعا • كەشە
اۋا رايى • كەشە
يران ورمۇز بۇعازىن قايتا جاپتى
الەم • كەشە
يران اۋە كەڭىستىگىن ءىشىنارا اشتى
الەم • كەشە
ءال-فارابي داڭعىلىندا جول ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزعاندار ۇستالدى
ايماقتار • كەشە
جەردە ماگنيتتىك داۋىل باستالدى
وقيعا • كەشە
