باسەكەگە قابىلەتتى وزىق وتىزدىققا ىلىگىپ, وتاندىق ونىمدەرىمىز تەگەۋرىندى الەمدىك نارىققا شىعىپ, ءوزىنىڭ اۋقىمدى تۇردە ۇلەسىن الار كۇندەردى جاقىنداتۋدا ەل اۋماعىن سىرتپەن بايلانىستىراتىن ترانسشەكارالىق جولدىڭ قاي ءتۇرىنىڭ دە ورىستەۋى اسا ماڭىزدى. وسى رەتتە پارسى شىعاناعى ارقىلى مۇحيتقا قۇلاش سەرمەيتىن تۇستىڭ ءبىرى – يران يسلام رەسپۋبليكاسىمەن اراداعى جول قاتىناستارىن جولعا قويۋ. ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلىمىزدەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى موجتابا داميرچيلۋگە جولىعىپ, وسى ماسەلەگە قاتىستى بىرنەشە ساۋال قويعان ەدى.
– قۇرمەتتى ەلشى مىرزا, قازاقستان مەن يران – كاسپي تەڭىزى ارقىلى جالعاسقان, تاريحي بايلانىستارى تەرەڭگە كەتكەن كورشىلەس ەلدەر. وتكەن جىلى استانادا مەملەكەت باسشىلارى ءوز كەزدەسۋلەرىنەن سوڭ بىرلەسە وتكىزگەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا قازاقستان-يران بايلانىسىندا تاۋ-كەن ءوندىرىسى, مۇناي جانە گاز, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا, عىلىم, جاڭا تەحنولوگيالار باعىتىندا قارىم-قاتىناستى قامتيتىن جول كارتاسى جاسالاتىنى تۋراسىندا ايتىلعان ەدى. سول جولى قازاقستان مەن يران پرەزيدەنتتەرىنىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسى قابىلدانىپ, ەكى ەلدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى اراسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى بەسجىلدىق باعدارلاماعا قول قويىلدى. قازىرگى كۇنى وسى اۋقىمدى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسى قالاي جۇرۋدە؟ تۋىنداپ وتىرعان قانداي دا ءبىر كەدەرگىلەر بار ما؟
– ءوزىڭىز ايتىپ وتكەندەي, وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا يران پرەزيدەنتى حاسان ءرۋحانيدىڭ قازاقستانعا جاساعان العاشقى رەسمي ساپارى بارىسىندا ەكى ەل ءۇشىن دە ماڭىزدى تاۋ-كەن ءوندىرىسى, مۇناي جانە گاز, ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ, كولىك ءترانزيتى, عىلىم, جاڭا تەحنولوگيالار سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناستى قامتيتىن كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. جاقىندا عانا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ قارىم-قاتىناستارىن ودان ءارى ورىستەتىپ, جاقىنداتا تۇسەتىن «قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران» تەمىرجولىنىڭ اشىلۋى جۇزەگە استى. ال ەگەر تاريحقا كوز سالساق, بۇل كونەدەگى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بۇگىنگى جالعاسى ىسپەتتى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ءۇشىن ورتاق ايدىن – كاسپي تەڭىزى ارقىلى جالعاسقان ارالاستىق ەندى قۇرلىقتا تەمىرجولمەن جانە اۆتوكولىك جولدارىمەن تۇتاسۋى قازاق-يران جۇرتىنىڭ الەمدىك نارىقتان وزدەرىنە تيەسىلى ۇلەستەرىن الۋى ءۇشىن قاجەت قادامدار.
رەسمي ساپار ۋاقىتىندا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىنەن باسقا, ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە مينيسترلەرمەن قاتار, جەكە سەكتورلارداعى بيزنەس وكىلدەرى اراسىندا دا ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزىلدى. ارالاس-قۇرالاستىقتىڭ وسىلايشا وربۋىنەن ەكى ەلدىڭ دە حالقى ۇتادى دەپ بىلەمىن. ەكى ەل باسشىلارىنىڭ ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا ۋاعدالاستىقتاردىڭ بارلىعىنىڭ جۇزەگە اسۋى ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاسالۋدا, قانداي ءبىر قيىندىقتار بار دەپ ايتا المايمىن. ەكى ەلدىڭ جاۋاپتى تۇلعالارىنىڭ اراداعى قارىم-قاتىناستاردى ءوزارا تيىمدىلىك تۇرعىسىنان ورىستەتۋگە دەگەن پەيىلىنىڭ ارقاسىندا ەكى جاقتان بىردەي جاسالعان تالپىنىستار ناتيجەلى بولادى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
– ءبىزدىڭ ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتىپ, تاۋار اينالىمىن 5 ەسەگە دەيىن ارتتىرۋ ءمۇمكىندىگىنىڭ بارلىعى دا سول جولعى كەزدەسۋدە ايتىلعان بولاتىن. ال ونىڭ ورىستەۋىندە كولىك-ترانزيت سالاسىنىڭ اتقارار ءرولى ايرىقشا ەمەس پە؟ وسى ورايدا, ءۇش ەلدىڭ اۋماعىنان وتەتىن «جاڭاوزەن – قىزىلقيا – بەرەكەت – ەترەك – گورگان» باعىتىنداعى جاڭا تەمىرجول تارماعىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعىن ءورىستەتۋگە جانە ەكونوميكالارىن دامىتۋعا وڭ اسەر ەتەتىنى انىق قوي.
– ەگەر ءبىز ەكى اراداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار دەڭگەيىن قازىرگىدەن جوعارى ساتىعا كوتەرگىمىز كەلسە, كولىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتە ءتۇسۋىمىز ايدان انىق ماسەلە. يران مەملەكەتى, اللانىڭ بەرگەن سىيى بولار, گەوگرافيالىق تۇرعىدان وتە ءبىر قولايلى ايماقتا ورنالاسقان. يران ارقىلى ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەردىڭ اشىق تەڭىزگە شىعۋ مۇمكىندىگى بار. جانە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كولىك سالاسىنداعى ءىرى الەۋەتىن, حالىقارالىق ءتاجىريبەسىن پايدالانۋدىڭ دا ماڭىزى زور دەر ەدىم. بۇل ورتالىق ازيادا ورىن تەپكەن مەملەكەتتەر ءۇشىن الەمدىك نارىققا شىعۋدىڭ قىسقا ءارى ءتيىمدى جولى دەسەك, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن دە كورشى جاتقان ەلدەرمەن ارادا جاقسى بايلانىستار ورناتۋدىڭ, ەكونوميكالىق ءوزارا ءتيىمدى قاتىناستاردى دامىتۋدىڭ ءمانى وتە زور.
يراننىڭ كاسپي جاعالاۋىندا ءارى ءىرى ءارى الەۋەتى زور پورتتار ورىن تەپكەن. ال ولارمەن جالعاسقان تەمىرجولدار دا قازاقستانعا پايدا اكەلە الادى. بۇل رەتتە اقتاۋ پورتىنىڭ تىنىسىن كەڭەيتۋدىڭ ماڭىزى زور. كاسپي تەڭىزىندەگى كولىك قاتىناسىن دامىتۋ ارقاسىندا ەكى ەل اراسىندا قاتىنايتىن كەمەلەردىڭ بارىس-كەلىسىن جانە اراداعى جۇك تاسىمالداۋدى دا ۇلعايتا تۇسەمىز. سونداي-اق, تەمىرجول قاتىناسى تۋرالى ايتىپ وتەر بولساق, مۇندا زاڭنامالىق تۇرعىدا جاسالاتىن جۇمىستار ءالى بار. بۇل جولعا بىرنەشە مەملەكەتتىڭ قاتىسى بارلىعىنان زاڭنامالار ۇشجاقتى تۇردە قاراستىرالادى عوي. ەگەر قاجەت زاڭدار ومىرگە كەلىپ جاتسا, اراداعى تاۋار تاسىمالى ورىستەي تۇسەتىنى انىق. بۇل ايماقتىق قانا ەمەس, الەمدىك نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قۇلاشىن تەگەۋرىندى تۇردە الىسقا سەرمەۋىنە دە سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن.
– يرانمەن ءبىزدىڭ ەل اراسىنداعى بارىس-كەلىستى تەك كاسپي تەڭىزى مەن تەمىرجول ارقىلى جالعاپ قويۋدان تىس, اۆتوكولىك جولىمەن بايلانىستىرۋدىڭ بولاشاعى جايىندا نە ايتار ەدىڭىز؟
– ارينە, قاتىناس تۇرلەرىن ءسوز ەتكەندە, سۋ مەن تەمىرجول عانا ەمەس, تاس جولدار مەن اۋە بايلانىسىن دا ەستە تۇتۋىمىز ابزال. سوندىقتان, بۇل ماسەلەلەرگە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ مەملەكەت باسشىلارى ماڭىز بەرۋدە. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى جانە ءتيىمدى قولدانىلاتىن تۇستارى بار. قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋدا ولاردىڭ اتقارار ءرولىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. قازىرگىدەي تەمىرجول سالاسىن جولعا قويىپ وتىرعان كۇندە, ءبىز قاتىناستىڭ باسقا تۇرلەرىن دامىتۋدى دا نازاردا ۇستايمىز. ولار ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ وتىراتىن بولعاندىقتان, اۆتوكولىك جولدارى ماسەلەسىندە كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلۋدا.
يراندىق جول سالۋشى كومپانيالار قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا وتە بەلسەندى تۇردە جۇمىس ىستەۋدە. وتكەن كۇزدە مەن جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جەرلەرگە ادەيى اتباسىن بۇرىپ, بارىپ قايتتىم. وسى ارادا قازاق جەرىندە العاش رەت شىمكەنت پەن تاراز اراسىنداعى جولدا توننەل سالىپ جاتقان يراندىق جول سالۋشىلار ەكەنىن ايتقىم كەلەدى.
– ەكى اراداعى بايلانىستاردى دامىتۋدا يران بيزنەسىنىڭ قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جوبالارىنا قاتىسىپ, ينۆەستيتسيا سالۋىنىڭ قانداي مۇمكىندىكتەرى بار دەپ ويلايسىز؟
– ەكى اراداعى قارىم-قاتىناستاردى ورىستەتۋدە بىرنەشە ماسەلەگە باسىمدىق بەرىلگەن بولسا, سونىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, قازاقستاندا وسى سالانى دامىتۋدا كوپتەگەن جاقسى ىستەر بار. ونىڭ ىشىندە ينۆەستورلاردىڭ سالعان قاراجاتىن وزىنە ءتيىمدى قايتارىممەن, ونىمدەردى ساتۋ ارقىلى الاتىن مۇمكىندىگىن ەسكەرسەك, بۇل يراندىقتار ءۇشىن دە پايدالى بولماق. ەندى ولاردىڭ تەز ارادا ناقتىلانىپ, بەكىتىلۋىن كۇتىپ وتىرمىز, بۇل ءىستىڭ كوكجيەگى مول جانە ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ جاقسى ءبىر جارقىن بەتتەرى وسى سالادا جاتىر دەپ بىلەمىن.
– ءبىزدىڭ حالىقتا «ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. ال ەكى جۇرتتىڭ اراسىن جاقىنداتۋدا ساۋدا-ساتتىق, ەكونوميكالىق بايلانىستاردان وزگە, مادەني-گۋمانيتارلىق قاتىناستاردىڭ ءرولى ايرىقشا دەپ ويلايمىن. وسى ورايدا قولعا الىنعان قانداي جوبالار, كەلەشەكتە ىسكە اسادى دەيتىن قانداي جوسپارلار بار؟
– قازاقستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەنىنە 23 جىل عانا بولعانىمەن, ءبىز ونىڭ تاريحىنىڭ سوناۋ كونەدە جاتقانىن, ونىڭ قادىم زامانداردان باي مادەنيەتى بارلىعىن, وركەنيەتتى ەل ەكەنىن بىلەمىز. قازاق وركەنيەتىنىڭ تۋىندىلارى, قازاق جۇرتىنىڭ مادەني مۇرالارى قازاق جەرىندە كىندىك قاندارى تامعان, شىعىستىق قانا ەمەس, الەمدىك ءىلىم-ءبىلىمنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ءال-فارابي سىندى وسى دالانىڭ كوپتەگەن پەرزەنتتەرىنىڭ ەڭبەكتەرى سوناۋ كەزدەردەن پارسى تىلدەرىندە جارىق كورىپ, ولار يراننىڭ كىتاپحانالارىندا, ارحيۆتەرىندە ساقتالعان. ءبىز قازىرگى كۇنى يران مەن قازاقستان اراسىنداعى ەجەلگى تاريحي بايلانىستىڭ قايتا جاندانۋىنا قۋانىشتىمىز جانە قارىم-قاتىناستاردىڭ كۇننەن-كۇنگە ءتۇرلى سالالاردى قامتىپ, دامي ءتۇسۋىنىڭ كۋاسىمىز. جانە سول ىنتىماقتاستىقتىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە پەيىلدىمىز.
مادەني-گۋمانيتارلىق قاتىناستاردا ءبىزدىڭ وراسان زور الەۋەتىمىز بارلىعىن ايتقىم كەلەدى. وتكەن جىلى ءمادەني, عىلىمي دەلەگاتسيالار الماسۋىنىڭ كۋاسى بولدىق. يران عىلىم اكادەمياسىنىڭ باسشىسى قازاقستانعا كەلىپ كەتتى, ول كىسىنىڭ يرانداعى ءىرى فارابيتانۋشى ەكەندىگىن سىزدەردىڭ وقىرمانداردىڭ دا بىلگەنى ءجون شىعار. ول – 55 جىل بۇرىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن فارابي جونىنەن قورعاپ, ونىڭ مۇرالارىن زەرتتەپ, 10-نان اسا ەڭبەك جازعان ادام. ءبىز, سونداي-اق, الماتى قالاسىندا يران فيلمدەرىنىڭ فەستيۆالىن وتكىزدىك, جاقىن ارادا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى تەھرانعا جول تارتادى, يران ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ول كىسىمەن كەزدەسۋلەر وتەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
سونداي-اق, ستۋدەنتتەر الماسۋ ءجۇرىپ جاتىر, قازاقستاندىق جاستاردىڭ ەلىمىزدە ءبىلىم الۋى, انىعىراق ايتقاندا, ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرادا وقۋى يران ۇكىمەتى بولگەن گرانتتار ارقاسىندا جۇزەگە اسۋدا. وسىنداي گۋمانيتارلىق سالادا اتقارىلىپ جاتقان بايلانىستار وزگە دە باعىتتارداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا سەپتىگىن تيىزەدى. ويتكەنى, ءوزىڭىز ايتقانداي, حالىقتار ءبىر-ءبىرىنىڭ ىشكى الەمىنە ءۇڭىلىپ, ۇقساستىقتار مەن ايىرماشىلىقتاردى ەكشەپ, ءبىر-بىرىنەن جاقسىلىقتاردى جۇقتىرعاندا عانا شىن مانىندەگى تۇسىنىستىك ورناپ, جاقىنداسۋعا جول اشىلادى.
ەلشىلىك الداعى جۇمىسىندا مادەني ءىس-شارالار, فورۋمدار, عىلىمي كونفەرەنتسيالار, كورمەلەر وتكىزۋدى, زەرتتەۋ سالاسىندا الماسۋلار جۇرگىزۋدى نازارىنا الىپ وتىر. ەكى ەلدىڭ عىلىمي ورتالىقتارىنداعى الەۋەتتى پايدالانۋ اراداعى بايلانىستى دامىتۋعا ۇلەسىن قوسادى.
– ءسىزدىڭ بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرگەنىڭىزدەن حابارىمىز بار, ءبىر سۇحباتىڭىزدا قازاق ءتىلىن دە ۇيرەنۋ نيەتىڭىز بارلىعىن ايتقان ەكەنسىز, سول جايىن ءبىلگىمىز كەلىپ ەدى.
– ەلشىنىڭ باستى قىزمەتى – ەكى ارادا جاقسى بايلانىس ورناتۋ. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, ەلشى ءۇشىن بارعان ەلىنىڭ ءتىلىن ءبىلۋى وتە كوپ كومەگىن تيگىزەدى. مەنىڭ ويىمشا, تىلگە قارىم-قاتىناس قۇرالى تۇرعىسىنان دا جوعارى ءمان بەرىپ قاراۋ كەرەك. قازاق ءتىلىن ۇيرەنەمىن دەپ شەشىم قابىلداعانىمدا ماعان: «نەگە ءسىز وسىنشاما ۋاقىتىڭىزدى بولەسىز, مۇمكىن ول قولدانىلمايتىن شىعار»,– دەپ كەڭەس بەرۋشىلەر دە بولدى. ەگەر ادام ءتىل ۇيرەنۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتسا, ءتىل ءۇيرەنۋدىڭ ار جاعىندا سول ەلدىڭ مادەنيەتىنە, وركەنيەتىنە دەگەن قىزىعۋ مەن قۇرمەت جاتادى دەپ ويلايمىن.
جوعارىدا ايتقانىمداي, مەن قازاق حالقىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنە قۇرمەت كورسەتۋىمنىڭ ناتيجەسىندە وسى ءتىلدى ۇيرەنۋگە بەل بۋدىم. وسى بەت بۇرعان ازداعان ۋاقىت ىشىندە يران مەن قازاقستان مادەنيەتىندە قانشالىقتى ۇقساستىقتار بار ەكەنىن كوردىم. ءتىل ۇيرەنۋ بارىسىندا تىلىمىزدە ءبىر ماعىنا بەرەتىن, بىردەي ايتىلاتىن سوزدەر بارلىعىن اڭعاردىم, ءتىپتى, ادەبيەتتە, داستاندار مەن ءتۇرلى ءافسانا, ەرتەگىلەردە ورتاقتىقتار بار. ەگەر ولارعا تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, تاريحي بايلانىستاردىڭ سوناۋ ىقىلىم زامانداردا ورناعانىن بايقاۋعا بولادى. ماقال-ماتەلدەرىمىزدەگى ۇقساستىقتار قانداي, ءتىپتى, عاجاپ! مەن ءتىل ۇيرەنۋ ارقىلى وسى ۇقساستىقتاردى بىلگەنىمە وتە قۋانىشتىمىن.
مىسالى, «سامۇرىق» ءسوزىن العاش ەستىگەندە بۇل بىزدەردەگى «سەمرۋك» ەرتەگىسىمەن ۇقساس ەمەس پە ەكەن دەپ ەلەڭ ەتتىم. وسى ۇقساستىقتى ىزدەۋ مەنىڭ ءتىل ءۇيرەنۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىما مىقتاپ تۇرتكى بولدى. سىزدەردىڭ «سامۇرىق قۇس» تۋرالى ەرتەگىلەرىڭىز بەن بىزدەگى «سەمرۋك» اراسىندا قانشالىقتى جاقىندىق بار ەكەنىن كوردىم. مەنىڭ ويىمشا, ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ عالىمدارى وسىنداي تامىرلاستىقتى الدە دە جەتە زەرتتەي تۇسسە, كوپتەگەن جاڭالىقتار اشىپ, ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ءبىر بەتتەرىنىڭ جازىلۋىنا جول اشىلار ەدى.
– ەلشى مىرزا, ۋاقىت ءبولىپ اڭگىمەلەسكەنىڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
