كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
ەكونوميكالىق ساراپشى توعجان قوجالىنىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ ادىستەرى شىعىننىڭ ارناسىن پايداعا باعىتتاۋ مۇمكىندىگىن تەجەپ كەلدى. باعدارلامانى باسقارۋدىڭ مۇنداي ءتاسىلى مەملەكەتتىك ورگانداردى تەندەرلىك ماشيناعا اينالدىرىپ, شىعىنعا تالداۋ جاساۋ مۇمكىندىگىن شەكتەپ تاستادى. ال ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى باعدارلامادا ايتىلعان مىندەتتەردى اينالىپ ءوتۋدى ابدەن مەڭگەرگەن ايماقتىق اكىمدەرگە, سولاردىڭ جۇمىسىن باقىلاپ وتىرعان ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگىنە مىنەز كورسەتە الماي, مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار قۇجاتتارىن تۇيىق شەڭبەرگە قاماپ قويدى. باسقاشا ايتقاندا, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ نۇسقاسىن دايىنداعان جۇمىس توبى ونىڭ ناتيجەسىنە باعا بەرەتىن سىرت پىكىردىڭ ەسىگىن جاۋىپ تاستاپ, ءوزىن-ءوزى باعالاۋعا, قاجەت بولسا كەلەسى باعدارلاما ارقىلى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ قويعان. سونىڭ ناتيجەسىندە 2005-2018 جىلدار اراسىندا ەلدە 4 ترلن تەڭگەنىڭ 961 جوباسى ىسكە قوسىلىپ, 90,6 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلىپتى.
«تامىز ايىنىڭ باسىندا ۇكىمەت باسشىسى ولجاس بەكتەنوۆ وبلىس اكىمدەرىنىڭ قىزمەتىن باعالاۋ جۇيەسى ەسكىرگەنىن, ەندى ول باسقا ولشەممەن باعالاناتىنىن ايتتى. ولاردىڭ جۇمىسى وزدەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندەگى ايماقتاردا جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىنىڭ قالاي شەشىلگەنى, ۇلتتىق جوبالاردىڭ ەكونوميكاعا اسەرى دەڭگەيىمەن باعالانۋعا ءتيىس. سول كەزدە عانا ۇلتتىق جوبالار ىشكى نارىقتىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرتەدى. ۇكىمەت بۇل رەتتەگى ۇستانىمىن اشىپ ايتۋ كەرەك. باتىس ەلدەرىندە مۇنداي جوبالاردىڭ ەكونوميكاعا اسەرى تريلليوندارمەن باعالانادى. رەسەيدە اياقتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ پايداسى, زيانى, كەمشىلىگى تۋرالى دەرەكتەردىڭ باسى اشىق. ءبىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولدانىستا بولعان باعدارلامالاردىڭ ءىجو-گە قالاي اسەر ەتكەنىن, ىشكى نارىققا قانشا قارجى قۇيعانىن بىلمەيمىز. ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ شارتتى مەرزىمى اياقتالماي جاتىپ, ەكىنشى باعدارلاماعا اۋىسىپ كەتكەن كەزدەرى دە بولدى», دەيدى ساراپشى.
ۇكىمەت 2022 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ 10 ۇلتتىق جوبانى ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. جوعارى اۋديتورلىق پالاتا 9 ۇلتتىق جوبانىڭ 7-ەۋىنىڭ تيىمدىلىگى تومەن ەكەنىن مالىمدەدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى كەمشىلىكتەردىڭ ءبارىن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ نەمەسە ۇلتتىق جوبالاردىڭ كوپتىگىمەن بايلانىستىرۋعا بولمايدى. دامىعان ەلدەردىڭ ءبىرازى ەلدىڭ 5-10 جىلداعى دامۋ باعىتىن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باعدارلاما, ءتۇرلى جوبا ارقىلى رەتتەپ وتىرادى. ءبىز ۇلتتىق جوبالاردى جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ سۇزگىسىنەن وتكىزىپ الۋ ارقىلى بۇل باعىتتى نارىق زاڭىمەن جۇيەلەگەندەي بولدىق.
قارجىگەر-ساراپشى بەيسەنبەك زيابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق جوبالاردى جوعارى ەسەپ پالاتاسىنىڭ سۇزگىسىنەن وتكەرۋمەن شەكتەلىپ قالۋعا بولمايدى. ەكونوميكاعا دەم بەرۋگە, دامىتۋعا باعىتتالعان باعدارلامالاردى قابىلداعان كەزدە ونىڭ نارىقپەن ينتەگراتسيالانۋ مۇمكىندىگىنە نازار اۋدارىلادى.
ء«بىزدىڭ باعدارلامالارىمىز, جوبالارىمىز ساۋاتتى دەگەندى ءجيى ەستيمىن. بىراق ونى جۇزەگە اسىرۋعا كەلگەندە ءبىر كەدەرگىلەردىڭ قولدان ۇيىمداستىرىلاتىنى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە مويىندالىپ ءجۇر. مەملەكەت باسشىسى كەزىندە «رەفورما مونيتورينگى ورتالىعىن» قۇرۋ, سوڭىندا اۋقىمدى اۋديت جۇرگىزۋ كەرەگىن ايتتى. ەگەر ەلدەگى رەفورمالار مەن باعدارلامالارعا مونيتورينگ جاسايتىن ورتالىق اشىلىپ, ول ورتالىق مەملەكەت باسشىسىنا عانا جاۋاپ بەرەتىندەي مارتەبەگە يە بولسا, ءبىراز نارسە وزگەرەر ەدى. ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىن باقىلاپ وتىراتىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتى مينيسترلىكتەردى تىكەلەي سىنامايدى, بۇدان كەيىن ماسەلە جابۋلى كۇيىندە قالادى», دەيدى ب. زيابەكوۆ.
ساراپشى جاراس احمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, الداعى بەسجىلدىقتاردا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردان باس تارتۋ قيىن. بيۋدجەت باعدارلامالىق قاعيدات بويىنشا قۇرىلعان. ءبىز سياقتى الەۋمەتتىك قاعيداتتارعا باسىمدىق بەرەتىن ەلدە كەز كەلگەن سالا مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز العا جىلجي المايدى.
«مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى ەسەپتەر قولجەتىمدى بولسا, ەلدىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال ەتەدى. بىراق مەملەكەتتىڭ ارالاسۋىن قاجەتسىنىپ تۇراتىن سالالاردى ناقتىلاپ الۋىمىز كەرەك. بىزدەگى باعدارلامالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى الەۋمەتتىك سالاعا, اۋىلدى دامىتۋعا باعىتتالعان. بىراق وسى سالالاردىڭ ەكونوميكاعا اسەرى ءالى ماردىمسىز. اۋىل شارۋاشىلىعى, اۋىل بيزنەسىنىڭ ءىجو قۇرىلىمىنداعى ۇلەسى ايتارلىقتاي وسكەن جوق. باسقا سالالارعا جاساندى قولداۋ كورسەتۋ نارىق كونيۋنكتۋراسىن بۇرمالاپ, تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋدى تەجەيدى», دەيدى ساراپشى.
ونىڭ سوزىنشە, كەز كەلگەن ەل مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قابىلدانعان باعدارلاما ارقىلى ىشكى نارىقتى قولداۋعا باسىمدىق بەرەدى. دسۇ زاڭى بۇل كوزقاراستى قۇپ كورمەسە دە جان-جاعىمىزدىڭ ءبارى ىشكى نارىقتى سىرتقى فاكتورلاردان قورعاۋدىڭ سان ءتۇرلى ءتاسىلىن ويلاپ تاپقان. بىزدە قازىر دسۇ عانا ەمەس, ەاەو -عا مۇشە ەلدەردىڭ يمپورتىنان نارىقتى قورعاۋ ءتاسىلىن ءاربىر ۇلتتىق جوباعا جەكەلەگەن باپتار رەتىندە سىنامالاپ-زاڭداستىرىپ جىبەرەتىن كەز كەلدى.
«بۇل ماسەلە سان رەت ايتىلسا دا, ۇكىمەت ەسكەرەتىن ەمەس. سەبەبى تەندەردە باعى جانعان كەيبىر كومپانيالار ەلدە بالاماسى بولسا دا, يمپورت تاۋارلاردى الا سالعاندى ءجون كورەدى. بۇل كوزقاراس مەملەكەتتىڭ يمپورتتى الماستىرۋعا باعىتتالعان ۇلتتىق جوبالارىن كوزىن باقىرايتىپ تۇرىپ مانسۇقتاۋ دەپ قابىلدانادى. قازىر وتاندىق تاۋارلاردىڭ ەكسپورتقا جانە ىشكى نارىققا ارنالعان بىرنەشە كاتالوگى بار. قارجى مينيسترلىگى دايىنداعان «ەلەكتروندىق ءونىم كاتالوگى» تەندەر جەڭىمپازدارى ءۇشىن باس قۇجات بولۋى كەرەك. اپتا باسىندا پرەمەر-مينيستر يمپورتتى الماستىرۋ, ونىڭ ىشىندە وفتەيك كەلىسىمشارتتار ارقىلى جۇمىستى جانداندىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. يندۋستريا مينيسترلىگىنە ءىرى مەردىگەرلەردىڭ وتاندىق شيكىزات پەن ماتەريالداردى پايدالانۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەرىن باقىلاۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. حالىقارالىق تاجىريبەدە ىشكى نارىق, وتاندىق ونىمدەر وسى وفتەيك كەلىسىمدەر ارقىلى قورعالادى. مۇنداي شارتتار ۇلتتىق جوبانىڭ ءاربىر بابىندا كورىنىس تاپقاندا عانا ولار ءىجو-گە, ەكونوميكالىق دامۋعا مۋلتيپليكاتيۆتى دەڭگەيدە اسەر ەتەدى», دەپ ءسوزىن اياقتادى ج. احمەتوۆ.
الماتى
