تاپسىرلەپ ايتار بولساق, جاۋ الىستاۋ بولسا, 200 قۇلاشتىق مەرگەندەر جەبە جاۋدىرادى دا, جاقىنداعان سايىن كەلەسى قاشىقتىقتا وعى ءمۇلت كەتپەيتىندەر سوعىس سالادى. مۇندا ەسكەرەتىن دۇنيە, مەرگەن وزىنە تيەسىلى قاشىقتىقتا اتقان وعى جاۋىن جايراتىپ سالاتىنداي دەڭگەيدە قۋاتتى بولۋعا ءتيىس. ايتپەسە, جىلدامدىعى السىرەپ جەتكەن وقتىڭ قاۋقارى دا بولمايدى.
«موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» اتتى 1240 جىلى جازىلعان كىتاپتا, مىقتى مەرگەندەر ساداقتىڭ قۋاتىنا قاراي 900 قۇلاش جەرگە اتاتىن ۇلكەن ساداق, 500 قۇلاش جەرگە وعى جەتەتىن كىشى ساداق دەپ ەكى تۇرگە ءبولىپتى. ورىس زەرتتەۋشىسى ن.كليۋكين ءبىر قۇلاش 6 فۋتقا تەڭ ولشەم دەيدى. ال 7 فۋت ولشەم 1 ساجەنگە تەڭ. قىسقاسى, قازىرگى ولشەممەن العاندا, ەڭ مىقتى مەرگەن 900 مەتر الىسقا اتا الاتىن بولعان.
جالپى, وق وزدىرۋ نەمەسە جەبە جارىستىرۋ سايىسى تۋرالى دەرەكتەر بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى رەسەيدىڭ ەجەلگى شاھارى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا ورنالاسقان ەرميتاج مۋزەيىندە قاس بەتىنە كونە ۇيعىر ارىپتەرىمەن جازۋ بادىزدەلگەن «چينگيسوۆ كامەن» اتتى جادىگەر تاس تۇر. تاريحشى عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداعى تاس بەتىندەگى جازۋ 1224 نەمەسە 1225 جىلى قاعاننىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە تاڭبالانعان.
تاس جازۋ شىڭعىس قاعاننىڭ ءىنىسى قاسىردىڭ ۇلكەن ۇلى ەسۇنگە مەرگەننىڭ (1190-1270) قۇرمەتىنە قويىلعان. تاپسىرلەپ ايتار بولساق, 1225 جىلى شىڭعىس قاعان حورەزمدى تولىق باعىندارعان سوڭ, بۇعىلى-شاشاق (بۋگا-سۋچيگاە) دەگەن جەردە ۇلان-اسىر توي جاساپ, ات جەتەر جەردەگى مەرگەندەردى شاقىرىپ, سايىس وتكىزگەنى تۋرالى تاريحي جازبالاردا ايتىلادى. وسى سايىستا ەسۇنگە مەرگەن 335 قۇلاش جەردەگى نىساناعا ساداق وعىن ءدال تيگىزىپ, باس مەرگەن اتانىپتى. ءبىر قۇلاشتى شامامەن 1,6 مەتر دەپ ەسەپتەسەك, ەسەي مەرگەن 536 مەتر, ياعني جارتى شاقىرىمنان استام جەردەن اتقان وعىن ءدال تيگىزگەن.
ەندى مىناعان نازار اۋدارىڭىز: تۇرىك سۇلتانى ءىV مۇراد گازيس 210 قۇلاش, ەرتەدەگى گرەك مەرگەنى 282 قۇلاش جەردەن نىساناعا ءدال تيگىزگەنى تۋرالى دەرەكتەر بار. بۇل دەرەكتەرگە نازار اۋدارساڭىز, دالا كوشپەلىلەرىنىڭ باسقا جۇرتتان قانشالىقتى جوعارى دەڭگەيدە جاۋىنگەر بولعانىن اڭعاراسىز.
سول سياقتى 1798 جىلى تۇرىك سۇلتانى ءىىى ءسالىم اتقان وعىن 889 مەترگە دەيىن جەتكىزگەنى جايىندا مالىمەت بولسا, ەۋروپالىق دەرەكتەردە ديماگوردىڭ بالاسى اناكساگور 282 ورگيا (551 مەتر) قاشىقتىققا, ۋرارت پاتشاسى ارگيش 476 مەتر الىسقا جەبە جەتكىزگەنى تۋرالى جازىلادى (گورەليك م.ۆ. ورۋجيە درەۆنەگو ۆوستوكا. موسكۆا. 1993. 70-ب). سونداي-اق كورەيلىك كونە جازبالاردا مەرگەندەر جەبە جارىستىرۋ سايىسىن وتكىزىپ, ەڭ مىقتى مەرگەن 562 مەتر جەردەگى نىسانانى اتىپ تۇسىرگەنى حاقىندا جازىلادى («كورەيسكيە ي مونگولسكيە كوللەكتسي ۆ سوبرانياح ماە». لەنينگراد. 1987. 83-ستر).
ال ۇلكەن قالامگەر ساكەن سەيفۋلليننىڭ «كوكشەتاۋ» پوەماسىندا ابىلاي حاننىڭ زامانىندا بۋرابايدا وق وزدىرۋدان ۇلكەن سايىس ءوتىپ, بيىك تاۋدىڭ ۇستىندە تۇرعان نىسانعا ەشكىمنىڭ وعى جەتپەگەندىكتەن, ول بيىك «وقجەتپەس» دەپ اتالعانى جايىندا اڭىز بار.
