جاڭا قوسىمشالار – زامان تالابى

كوشى-قون سالاسىنا بايلانىستى زاڭداردى قازىرگى قالىپتاسقان جاعدايعا ساي ەتىپ, تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزگەنىمىز ءجون, دەپ سانايدى ءماجىلىس جانىنداعى كوشى-قون ماسەلەلەرى جانە وتانداستارمەن بايلانىستار جونىندەگى كونسۋلتاتسيالىق كەڭەس توراعاسى ءۋاليحان قاليجان ۇلى. 1997 جىلى “حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى” زاڭ قابىلدانعان بولاتىن. سوڭعى 13 جىل ىشىندە وعان 3 رەت قوسىمشالار مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. بىراق الەمدەگى جاھاندانۋ ۇدەرىستەرى كوشى-قونعا دا اسەرىن تيگىزىپ وتىر. سوندىقتان دا “كوشى-قون تۋرالى” جاڭا زاڭ جوباسى قاجەت بولدى. ونىڭ ۇستىنە 2007-2015 جىلدارعا ارنالعان كوشى-قون ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. ءارى ەلباسى قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايعا وراي جاڭا زاڭ قاجەت ەكەنىن قاداپ ايتقان ەدى. 1993 جىلدان بەرى ەتنوستىق ميگرانتتاردى كۆوتا ارقىلى قابىلداۋ جۇزەگە اسىرىلا باستادى. 2005-2008 جىلدارى جىلىنا 15 مىڭ وتباسىنا كۆوتا بولىنسە, ەلباسى تاپسىرماسىنا وراي 2009 جىلدان باستاپ ول 20 مىڭ وتباسىنا ۇلعايتىلدى. كەلگەن ورالماندار قازىر 1 ميلليونعا جۋىق ادامدى قۇرايدى. ولاردىڭ 55 پايىزى ەڭبەك ەتۋ جاسىندا, ال 41,2 پايىزى 18 جاسقا دەيىنگى وسكىندەر. سوندا 5 پايىزى عانا زەينەتكەرلىك جاستا. ىشكى كوشى-قون دا كۇردەلى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. وبلىسارالىق جانە وبلىستىڭ ءوز ىشىندە كوشىپ-قونۋشىلار 5 ميلليون ادام شاماسىندا بولدى (1991-2008 جج.). قازىر ىشكى كوشى-قون تۇراقتى 300 مىڭ ادامنىڭ كولەمىندە ورنىقتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىنا (اۋماعىنان) كەلۋ, كەتۋ جانە بولۋ ماقساتىنا قاراي كوشى-قوننىڭ مىناداي نەگىزگى تۇرلەرى بار: 1. ءبىلىم الۋ ماقساتىندا; 2. ەڭبەك قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا; 3. وتباسىن بىرىكتىرۋ ماقساتىندا; 4. تاريحي وتانىنا ورالۋ ماقساتىندا; 5. ازاماتتىق الۋ ماقساتىندا; 6. گۋمانيتارلىق جانە ساياسي ۋاجدەمەلەر بويىنشا; 7. تۋريستىك ماقساتتا. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا كوشى-قون ماسەلەسىمەن 10-عا جۋىق مەملەكەتتىك ورگان اينالىسادى. بۇل زاڭ جوباسىندا ۇكىمەتتىڭ, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ, ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتتەرى, ءوزارا بايلانىستارى ايقىندالىپ, ناقتىلانعان. زاڭ جوباسىندا سونداي-اق, زاڭسىز كوشى-قوننىڭ الدىن الۋ مەن كوشى-قون تۋرالى زاڭنامانى بۇزۋشىلىق ءۇشىن جاۋاپتىلىق جانە داۋلاردى شەشۋدىڭ قاعيداتتارى قاراستىرىلعان. ىشكى كوشى-قوننىڭ ستيحيالىق قونىس اۋدارۋلارى ەڭبەك رىنوگىنىڭ قالپىن بۇزىپ وتىر. ماسەلەن, كەيبىر وڭىرلەردە جۇمىسشى كۇشى كوپ بولسا, كەيبىر ايماقتاردا ول جەتىسپەيدى. مەملەكەتتىك ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ جەتىم­سىزدىگىنەن جانە الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ تومەندىگىنەن ىشكى كوشى-قون الەۋمەتتىك ماسەلەنى ۋشىقتىراتىن توپتاردىڭ وسۋىنە جول اشۋدا. وعان الماتى تۇبىندەگى شاڭىراق, باقاي, استانا ماڭىنداعى قوياندى ەلدى مەكەندەرىندەگى كەلەڭسىز جاعدايلار دالەل بولا الادى. - سوندىقتان دا ىشكى كوشى-قوندى زاڭمەن رەتتەۋ ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك (نۇرلى كوش); - ىشكى كوشى-قون ساياساتىن جەتىلدىرۋ جانە بولجاۋعا قاجەتتى مونيتورينگ پەن ساراپتاما جاسالىنباي وتىرعانىن ايتۋعا ءتيىسپىز; - بۇگىنگى ىشكى كوشى-قون ۇدەرىستەرىن رەتتەۋ مەن ۇيلەستىرۋگە قاجەتتى ساراپتاۋ مەن بولجاۋ, ۇسىنىستار دايىنداۋ جەتكىلىكسىز, ءتىپتى جوق دەسە دە بولعانداي; - ەڭبەك رەسۋرستارىن جۇمىلدىرۋ باعىتىندا اقپاراتتىق تالداۋ دا, ولاردى ءۇي-جايمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى دە ويلاستىرىلماعان. بۇل بەلگىلى ءبىر توپتاردى مارگيلانۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ سانىن ارتتىرىپ, الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالماعان توپتار تاراپىنان ءارتۇرلى زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا يتەرمەلەيتىن ارەكەتتەرگە بارۋىنا جول اشۋى مۇمكىن. ال ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆ: “بىزگە زاماناۋي تا­لاپتارعا ساي كوشى-قون ساياساتى قاجەت”, دەگەن بو­لاتىن. سوندىقتان دا زاڭ جوباسىنا قاتىستى جۇرت­شىلىقتىڭ, مامانداردىڭ ۇسىنىستارى مەن پىكىرلەرى كوپتەپ قابىلداندى. ۇتىمدىلارى جان-جاقتى قارالدى. “حالىقتىڭ كوشى-قونى” تۋرالى زاڭ جوباسىنا ەنگى­زىلگەندەرى دە بار. سولاردىڭ كەيبىرىنە توقتالساق تومەندەگىدەي: ىشكى كوشىپ-قونۋشىلار: بۇرىنعى تىركەلگەن جەرىنەن ەسەپتەن شىعارىلعان كۇنىنەن باستاپ ون بەس جۇمىس كۇنىنىڭ ىشىندە مەملەكەت اۋماعىنداعى تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەلۋگە مىندەتتى; ءبىر ەلدى مەكەندە تىركەۋى بار جانە ءبىر جىلدىڭ ىشىندە وتىز كۇنتىزبەلىك كۇنگە دەيىن باسقا ەلدى مەكەندە جۇرگەن ادامدار, بۇرىنعى تۇرعىلىقتى جەرىنەن جانە اسكەري ەسەپتەن تىركەۋدەن شىقپاي-اق, جۇرگەن جەرى بويىنشا تىركەلەدى; ىشكى كوشىپ-قونۋشىلار ۋاقىتشا بولۋ ورنىندا تۇرعانىنا ءبىر جىل وتكەندە ون بەس جۇمىس كۇنى ىشىندە بۇرىنعى تۇرعان جەرىنەن تىركەۋدەن شىعۋعا جانە ون بەس جۇمىس كۇنى ىشىندە جاڭا تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەلۋگە مىندەتتى; قىزمەت مىندەتتەرىن اتقارۋى (ەمدەلۋى) تۇرعىلىقتى تۇراتىن جەرىنەن تىس جەردە ۇزاق بولۋىمەن ء(بىر جىلدان ارتىق) بايلانىستى ادامداردىڭ تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەلۋى, مىندەتتەرىن بۇرىنعى تۇر­عى­لىقتى جەرىنەن جانە اسكەري ەسەپتەن تىركەۋدەن شىقپاي ورىنداۋ ءۇشىن قاجەتتى مەرزىمگە جۇزەگە اسىرىلادى; تىركەۋ كەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سالىق زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن مولشەردە مەملەكەتتىك باج الىنادى. تىركەۋدىڭ ءتارتىبىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى ايقىندايدى, دەلىنگەن. بۇل ماسەلەنى ورالماندار جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە شەشكەن ءجون. ونىڭ اشىقتىعى قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. سول سەبەپتەن بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كوشى-قون سالاسىنا بايلانىستى زاڭدارعا قازىرگى قالىپتاسقان جاعدايعا ساي ەتىپ, تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزگەنىمىز ءجون دەپ سانايمىن. جازىپ العان ساۋلە دوسجانوۆا, جۋرناليست.