اەس: قوعامدىق تالقىلاۋ مارەگە جاقىندادى

ءىس-شاراعا «قازاقستان ازاماتتىق اليانسىنىڭ» پرەزيدەنتى بانۋ نۇرعازيەۆا مەن استانا قالاسى قوعامدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, دوتسەنت زۋلفۋحار گايپوۆ مودەراتورلىق ەتتى. تالقىلاۋعا اتوم سالاسىنىڭ ساراپشىلارى, مەملەكەتتىك ورگان وكىلدەرى, عالىمدار مەن اتوم ماماندارى, ازاماتتىق سەكتور بەلسەندىلەرى قاتىستى. جيىندا ەنەرگيا قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, اەس قۇرىلىسىنا دايىندىق, اتوم سالاسىنا كادر­لار دايارلاۋ ماسەلەلەرى قوزعالادى.

كومىر ەلەكتر ستانسالارى كوڭىل كونشىتپەيدى

بىزدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 70%-ى كومىر ستانسالارىندا ون­دىرىلەدى. ولاردىڭ توزۋ دەڭ­گەيى وتە جوعارى. بۇل تۋرالى ەنەر­­گەتيكا مينيسترلىگى, اتوم ەنەر­گەتيكاسى جانە ونەركاسىپ دەپار­تامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى گۇلميرا مۇرسالوۆا ايتتى.

«ستانسالاردىڭ كەيبىرى الداعى 10 جىل ىشىندە پايدالانۋدان شىعارىلۋى كەرەك. جوسپارعا سايكەس الدىمىزداعى ونجىل­دىقتا 26 مىڭ مۆت قۋات­تى­لىعى بار ستانسالار ىسكە قو­سىلادى. ارينە, ونىڭ ىشىندە قول­دانىستاعى ستانسالاردى جاڭار­تۋ جۇمىستارى دا بار. جاڭا ستانسالاردى سالۋ دا كوز­دەلىپ وتىر. سونىمەن قاتار بىزدە جا­ڭارتىلعان ەنەرگيا كوزى (جەك) وتە جاقسى دامىپ كەلەدى. جاڭا­دان جەل, كۇن ەلەكتر ستان­­سا­لارى بوي كوتەرەدى. 26 مىڭ مۆت قۋاتتىلىقتىڭ 10 مىڭىن جەك قۇرايدى. بۇل رەتتە رەت­تەۋشى قۋاتتار ەنگىزىلەدى. ولار – گازتۋربينالىق جانە ارالاس تسيكلدى قوندىرعىلار. تۇركىستان, قىزىلوردا وبلىس­تارىندا, الماتى مەن شىم­كەنت قالالارىندا ءىرى گاز گەنەرا­تسياسىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. قولدانىستاعى كومىر ستانسالارىن جاڭعىرتۋ, مىسالى, ەكىباستۇز گرەس-ءىن كەڭەيتۋ, كوكشەتاۋ, سەمەي جانە وسكەمەن قالالارىندا ءۇش كومىر ستانساسىن سالۋ جوسپارعا ەنگەن. قازىر كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ستانسالارعا قارجى تارتۋ قيىن. سەبەبى كومىرمەن جۇمىس ىستەي­تىن ستانسانىڭ كومىرقىشقىل گازى­نىڭ شىعارىندىلارى وتە جوعارى. سول سەبەپتى رەفەرەن­دۋم ناتيجەسى وڭ بولعان جاعدايدا عانا ءبىز ۇلكەن قۋاتتى ەكى رەاكتورى بار اتوم ەلەكتر ستانساسىن قاراستىرامىز. سەبەبى اەس «جاسىل» ەنەرگەتيكاعا جاتادى. كومىرقىشقىل گازىنىڭ شىعا­رىن­دىلارى نولدىك دەڭگەيدە», دەدى گ.مۋرسالوۆا.

تاڭداۋ ەكى ەلدى مەكەنگە ءتۇسىپ تۇر

«قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» اق ديرەكتورى تيمۋر جانتيكيننىڭ ايتۋىنشا, 2018 جىلى ازىرلەنگەن اتوم ستانساسىن سالۋدىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى بو­يىنشا, ەكى وڭىردە ستانسا سالۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلعان.

«بۇل وڭىرلەر – اباي وبلى­سىن­داعى كۋرچاتوۆ جانە بالقاش ماڭىنداعى ۇلكەن اۋىلى. قاۋىپ­سىزدىك, قۋاتتى يادرولىق نىسانداردى ورنالاستىرۋ شارتتارى بويىنشا جانە ەلدە قولدانىلا­تىن نورماتيۆتەر نەگىزىندە كەڭ اۋقىمدى زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. ەكى اۋدان دا جارامدى دەپ تانىلدى», دەدى ت.جانتيكين.

ايتۋىنشا, ەنەرگيا جۇيەسىن بولجاۋعا تالداۋ جۇرگىزىلگەن. سونىڭ نەگىزىندە وڭتۇستىك وڭىردە ەلەكتر ەنەرگياسى تاپشىلىعى 2,7 گيگاۆاتتقا دەيىن جەتەتىنى انىقتالعان.

«2019 جىلى ءبىز ماركەتينگتىك پرو­تسەدۋرالاردى جۇرگىزىپ, جەتەك­شى ساتۋشىلاردان تەحنيكا­لىق جانە كوممەرتسيالىق ۇسى­نىس­تار سۇرادىق. بىزگە 13 جوبا ۇسى­نىسى بەرىلدى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىمەن بىرگە كريتەري جۇيەسى ازىرلەندى. ناتيجەسىندە, ەلدە قۇرىلىس ءۇشىن ەڭ كەلەشەگى زور 4 جوبانى تاڭدادىق. بۇل – قىتاي, كورەيا, رەسەي جانە فرانتسيا كومپانيالارى. 2022 جىلى وسى 4 جوبالىق ۇسىنىس ءۇشىن دەرەكتەردى وزەكتەندىرۋ جۇرگىزىلدى. فرانتسيا كونسالتينگ كومپانياسىمەن بىرگە باعالاۋ كريتەريلەرى­نىڭ جۇيەسى جەتىلدىرىلدى. قازىر وسى جوبالىق ۇسىنىستاردى ەگجەي-تەگجەي زەردەلەۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر», دەدى ت.جانتيكين.

اپات دەپ الاڭداۋعا نەگىز جوق

اەس قاۋىپسىزدىگى مەن تيىمدى­لىگى جونىندە بايانداعان «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ» باس ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆ چەرنوبىل مەن فۋكۋسيما ستانسالارىنىڭ اپاتقا ۇشىرۋ سەبەبىن ءتۇسىندىرىپ بەردى.

«بۇگىندە يادرولىق تەحنولو­گيا­لاردىڭ جاھاندىق جەتكىزۋ­شىلەرى سالۋعا ۇسىنىپ وتىرعان بارلىق رەاكتورلار III جانە III+ بۋىنىنا جاتادى. ولاردى ازىرلەۋ بارىسىندا بۇرىن بول­عان, نەگىزىنەن تەوريالىق تۇرعىدان بولۋى مۇمكىن بارلىق ىقتيمال وقيعالار مەن اپاتتار ەسكەرىلەدى. زاماناۋي رەاك­توردا ىشكى قاۋىپسىزدىك كري­تە­ريلەرى بار. ياعني رەاك­تورلار­دىڭ فيزيكاسى قازىر قالىپ­تى جۇمىس جاعدايىنان كەز كەلگەن اۋىتقۋ كەزىندە رەاكتوردى قالىپتى جۇمىس رەجىمىنە قايتا­راتىن فيزيكالىق زاڭدارمەن شارت­تالعان. ارقاشان تەرىس كەرى باي­لانىس بولاتىنداي ەتىپ ور­نا­لاس­تىرىلعان», دەدى ە.باتىربەكوۆ.

باس ديرەكتوردىڭ سوزىنشە, قازىر يادرولىق وتىن تسيكلىن جابۋعا, اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ وتىن-رەسۋرستىق بازاسىن كە­ڭەيتۋگە, ءابسوليۋتتى قاۋىپسىزدىككە قول جەتكىزۋگە جانە قۇرىلىسقا كۇردە­لى شىعىنداردى ايتارلىق­تاي ازايتۋعا ارنالعان IV بۋىن رەاكتورلارى ازىرلەنىپ جاتىر.

ء«بىزدىڭ ەلدە ءىىى جانە ءىىى+ بۋىن رەاكتورىن سالۋ قاراستىرىلىپ وتىر. بۇل رەاكتورلار مۇمكىندى­گىنشە قاۋىپسىز جانە ءبىر-ءبىرىن قايتالايتىن ءپاسسيۆتى جانە بەلسەندى قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىنە يە. ءپاسسيۆتى قاۋىپسىزدىك جۇيە­لەرى ەنەرگيانىڭ سىرتتان جەت­كىزىلۋىن قاجەت ەتپەيدى جانە تارتىلىس كۇشى سياقتى تابيعي فيزيكالىق زاڭدىلىقتاردىڭ اسەرىنەن وپەراتور قاتەلەسسە نەمەسە مۇلدە ەشتەڭە جاساماسا دا, رەاكتوردى قاۋىپسىز كۇيگە ءوز بەتىنشە جەتكىزۋگە قابى­­لەتتى. ءپاسسيۆتى سالقىنداتۋ جۇيە­لەرى پەرسونالدىڭ تولىق ارەكەت­سىزدىگىمەن اپاتتىق رەاكتوردان جىلۋدى 3 كۇن ىشىندە دەربەس الىپ تاستاۋعا قابىلەتتى», دەدى.

ايتا كەتۋ كەرەك, قازىرگى زامان­عى اتوم ەلەكتر ستانسالارى ءۇشىن اۋىر اپاتتىڭ ىقتيمال­دىلىعى وتە تومەن, مۇنداي وقيعا 10 ملن جىلدا ءبىر رەت بولۋى مۇمكىن دەپ بولجانادى. ال اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ جۇمىس ىستەۋ مەرزىمى 60 جىلدى قۇرايدى. بولاشاقتا 80 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ مۇمكىندىگى زور.

بىلىكتى مامان قاجەت

حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس اتوم ەنەرگەتيكاسى نىسان­دارىندا جۇمىس اتقاراتىن 2 000 ادام قاجەت. ونىڭ 1 600-ءى – جەدەل پەرسونال. نىساننىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا جوعارى ءبىلىمى بار 400 قىزمەتكەر قاجەت. بۇل تۋرالى «يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى» رمك باس ديرەكتورى سايابەك ساحيەۆ ايتتى.

«اتوم ەنەرگەتيكاسى سالا­سىن­داعى قاجەتتى ماماندار الماتىداعى قازۇۋ, استاناداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە جانە وسكەمەندەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا دايارلانادى. قازىر 1 649  ستۋدەنت «يادرولىق فيزيكا», «يادرولىق ەنەرگەتيكاعا ارنالعان ماتەريالدار» جانە «يادرولىق فيزيكا جانە اتوم ەنەرگەتيكاسى» باعىتتارى بويىنشا وقۋدان ءوتتى. وسى ماماندىقتار بويىنشا وقيتىن ستۋدەنتتەر نەگىزگى تاجىريبەدەن ءوتۋ ءۇشىن «يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى» مەن «ۇلتتىق يادرو ورتالىعىن» تاڭداي الادى. ءبىزدىڭ ينستيتۋت 30-دان استام حالىقارالىق عىلىمي ورتالىقپەن جانە وقۋ ورنىمەن ىنتىماقتاسادى», دەدى س.ساحيەۆ.

اەس جۇمىسىن جۇرگىزۋگە الەۋەت جەتەدى

«اتوم يندۋسترياسىن دامىتۋ قاۋىمداستىعىنىڭ» توراعاسى الديار توقتاروۆ تالقىلاۋ بارىسىندا ەلدىڭ ەنەرگيا سەكتورىن دامىتۋ ءۇشىن اەس سالۋدىڭ ورىندى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«دامۋ ءۇشىن بىزگە ەنەرگيا قاجەت. مەن مۇندا ءوزىم ءۇشىن دە, باسقا قۇرداستارىم ءۇشىن دە بولاشاقتى كورىپ وتىرمىن», دەگەن ول اەس جوباسىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە وتاندىق ۇلەستىڭ قانشا بولاتىنىن سۇرادى. سۇراق­قا «قاەس» اق ديرەكتورى ت.جانتيكين جاۋاپ بەردى.

«بىردەن ماكسيمالدى وقشاۋ­لاۋدى قاراستىرامىز. وتاندىق يادرولىق وتىندى پايدالانۋ جوسپاردا بار. وتىن الداعى 100 جىلعا ەركىن جەتەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, قۇرىلىس كەزەڭىندە بىزدە ۇلكەن مۇمكىندىك بار. قازىر تۇركيادا اتوم ەلەكتر ستانساسى قۇرىلىسىندا 600-گە جۋىق وتاندىق مامان جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءبىزدىڭ مونتاجشىلار بريگاداسى رەسەيدە بن-800 يادرولىق رەاكتورى قۇرىلىسىندا دا جۇمىس ىستەدى. ياعني الەۋەت بار. ارينە, مۇنداي بريگادالاردى اتتەستاتتاۋ جۇرگىزىلەدى», دەدى ت.جانتيكين.

كومىرمەن دەمالعانىمىزدى قالامايمىن

جاريا تالقىلاۋعا ءماجىلىس دەپۋتاتى نيكيتا شاتالوۆ تا قاتىسىپ, كومىر ەلەكتر ستانسالارىنا قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىردى.

«ماسەلەن, قاراعاندى توپار گرەس-ىنەن شىعارىلعان كۇلگە تولى. كومىردىڭ ك ۇلى 60 جىلدان بەرى جينالىپ, «كۇلدى القاپتار» قالىپتاسقان. بۇل رەتتە اقش-تاعى اتوم ەنەر­گەتي­كاسى وسىنداي كەزەڭدە سۋپەر­ماركەت كولەمىندەي عانا اتوم قالدىقتارىن شىعارعان. مەنىڭ­شە, راديواكتيۆتى قالدىق­تار تۋ­رالى ايتقان كەزدە نەنى تاڭداي­تى­نى­مىز بەلگىلى. بۇل كۇلدىڭ دە «فونى» بار. جەل سوق­قان كەزدە ول توپار قالاسىنا دا اسەرىن تي­گىزەدى. پاتەرلەرگە كىرىپ, وكپەگە تۇسە­دى. بۇل ونكولوگيالىق اۋرۋ­لار تۋدىرادى, ەلىمىز مۇن­داي جاع­دايعا بۇرىن دا تاپ بولعان», دەدى ول.

سونداي-اق نيكيتا شاتالوۆ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكانى دەكاربونيزاتسيالاۋ باعىتىنا سايكەس بولاشاقتا كومىر مەن باسقا دا لاستاۋشى گەنەراتسيانى پايدالانا وتىرىپ وندىرىلگەن ءاربىر ءونىم ءۇشىن تىكەلەي اقشالاي سانكتسيالار ەنگىزىلەتىنىن ەسكە سالدى.

«كومىر شىعاراتىن ءوڭىر قاراعاندى وبلىسىنىڭ تۋماسى رە­تىندە ايتارىم, مەن كومىرمەن دەمالعانىمىزدى قالامايمىن. امە­­ري­كالىق اتوم ونەركاسىبى 60 جىل ىشىندە شىعارعان سۋپەرماركەت كو­لەمىندەي قالدىقتى ءبىز­دىڭ تۇرعىن ۇيلەرىمىزدەگى پەش 5-7 جىل ىشىندە شىعارادى», دەدى دەپۋتات.

جاپونيا مەن رەسەي اتوم ەنەرگەتيكاسىنان باس تارتپا­عانىن العا شىعارعان ءماجىلىس دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەنباەۆ اەس سالۋ ماسەلەسى بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزۋ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى قاعيداتتارىن ىسكە اسىرۋ ەكەنىن ايتتى.

«جاقىندا ەلىمىزدە اەس سالۋ بويىنشا رەفەرەن­دۋم ۇيىمداس­تىرىلادى. سوندىق­تان جاريا تالقىلاۋدا حالىقتى الاڭداتقان سۇراقتار تالقىلانىپ جاتىر. بۇگىنگى قوعامدىق كەڭەستە اەس تۋرالى ءتۇرلى پىكىر ايتىلدى. فۋكۋسيما مەن چەرنوبىلدە بول­عانا اپات ءسوز بولدى. بىراق سوعان قاراماستان جاپوندار مەن رەسەيلىكتەر اەس سالۋدان باس تارتقان جوق قوي. قازىر ەكى ەلدە دە اەس كەمىندە 30% ەنەرگەتيكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاپ وتىر», دەدى ە.بەيسەنباەۆ.