– ءبىر سوزىڭىزدە ەكى جىلدان بەرى نورماتيۆتىك بازانى تولىعىمەن قايتا وڭدەدىك دەگەن ەدىڭىز. ول وزگەرىستەر سالاعا قانشالىقتى سەرپىن بەرە الادى؟
– ءيا, راسىمەن نورماتيۆتىك بازانى جان-جاقتى تالقىلاپ, قايتا زەردەلەپ, سۇزگىدەن وتكەردىك. ۋاقىت تالابىنا قاراي كوپ وزگەردى. كەيبىر تۇسىن تولىقتىرساق, تاعى ءبىر تارماعىن جەتىلدىرۋگە تۋرا كەلدى. جىل سايىن سالاعا جاڭا تەحنيكا, تەحنولوگيالار ەنەدى. تىڭ ءادىس, امالدار پايدا بولادى. جاڭالىقتى نەگىزىنەن شەتەلدەن كورىپ, ءتيىمدىسىن پايدالانۋعا الامىز. بىرقاتار جاقسى تەحنولوگيانى ءوز قىزمەتكەرلەرىمىز جاسادى.
اقش-تا «اASHTO» قاۋىمداستىعى جاسايتىن ستاندارتتار بار. ونى 120 مەملەكەت قولدانادى. ءبىزدىڭ ەلدە دە قولدانۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى ماتەريالدى سوعان بەيىمدەۋ كەرەك. ويتكەنى جەرگىلىكتى ماتەريالدىڭ ءتۇر-ءتۇسى مەن قۇرامى باسقا. گەولوگيا مۇلدە بولەك. سونداي-اق كليمات تەز وزگەرەدى. ونىڭ ۇستىنە جەر اۋماعى كەڭ. باتىس وڭىردە جەر قاباتىندا تۇز كوپ. ول بيتۋمدى تەز ءىرىتىپ, ىدىراۋىنا اسەر ەتەدى. بۇل جول ساپاسىنىڭ ناشارلاۋىنا اكەلىپ سوعادى.
قازىر وسى امەريكالىق «اASHTO» ستاندارتتارىن ەلىمىزدە قولدانۋ ءۇشىن زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ونى ەلدىڭ ءاربىر وڭىرىندە جول ماتەريالىنا سايكەستەندىرۋىمىز كەرەك. توسەلەتىن بيتۋم ول جەردىڭ قۇرامىنا تۋرا كەلە مە, جوق پا؟ بيتۋم ول جەردىڭ ينەرتتى ماتەريالىنا ۇيلەسە مە؟ وسى ماسەلەنىڭ ءبارىن كەشەندى تۇردە شەشۋ ءۇشىن ارنايى كارتا ازىرلەدىك. كارتا ءار ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىگىن تولىق كورسەتىپ تۇراتىن بولادى. ەرەكشەلىككە قاراي, جەرگىلىكتى كليمات ەسكەرىلىپ, سوعان ساي بيتۋم جاساپ شىعارىلادى. بيىل «اASHTO»-عا سايكەس 3 ستاندارتتى جاساپ شىعارامىز. ونى كوميتەتكە ۇسىندىق. كوميتەت بۇيرىقپەن بەكىتسە, قولدانىسقا ەنەدى. نەگىزى ستاندارتتى دايىنداۋ جۇمىستىڭ ءبىر قىرى عانا. جاڭالىقتى ەنگىزەتىن زاۋىتتار, جولشىلار, كارەرلەر, مەردىگەر كومپانيالار بۇل تالاپتىڭ ۇدەسىنەن شىعا الا ما؟ سەبەبى جاڭا ستاندارتتى ەنگىزۋ ءۇشىن تەحنولوگيانى جاڭارتىپ, تالاپقا ساي جاڭعىرتىپ تۇرعان ءلازىم.
سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
اسىرەسە اسفالت-بەتون زاۋىتتارى (ابز) جابدىقتارىن جاڭعىرتۋى كەرەك. جاڭا تەحنولوگيا «Superpave» دەپ اتالادى. ول بويىنشا ءار بيتۋمعا ءوڭىر كليماتىنا وراي پوليمەر دەگەن ارنايى قوسپا قوسىلادى. سول جەر مەن كليماتىنا جانە ماتەريال قۇرامىنا قاراي پوليمەردىڭ مولشەرى انىقتالادى. ءار وڭىردەگى تاس پەن قۇمنىڭ دا ساپاسى ارقالاي بولۋى ىقتيمال. ونى پايدالانۋ ءۇشىن اۋەلى گەولوگيالىق زەرتتەۋ جاسالىپ, لابوراتوريادا تالداماسى تەكسەرىلىپ, قۇرىلىس باستالارعا دەيىن كوپتەگەن ماڭىزدى جۇمىس ىستەلەدى. وعان قوسا, جول ماتەريالىن دايىندايتىن ءار زاۋىت, كاسىپورىن ماتەريال قۇرامىن ستاندارتقا ساي بەكىتىپ وتىرۋى كەرەك.
– ماتەريال جاساۋشى زاۋىتتار مەن جول توسەۋشى كومپانيالار ءسىز ايتقان تالاپتارعا ساي جۇمىس ىستەۋگە قانشالىقتى دايىن؟
– كوميتەت تاپسىرماسى بويىنشا بيىل ەلدەگى جۇمىس ىستەپ تۇرعان اسفالت-بەتون زاۋىتتارى مەن تاس كەنىشتەرىن ارالاپ, جۇمىسىنا تولىق ينسپەكتسيا جۇرگىزىپ شىقتىق. قازىر 400-گە جۋىق ابز بار. ولاردىڭ 50%-ى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي جۇمىس ىستەۋگە دايىن. جىل سايىن ۋاقىت تالابىنا قاراي جابدىقتارىن جاڭارتىپ, جاڭعىرتىپ وتىرادى. بۇل از جەتىستىك ەمەس. سوندىقتان جاڭا 3 ستاندارتتى بيىل بەكىتۋگە بەل بۋدىق. ال كەلەسى جىلى جاڭا تالاپ ۇدەسىنەن شىعۋعا دايىن كاسىپورىندارمەن قاناتقاقتى ءبىرىنشى جوبانى باستاۋعا تاس-ءتۇيىن ءازىرمىز.
وكىنىشكە قاراي, ءالى كۇنگە كەڭەس زامانىنان قالعان ەسكى جابدىعىمەن جۇمىس ىستەپ جۇرگەن زاۋىتتار دا كەزدەسەدى. ءتىپتى كەيبىرىنىڭ لابوراتورياسى جوق. جاڭا ىسكە مەردىگەر مەن اتقارۋشى ورگان عانا ەمەس, زاۋىتتار مەن كارەرلەر دە تولىق دايىن بولۋعا ءتيىس. ايتپەسە, ولاردىڭ بۇل نارىقتان كەتۋىنە تۋرا كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى جول ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتىر.
– ەلدەگى جول ساپاسىن جاقسارتا ءتۇسۋ ءۇشىن تاعى دا قانداي جاڭا ماتەريال نەمەسە تىڭ تەحنولوگيا بار؟
– ينستيتۋت عالىمدارى ءار زاتقا تەرەڭ زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, وتاندىق جاڭا جول ماتەريالىن ويلاپ تاپتى. ول – بيتۋمعا قوسپا رەتىندە پايدالاناتىن پوليمەر. 100% وتاندىق ءونىم. جاڭا ماتەريالعا وتاندىق پاتەنت الدىق. ءار ەلدەگى جاڭادان ويلاپ تابىلعان جول ماتەريالى 2 كەزەڭدىك سىناقتان وتۋگە ءتيىس. دامىعان ەلدەردىڭ تالابى سولاي. ءبىرىنشى لابوراتورياعا, ودان كەيىن تاجىريبە الاڭىنداعى سىناققا تۇسەدى. ءسويتىپ, ەكى جىل بويى مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى.
ەكى جىلدىق سىناقتى كەز كەلگەن جەردە وتكىزۋگە دە بولمايدى. ءاربىر ايماقتىڭ ءوز كليماتى مەن بيولوگيالىق وزگەشەلىگى بار. مىسالى, ماتەريال سولتۇستىكتەگى 40-50 گرادۋسقا دەيىن تۇسەتىن سۋىق اۋا رايىندا ءوزىن جاقسى دالەلدەگەنىمەن, وڭتۇستىكتىڭ 50-60 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلەتىن ىستىعىندا باسقا ناتيجە كورسەتۋى بەك ىقتيمال. سوندىقتان ءاربىر جاڭا تەحنولوگيانى جان-جاقتى زەرتتەپ, ءار قىرىن جەكە-جەكە تالدايمىز. سودان كەيىن عانا قايسى ايماققا قايسىسىن پايدالانۋعا بولاتىنى تۋرالى رۇقسات كەلىسىمىن بەرەمىز. وتاندىق عالىمدار ويلاپ تاپقان پوليمەر – بيتۋمعا قوسپامىز دا سول سياقتى سىناقتاردان ءوتىپ جاتىر.
– وسى يگى ءىس-شارالار كەيىنگى 20-30 جىلدا نەگە جاسالماي كەلدى؟
– ءبىر قىزىعى, بيىلعا دەيىن جولدىڭ ۇلتتىق ستاندارتتارىن «قازستاندارت» رمك ازىرلەپ كەلدى. جول سالاسى عالىمدارىنىڭ ناتيجەلى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا عانا بيىلدان باستاپ «قازجولعزي» ۇلتتىق ستاندارتتاردىڭ بىرقاتارىن ءوزى دايىنداۋعا كىرىستى. سەبەبى كەز كەلگەن جاڭارۋ مەن وزگەرىس ءبىرىنشى كەزەكتە عالىمداردىڭ ەگجەي-تەگجەي زەرتتەۋىنەن كەيىن جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – مەردىگەر كومپانيالاردىڭ نورماتيۆتەرگە سايكەس جول سالۋى. كەي جەرلەردە وسى ستاندارتتاردىڭ ساقتالماۋى سالدارىنان جول ساپاسى سىن كوتەرمەي جاتادى.
– جول ماماندارىن وقىتۋ, دايارلاۋ جۇمىستارى قالاي جۇرگىزىلىپ جاتىر؟ كوللەدج جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى وقىتۋشى, ۇستاز عالىمدار قۇرامى قاناعاتتانارلىق پا؟
– وسى سۇراق كەلگەندە كۇمىلجيمىز. كەيىنگى جىلدارى كولىك قۇرىلىسى دەربەس وقۋ باعدارلاماسى رەتىندە بولماعان. ال وتكەن 15 جىلدا سالا بويىنشا PhD-عا مەملەكەتتىك گرانت مۇلدەم بولىنبەدى. وسى جىلدار ارالىعىندا تەك 2 PhD وقىپ شىقتى. ولار اقىلى تۇردە وقىدى.
ەلدەگى 8 جوعارى وقۋ ورنىندا جول مامانىن دايارلايدى. ءبىرازىن ارالاپ كورىپ, حال-جاعدايىمەن, مۇمكىندىكتەرىمەن تانىسىپ بىلدىك. ءسويتىپ, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە باردىق. جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى كوميتەتىنىڭ باسشىسىمەن كەزدەستىك. جول مامانىن دايارلاۋدىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادىق. ول «800 گرانت بەرەمىز. وعان ماتەريالدىق جانە ءبىلىم بەرۋ بازالارى دايىن با؟» دەپ سۇرادى. ءبىلىم بەرۋ بازامىز بار ەكەنىن ايتتىق. وسىعان دەيىن ستۋدەنتتەرگە گرانت دۇرىس بولىنبەي كەلگەن. وعان قوسا, سالاداعى عالىمداردىڭ تاپشىلىعىنان ءبىلىم بەرۋ باعىتى جوققا تاياۋ. وسى ۋاقىتقا دەيىن كولىك قۇرىلىسى دەگەن باكالاۆر ارحيتەكتۋرا عىلىمىنىڭ ىشىندە ەلەۋسىز بولىپ قالدى. وندا وقىعانداردىڭ ءبارى دەرلىك ارحيتەكتۋرانى تاڭدايدى. سەبەبى مۇمكىندىك سوندا دەپ ويلايدى. شىعان دالادا, جولدا جۇمىس ىستەگەننەن گورى كابينەتتە وتىرعاندى ءجون كورەدى.
ەندى ءبىلىم سالاسىندا ۇلكەن جۇمىس باستالدى. جول ماماندارىن وقىتۋعا 800 گرانت ءبولىندى. بۇل ءبىرىنشى جىلعا وتە جاقسى. سونىمەن بىرگە, ماگيستراتۋراعا دا كوڭىل ءبولىندى. ءبىرىنشى رەت دوكتورانتۋراعا دا بولەك گرانت بەرىلەتىن بولدى. قانشا جىل ەسەلى ەڭبەك ەتكەن عالىمداردىڭ بۇگىنگى جۇمىسىن شاكىرتتەرى جالعاستىرادى. ۇگىت-ناسيحات جانە جارناما جۇمىسى تىنىمسىز جۇرگىزىلىپ جاتىر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
نۇرباي جولشىباي ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
