تۇزەۋ مەكەمەلەرىنە كوبىرەك كوڭىل بولىنەدى
بىلتىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ 8 اقپانداعى №409 جارلىعىمەن ادام قۇقىقتارى مەن زاڭ ۇستەمدىگى سالاسىنداعى ءىس-قيمىل جوسپارى بەكىتىلدى. 9 تارماقتان تۇراتىن جوسپاردىڭ ءبىر بولىمىندە قىلمىستىق سوت تورەلىگى, جازانى ورىنداۋ جانە ازاپتاۋ مەن قاتىگەزدىكپەن قاراۋدىڭ الدىن الۋ سالاسىنداعى ادام قۇقىقتارى باعىتىندا قولعا الىناتىن ءىس-شارالار قامتىلعان. وسى تارماقتاعى 11 باعىتتىڭ بەسەۋى – قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىندە جازاسىن وتەپ جۇرگەن, سونداي-اق پروباتسيا قىزمەتىنىڭ ەسەبىندە تۇرعان ادامداردىڭ قۇقىقتارىنا قاتىستى ءىس-شارالار. بۇل جۇمىستار نەگىزىنەن باس پروكۋراتۋرا, ۇكىمەت پەن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا, اكىمشىلىك سوتقا جۇكتەلگەن.
ەلىمىزدەگى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل كەڭسەسى قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىن ارالاپ, سوتتالعانداردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋ, ونىڭ ىشىندە بالالى ايەلدەردى ۇستاۋ جاعدايلارىمەن تانىسۋ جۇمىستارىن ۇزدىكسىز قولعا الىپ كەلەدى. ال ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ومبۋدسمەن ارتۋر لاستاەۆ سوتتالعانداردى جەكە قابىلداپ, ماسەلەلەرىنىڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتىپ ءجۇر.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىندە ەلىمىزدە جابىق مەكەمەلەردە جازاسىن وتەپ جاتقان سوتتالعان ازاماتتار سانى 30 مىڭنان اسادى. ونىڭ 29 مىڭعا جۋىعى – ەر ادام, 2 مىڭى – ايەل. جالپى, ەلىمىزدە بارلىعى 63 تۇزەۋ مەكەمەسى مەن 17 تەرگەۋ يزولياتورى بار ەكەن.
وسى رەتتە ارتۋر لاستاەۆتان تۇزەۋ مەكەمەلەرىنە بارىپ, سوتتالعاندارمەن جولىعۋدىڭ باستى ماقساتى نە ەكەنىن سۇرادىق. ارتۋر ەرمەك ۇلى ءوزىنىڭ ومبۋدسمەن رەتىندەگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ازاماتتاردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋگە ىقپال ەتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ادام قانداي مارتەبەگە يە بولسا دا, ونىڭ قۇقىقتارى ساقتالۋى كەرەك. ءبىز دە ازاپتاۋ مەن قاتىگەزدىكپەن كۇرەسۋ باعىتىندا جەكە جۇمىس جۇرگىزەمىز, سوندىقتان تۇزەۋ مەكەمەلەرىنە كوبىرەك كوڭىل بولەمىز. كولونيالارعا سوتتالعانداردىڭ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن, ولاردى ۇستاۋ جاعدايلارىنىڭ ستاندارتتارعا ساي بولۋىن جانە ولاردىڭ ازاپتاۋلارعا نەمەسە قاتىگەزدىكتىڭ باسقا تۇرلەرىنە ۇشىراماۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن باس سۇعامىز. سونىمەن قاتار سوتتالعاندارعا جەكە-جەكە كەڭەس بەرىپ, ولاردىڭ قۇقىقتارىن ءتۇسىندىرۋ دە ءبىزدىڭ مىندەتىمىزگە كىرەدى.
بۇل رەتتە جازاسىن وتەۋشىلەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارىنىڭ ەڭ تومەنگى ستاندارتتارىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزى زور. مەكەمەلەر اسحانا, مەديتسينالىق پۋنكت, قابىلداۋ بولمەلەرى, جۇمىس ورىندارىمەن قامتىلعانىمەن, وتكەن عاسىردا سالىنعان كەيبىر نىسانداردىڭ جاي-كۇيى كوپ جاعدايدا كوڭىل كونشىتپەيدى. وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەردى سارالاپ, ءبىز جيىنتىق ۇسىنىستار ازىرلەدىك, – دەيدى ا.لاستاەۆ.
جۇمىسپەن قامتۋ ماڭىزدى
ومبۋدسمەننىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا تۇرمەدەگىلەرگە ەڭبەك جاعدايى بارىنشا جاسالعان. مەكەمەلەردىڭ اۋماعىندا كيىم-كەشەك بۇيىمدارىن شىعاراتىن, اعاش جانە مەتالل وڭدەۋ تسەحتارى سىندى شاعىن كاسىپورىندار جۇمىس ىستەيدى. دەگەنمەن جۇمىس ورىندارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن سوتتالۋشىلاردىڭ بارىنە جۇمىس تاۋىپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس. ياعني بۇل دا ءبىر شەشىمىن كۇتكەن ماسەلە بولىپ تۇرعان كورىنەدى.
جالپى, ۋاكىلدىڭ قازىرگى زامانعى ارالاس كولونيالار قۇرۋ جونىندە ۇكىمەتكە ۇسىنىس جاساعانىنا كوپ ۋاقىت بولا قويماپتى. بۇل لوگيستيكا, تۇرمە مەديتسيناسى, جۇمىسپەن قامتۋ جانە ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى بىرقاتار ماسەلەنى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرۋگە ءتيىس.
جالپى, سوتتالعانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى ايتاتىن بولساق, بۇل باعىتتا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل كەڭسەسى اتقارىپ جاتقان جۇمىستار نازار اۋدارۋعا تۇرارلىقتاي.
بىرىنشىدەن, ۋاكىل جانە ايماقتىق وكىلدەر, سونداي-اق ازاپتاۋعا قارسى ۇلتتىق الدىن الۋ تەتىگىنە قاتىسۋشىلار قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىنە تۇراقتى تۇردە بارىپ تۇرادى ەكەن. وتكەن جىلى جوسپارلى جانە الدىن الا 460-تان استام مەكەمە ارالاۋ ءىس-شاراسى ۇيىمداستىرىلعان.
– وتكەن جىلى سوتتالعانداردىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا قاتىستى تۇسكەن وتىنىشتەر سانى 838-ءدى قۇراپ, رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتتى. بۇل 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا ءتورت ەسە كوپ. وسى رەتتە 126 ءوتىنىش بويىنشا سوتتالعانداردىڭ قۇقىقتارى جارتىلاي نەمەسە تولىق قالپىنا كەلتىرىلدى. سونىمەن قاتار سوتتالعانداردىڭ وزدەرى ەركىن قول جەتكىزە الاتىن ورىنداردا, ياعني اسحانالاردا, جاساقتاردا اكىمشىلىكتەن رۇقسات سۇراماي-اق بارىپ, ەلەكتروندى تۇردە ءوتىنىش جىبەرە الاتىن 600-دەن استام تەرمينال ورناتىلدى. جالپى, جۇمىس جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتىر جانە ءبىز قۇقىق قورعاۋ مەكەمەسى رەتىندە بۇل باعىتتاعى ءىس-شارالارىمىزدى جالعاستىرا بەرەمىز, – دەيدى ومبۋدسمەن.
ارتۋر لاستاەۆ جۋىردا ايەلدەر كولونياسىنا, ياعني الماتى وبلىسى, جاۋعاشتى اۋلىندا ورنالاسقان ءىىم قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىنىڭ №10 مەكەمەسىنە بارعانىن دا ايتىپ ءوتتى.
– بۇل مەكەمە ورتاشا قاۋىپسىزدىك ساناتىنا جاتادى, ونىڭ ىشىندە جاس بالالارى بار انالار دا جازاسىن وتەيدى. جالپى, كولونيادا 600 جازاسىن وتەۋشى بولسا, ونىڭ ۇشەۋى كامەلەتكە تولماعان. بۇل رەتتە مەكەمەدە ايەلدەرمەن بىرگە ءۇش جاسقا دەيىنگى 42 بالا – 24 قىز جانە 18 ۇل بالا بار. مەكەمە اۋماعىندا انالار بالالارىن بوس ۋاقىتىندا شەكتەۋسىز كورە الاتىن بالالار ءۇيى جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق مۇندا ناۋبايحانا, تىگىن جانە ءسۇت تسەحتارى, ساڭىراۋقۇلاقتارعا ارنالعان كومپوست, قاپ كونتەينەرلەرىن شىعاراتىن بىرنەشە كاسىپورىن بار. بۇل كولونيادا سوتتالعانداردىڭ 60 پايىزدان استامى جۇمىسپەن قامتىلعان.
جۇمىس بابىنداعى مۇنداي ساپار كەزىندە سوتتالعاندارمەن اڭگىمەلەسۋ جانە جەكە قابىلداۋ – باستى مىندەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى. ءبىزدى ءبىرىنشى كەزەكتە ولاردى قاماۋدا ۇستاۋ جاعدايلارى قاناعاتتاندىرا ما, قۇقىقتارى بۇزىلىپ, قىسىم كورسەتىلىپ جاتقان جوق پا دەگەن سۇراقتار قىزىقتىرادى, – دەيدى ومبۋدسمەن.
سوتتالعاندارعا دا قۇقىقتىق ساۋات قاجەت
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سوتتالعانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ دا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ مىندەتى جانە بۇزىلعان جاعدايدا ۋاكىل كەڭسەسى ولاردى قورعاۋ ءۇشىن بارلىق شارالاردى قولدانادى. وعان قوسا ولار سوتتالعانداردى زاڭناماداعى سوڭعى وزگەرىستەرمەن تانىستىرادى.
– مىسالى, ايەلدەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا جانە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان كۇشىنە ەنگەن زاڭ تۋرالى تۇسىندىرەمىز. سونىمەن بىرگە ەلىمىزدە سوتتالعانداردىڭ جازاسىن شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋ جانە جازانى جەڭىلدەتىلگەن تۇرگە اۋىستىرۋ تۋرالى وتىنىشتەرىن قاراۋ ۇدەرىستەرىنە, سونداي-اق قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋگە القابيلەردى ەنگىزۋدى كوزدەيتىن قاناتقاقتى جوبانىڭ تالقىلانىپ جاتقانى تۋرالى ايتامىز. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەلىمىزدە القابيلەرگە ادامنىڭ كىناسىن انىقتاۋ قۇقىعى بەرىلسە, ولار سوتتالعان ادامنىڭ تۇزەلۋ دارەجەسىن جانە بوستاندىقتا قايتا الەۋمەتتەنۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتۋدى دە وبەكتيۆتى تۇردە باعالاي الار ەدى.
ولار نەگىزىنەن شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋعا قاتىستى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە جۇگىنەدى, كەيبىرەۋلەرى جۇمىسقا ورنالاسۋدى سۇرايدى, ۇكىمگە شاعىمدانۋ مۇمكىندىگىن جانە تاعى باسقالاردى بىلگىسى كەلەتىندەر دە بار. سوتتالعاندارعا قۇقىقتارىن ءتۇسىندىرىپ, زاڭگەرلىك كومەك كورسەتتىك, ۇكىمگە شاعىمدانۋ ءتارتىبىن تۇسىندىردىك, – دەيدى ول.
جالپى, سوتتى بولىپ, تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا وتىرعانداردىڭ ءبارىن بىردەي قوعامعا قاۋىپتى كورە بەرۋگە بولماس. كوبى تۇزەلىپ, الدىنا ماقسات قويىپ, بولاشاق جوسپارىن دا جۇيەلەي جۇرەتىندەرى از ەمەس. سوندىقتان ولاردىڭ بوستاندىققا شىققاننان كەيىنگى قوعامعا قايتا ءسىڭۋى – ۇلكەن ماسەلە.
بالالار تاعدىرى الاڭداتادى
ال جوعارىدا ايتقان اناسىمەن بىرگە وتىرعان 3 جاسقا دەيىنگى 42 بالانىڭ تاعدىرى راسىندا الاڭداتارلىق. امال نەشىك, ەلدەگى ءتارتىپ, قۇقىقتىق جۇيە سونداي.
– بۇنى ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان باعالاي المايمىز. جاعداي وسىلاي دامىدى, بۇل ماسەلەنى اۋىرتپالىقسىز شەشۋ تەتىگى ءالى جاسالماعان. بالانىڭ اناسىنان ءبولىنۋى – ونىڭ دامۋى ءۇشىن ەڭ ۇلكەن سترەسس. ءيا, جاس بالالاردىڭ اناسىمەن بىرگە قاماۋدا وتىرۋعا ءماجبۇر بولعانىن مويىنداۋ سانامىزعا اۋىرلىق سالادى, – دەيدى ا.لاستاەۆ.
ءبىر قۋانتارلىعى, كولونيا اۋماعىندا انالار بالالارىن بوس ۋاقىتىندا شەكتەۋسىز كورە الاتىن بالالار ءۇيى بار. قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى بالالار ءۇشىن بارىنشا قولايلى جاعداي جاسايدى. دەگەنمەن, ارينە, ولاردى ۇيدەگىدەي جايلى ومىرمەن ەش سالىستىرۋعا كەلمەيدى.
وتكەن جىلى سەنات قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ جانە قىلمىستىق زاڭنامانى ودان ءارى ىزگىلەندىرۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ماقۇلداعانى ەستە. بۇل تۋرالى دا از اڭگىمە ايتىلعان جوق. زاڭ جوباسىندا الەۋمەتتىك بايلانىستاردى ساقتاۋ ماقساتىندا سوتتالعان ايەلدەردىڭ بوستاندىققا شىعۋىنا ءبىر جىلدان از ۋاقىت قالعان جاعدايدا ولارعا بالالارىن ءتورت جاسقا دەيىن ۇستاۋعا رۇقسات بەرەتىن نورما قاراستىرىلعان.
ءبىزدى قۋانتاتىنى, ۋاكىل كەڭسەسى قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتى رەتىندە قاي جەردە بولسا دا, ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا بار كۇش-جىگەرىن سالىپ كەلەدى. دەگەنمەن تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە ۇنەمى نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن بەلگىلى ءبىر پروبلەمالاردىڭ دا بار ەكەنىن جاسىرماعان ءجون. قۇقىق قورعاۋ مەكەمەسىنىڭ وكىلى رەتىندە ا.لاستاەۆتان مۇنداي تۇيتكىلدەردىڭ شەشىلۋىنە قانشالىقتى ىقپال ەتىپ جۇرگەندەرىن سۇرادىق.
– بۇل – كەشەندى كوزقاراستى قاجەت ەتەتىن جۇيەلى پروبلەمالار. ولاردىڭ ءبىر-ەكى جىلدىڭ ىشىندە تولىق شەشىلمەيتىنىن دە ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. دەگەنمەن مەن بىرنەشە ۇسىنىس جاسادىم. سونىڭ ءبىرى – جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, زاماناۋي كوپسالالى ارالاس كۇزەت كولونيالارىنىڭ قۇرىلىسى. بارۋ ناتيجەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءبىز سوتتالعانداردىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋعا مۇقتاج ەكەنىن انىق تۇسىندىك. بۇل, ەڭ الدىمەن, ايەلدەرگە, اسىرەسە جابىق مەكەمەلەردە تۋعان بالالارى بار ايەلدەرگە, سونداي-اق مۇگەدەكتەرگە قاتىستى.
ءبىز مۇنداي كولونيالاردى ءىرى ەلدى مەكەندەرگە جاقىن جەردە سالۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇل بىرقاتار پروبلەمانى, سونىڭ ىشىندە مەديتسينالىق كومەك پەن بيزنەس ءۇشىن قولجەتىمدىلىكتى شەشۋگە كومەكتەسەدى. وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن كاسىپورىن ۋاقىت وتە كەلە جابىلۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. ويتكەنى ولار ءۇشىن مەكەمە اۋماعىندا جۇمىس ىستەۋ ءتيىمسىز, تىم شالعايدا, – دەيدى ول.
ودان بولەك, ومبۋدسمەن تاعى ءبىر باستاما رەتىندە سوتتالعاندارعا وقشاۋلانعان جاعدايدا جوعارى ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىن بەرۋدى اتادى. زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, جوعارى ءبىلىمى جوق سوتتالعانداردىڭ قىلمىستى قايتالاۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى ەكەن.
– قازىر وسىنداي سوتتالۋشىلاردىڭ 90 پايىزى تۇرمەدە وتىر. كامەلەتكە تولماعاندار وقۋ ورىندارىن بىتىرەدى, اتتەستات الادى, بىراق سودان كەيىن ولار ۇبت تاپسىرا المايدى جانە جالپى نەگىزدە, كونكۋرستىق نەگىزدە جوو-عا تۇسە المايدى. كونستيتۋتسيادا قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتىنىڭ ءبىلىم الۋعا قۇقىعى بار دەپ جازىلعانىمەن, شىندىعىندا, ولاردىڭ بۇل قۇقى ورىندالماي قالادى. بۇل باستامانى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى قولداپ, وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى باستاعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى, – دەدى ەلىمىزدىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلى ارتۋر لاستاەۆ.
ايتپاقشى, وتكەن جىلى ءبىر مەكەمەنىڭ سوتتالۋشىلارىنا تاجىريبە رەتىندە مۇنداي مۇمكىندىك بەرىلگەن ەكەن. ەمتيحان تاپسىرعانداردىڭ ۇشەۋى شەكتى ۇپايىن جيناعان.
