ترانزيتتىك ءدالىزدىڭ مۇمكىندىگى مول

جۇك اعىنى ارتادى

بۇرىن جۇك تاسىمالداۋشىلار اقتاۋ قالاسىنىڭ ىشىمەن جۇرۋگە ءماجبۇر بولسا, ەندى تەڭىز ايلاعىنا جەتىباي اۋىلى ارقىلى كەسىپ وتەدى. ءسويتىپ, ۋاقىت ۇنەمدەيدى.

ەلىمىز اشىق تەڭىزبەن شەكتەسپەسە دە جەر كىندىگى – ەۋرازيا كەڭىستىگىندە, وتە قولايلى اۋماقتا ورنالاسقان. شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى سۋ جولدارى ارقىلى ايلاپ ساپارلاسا, قۇرعاق جولمەن قازاق جەرىن كەسىپ ءوتىپ, دىتتەگەن نۇكتەگە 12-13 كۇندە جەتەدى. بارىنەن ۋاقىت قىم­بات, قازىرگىدەي كەزەڭدە قاي­سى باعىت­تىڭ  ءتيىمدى بولارىن شارتا­راپتاعى بارلىق ەل كورىپ-ءبىلىپ وتىر. دەمەك, ءتران­زيتتى ۇيلەستىرۋ, ۇشتاستىرۋ ءىسى وڭالسا, ەكونوميكانىڭ ءبىر تارماعى مەيلىنشە ورىستەي تۇسەرى انىق.

«كۇرە جول پايدالانۋعا بە­رىلگەننەن كەيىن ترانسكاسپي حالىقارالىق ترانزيتتىك دا­لىزىنە ەلىمىزدىڭ اۋماعى بو­يىنشا شىعۋ ۋاقىتى 2 ساعاتقا قىسقارادى. جول قۇرىلىسىنا وتاندىق ماتە­ريال­دار قولدا­نىلدى. جاڭار­عان ماگيسترالدە ماماندار تەمىر­جول ارقىلى وتەتىن وتكەل, 3 مال ايداۋ وتكەلى, جولدى ۋاقتىلى كۇتىپ-ۇستاۋ­عا مۇمكىندىك بەرەتىن بازا مەن 18 سۋ وتكىزۋ قۇبىرى ورناتىلعان», دەي­دى كولىك ءمي­نيسترى مارات قاراباەۆ.

«Kazlogistics» باس ديرەكتورىنىڭ مىندە­تىن اتقارۋشى تالعات لەسوۆ تە جۋىردا كارى تۇبەككە ات باسىن تىرەدى. اقتاۋ مەن قۇرىق پورتتارىن ارالاپ, جۇمىس بارىسىمەن تانىستى. قۇرىق پورتى مەن «سارجا جۇك تەرمينالى» جشس قىزمەتىن كوزدەن كەشىردى. «قۇرىق ترانزيت» جشس وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, پورت ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتىپ, جۇك اعىنىن ارتتىرۋدى, حالىقارالىق تاسىمال جاعدايىن جاقسارتۋدى تالقىلادى. ودان كەيىن «اقتاۋ تەڭىز ساۋدا پورتى» ۇك» اق مەن «اقتاۋ تەڭىز سولتۇستىك تەرمينالى» جشس-نا ات با­سىن بۇرىپ, جۇك جەتكىزۋ تىزبەگىن وڭتاي­لاندىرۋدى, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا ەنگىزۋدى, پورتتىڭ ەكولوگيالىق تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان بىرلەسكەن جوبانىڭ مۇمكىندىگىنە نازار اۋداردى. ءسويتىپ, تەڭىزدەگى جۇك ايلاقتارىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىس­تى تاعى ءبىر پىسىقتادى.

كولىك الەۋەتى ارتادى

جاڭا ترانسكاسپي باعىتتارىن دامىتۋ شاراسى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ دەڭگەيىندە شەشىمىن تاۋىپ جاتىر. ەستە بولسا, استانادا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن قحر توراعاسى سي تسزينپين «China-Europe Trans-Caspian Express» جاڭا جوباسىن تەلەكوپىر ارقىلى سالتاناتتى تۇردە ىسكە قوسقان ەدى. بۇعان قاراپ ورتا ءدالىزدىڭ الەۋەتى اي ساناپ ارتا بەرەتىنىنە كوز جەتەدى.

جوبا ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ءمۋلتيمو­دالدى كولىك بايلانىستارىن جاقسارتۋعا ارنالعان. ونىڭ ىشىندە «ورتا ءدالىز» اتالىپ كەتكەن ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك مارشرۋتىنىڭ الەۋەتىن كەڭ پايدالانۋعا باعىت­تالعان. وسى ءدالىز ارقىلى قىتاي تەمىر­جول­دارى بۇدان بىلاي دا ازەربايجانعا تۇراق­تى جۇك تاسىمالداۋ قىزمەتىن ۇيىمداستىرىپ وتىر. «قورعاس» شەكارا وتكەلىنەن وتكەن جۇك قازاقستان تەمىرجولىمەن كاسپي تەڭىزىندەگى اقتاۋ پورتىنا جانە كەمەگە تيەلگەننەن كەيىن باكۋ پورتىنا ءجۇزىپ بارادى. سياننان جۇكتى جەتكىزۋ شامامەن 12 كۇندە جۇزەگە اسىرىلادى. جاڭا قىزمەت قىتاي مەن تحكب جەلىسى بويىنداعى ەلدەر اراسىنداعى ساۋدانىڭ دامۋىن جىلدامداتادى.

«بىلتىر تەمىرجول ارقىلى تاسىمالداناتىن جۇك كولەمى 22 پايىزعا ارتىپ, 28 ملن تونناعا جەتتى. بۇل – رەكوردتىق كورسەتكىش. ليانيۋنگان, «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» جانە سيان قالاسىنداعى قۇرعاق پورتتا جۇزەگە اسىرىلعان جوبانىڭ ناتيجەسىندە كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىمىز ەداۋىر ارتتى. قازىرگى تاڭدا «اياگوز – باقتى» ءۇشىنشى ترانس­شەكارالىق تەمىرجول قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل باعدار ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى كولىك-لوگيستيكا قاتىناستارىن دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

ءوز كەزەگىندە قحر توراعاسى ترانسكاسپي ءدالىزى ءۇشىنشى ترانسشەكارالىق تەمىرجول قۇرىلىسىن جەدەلدەتەتىندەرىن ايتتى.

ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى اياسىن­داعى ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرا بەرەمىز. قىسقا مەرزىمدە تاۋار اينالىمىن ەكى ەسە ۇلعايتۋ جونىندە مىندەت قويىلدى. ءبىز ساۋدا جانە ەكونوميكا, ينۆەستيتسيا, يندۋستريا­لاندىرۋ, كولىك جانە ەنەرگەتيكا سياقتى سالالارداعى بايلانىستى ۇدايى نىعايتۋ جونىندە ۋاعدالاستىق. ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىنىڭ جول كارتا­سىن ىسكە اسىرامىز. ترانسكاسپي حالىق­ارا­لىق كولىك باعدارى مەن ەلدەر اراسىنداعى ءۇشىنشى ترانسشەكارالىق تەمىرجول قۇرى­لىسىن تەزدەتەمىز. سونىمەن قاتار نەگىزگى مينەرالدىق رەسۋرستار, بالامالى ەنەرگيا كوزدەرى, عىلىمي-تەحنيكالىق يننوۆاتسيالار, اۆياتسيا جانە عارىش, تسيفرلاندىرۋ سالا­لارىنداعى دامۋدىڭ جاڭا باعىتتارىن بىرگە ىلگەرىلەتۋگە نيەتتىمىز», دەدى سي تسزينپين.

دامۋدىڭ سونى ۇردىستەرى

«كونتەينەرلىك تاسىمالدىڭ يننوۆاتسيا­لىق ۇردىستەرى جانە ءمۋلتيمودالدى سترا­تەگيا­لارى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەلدە ترانس­كاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارى بويىن­شا جۇك اعىنىن ۇلعايتۋ مەن تيىمدى­لى­گىن ارتتىرۋ ءۇشىن پورتتار اراسىندا وپەرا­تسيالىق تاجى­ريبە الماسۋ اڭگىمە وزەگىنە اينالدى. جيىن­عا ەلدەگى تەڭىز پورتتارىنىڭ وكىل­دەرى, ەكس­پورتتاۋشىلار, جۇك يەلەرى, بەيىندى مي­نيسترلىكتەر, قاۋىمداستىقتار مەن باسقا دا ىشكى ەكونوميكالىق قىزمەت قا­تىسۋشىلارى, سونداي-اق «Kazlogistics» قكو باس ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى تالعات لەسوۆ قاتىسىپ, سالاداعى سۇراۋلى ما­سە­لەلەرگە نازار اۋداردى.

ءىس-شارادا وڭىرلىك ساۋدا مەن ەكونوميكالىق دامۋدا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارى ماڭىزىنىڭ زور ەكەنىنە ءمان بەرىلدى. وسى باعداردى لوگيستيكالىق تيىمدىلىك پەن ەكونوميكالىق ءوسىمدى ارتتىرۋ ءۇشىن قولدانۋعا نيەت تانىتقاندار بولدى. نەگىزى بۇل باعداردىڭ دامۋىنا ەلىمىزدە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. پارلامەنت سەناتى «قازاقستان مەن قىتاي ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارىن دامىتۋ جونىندەگى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى ماقۇلدادى. كەلىسىمنىڭ ماقساتى – باعدار بويىنشا ءمۋلتيمودالدى تاسىمالداۋدى دامىتۋ ءۇشىن اۆتوموبيل, تەڭىز جانە تەمىرجول كولىك تۇرلەرىنىڭ باسىمدىعىن ءتيىمدى پايدالانۋعا جاردەمدەسۋ. كەلىسىم ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى بويىنشا جۇك تاسىمالداۋ كولەمىن ۇلعايتۋعا جانە قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ ودان ءارى دامۋىن­ جاقسارتۋعا جول اشادى.

تەرەڭ وڭدەلگەن ونىمدەردىڭ ەكسپورتىن ارتتىرا باستاعان ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن بۇل شارا­نىڭ يگىلىگى مول. ماسەلەن, بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا تەمىرجول كولىگىمەن تاسى­مال­داناتىن شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت كولەمى ۇلعايدى. التى ايدا شيكىزاتتىق ەمەس جۇك ەكس­پورتىنىڭ كولەمى شامامەن 10 ملن توننانى قۇراعان. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 7%-عا ارتىق. اتاپ ايتقاندا, حيميالىق جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتار 11%-عا, ءتۇستى مەتالدار 9%-عا, قارا مەتالدار 15%-عا جانە بيداي ۇنى, تۇز, وسىمدىك مايى 11%-عا ارتقان. سونىمەن قاتار قحر باعىتىندا جال­پى ەكسپورت كولەمى كۇن ساناپ ۇلعايىپ بارا جاتىر. مىسالى, بيىلعى جارتى جىلدىڭ ىشىن­دە ءوسىم 19%-دى نەمەسە 6,8 ملن توننانى قۇرادى.

وسى جەتىستىكتەردى دۇرىس رەتتەپ وتىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار دەڭگەيىندە ارنايى شتاب قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ تۇر. شتابتاردىڭ وتىرىسى جوسپارلى تۇردە اپتا سايىن وتكىزىلەدى. وندا بارلىق ماسەلە تەز ارادا قارالىپ, وڭ شەشىمىن تابادى.

جاڭا باعىت

تاياۋدا العاشقى كونتەينەرلىك پويىز قا­زاق­ستان ارقىلى يراننان قىتايعا «سولتۇستىك – وڭتۇستىك ءدالىزى» ارقىلى وتەدى. ءسويتىپ, اپرين قۇرعاق پورتى مەن تەمىرجول تەرمينالىندا قىتاي – يران  – ەۋروپا تەمىرجول ءدالى­زىنىڭ ءبىرىن­شى كەزەڭى ىسكە قوسىلدى. پايدالى قازبا­لار تيەلگەن پويىز ينچەبۋرۋنعا بارىپ, تۇرىك­مەنستاندى كەسىپ ءوتىپ, ءبىزدىڭ ەلدىڭ التىنكول ستانساسىنا, ودان ءارى قىتايدىڭ يۋ قالاسىنا جەتەدى. پويىز 10 297 شاقىرىمدى باعىندىرادى. جول ەكى اپتاعا سوزىلادى, بۇل – جۇكتى تەڭىز ارقىلى جەتكىزۋگە كەتەتىن ۋاقىتتىڭ جارتىسىنا جۋىعى.

ەلىمىزدىڭ يرانداعى ەلشىسى اسحات ورازباي الداعى ۋاقىتتا بۇل تەمىرجول باعىتى تۇركيا­مەن, ەۋرووداقپەن جالعاسادى دەگەن ءۇمىت بارىن ايتتى. بۇعان دەيىن رەسەي, قازاقستان, تۇرىكمەنستان جانە يران «سولتۇستىك – وڭ­تۇستىك» حالىقارالىق كولىك ءدالىزى شىعىس باعىتىنىڭ الەۋەتىن سينحروندى دامىتۋدىڭ 2024–2025 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسىنا قول قويعان ەدى. اشحاباد بىلتىر جىل اياعىندا تۇرىكمەنستان – يران ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ 17-وتىرىسى بارىسىندا تەگەراندى «قىتاي – قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران» كولىك-ترانزيتتىك ءدالىزى بويىنشا تاسىمالداۋدى جانداندىرۋعا شاقىردى.

ودان ءسال بۇرىن تۇرىكمەنستاننىڭ كولىك جانە تەمىرجول ۆەدومستۆوسىنىڭ وكىلدەرى قازاقستان, وزبەكستان, يران جانە تۇركيادان كەلگەن ارىپتەستەرىمەن بىرگە كەلىسسوز جۇرگى­زىپ, سونىڭ اياسىندا ەلىمىزدە جاڭا كولىكتىك-ترانزيتتىك ءدالىزدى قالىپتاستىرۋ تۋرالى كەلىسىم جوباسى ازىرلەندى. قىتايدىڭ يران ارقىلى ەو-عا بارۋى تالقىلاندى.