قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2013 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ەلىمىزدىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ جونىندەگى تۇجىرىمداماسىن بەكىتتى. بۇل جاڭاشىل قۇجات مۇناي, گاز, كومىر سياقتى ءداستۇرلى بايلىقتارىمىزدى ءتيىمدى پايدالانۋدى, ەڭ باستىسى, شەكسىز مۇمكىندىكتەگى جەل جانە سۋ رەسۋرستارىنىڭ قۋاتىن يگىلىككە جاراتۋدى كوزدەيدى. وسى باعىتتاعى جوبالاردىڭ ءبىرى ەرەيمەنتاۋ اۋدانىندا ىسكە اسىرىلۋدا.
ءبىز ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن باستامانىڭ ءمانى مەن مازمۇنى جونىندە اۋدان اكىمى ەرمەك نۇعىمانوۆتىڭ پىكىرلەرىن وقىرمانعا جەتكىزۋ ماقساتىندا اڭگىمە قۇرىپ ەدىك.
– ەرمەك بەكەن ۇلى, ەل تاۋەلسىزدىگى ەركىن دامۋعا جول اشۋمەن قاتار, قولدا باردى ۇقساتا ءبىلۋدى, ەرتەڭگى ەسىكتەرىمىزدىڭ الاڭسىز اشىلۋىن دا قامدايدى. «قولدا بار» دەگەنىمىز – بالامالى قۋات كوزدەرى. ءسىزدىڭ اۋداندا ەرەن جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇرىن بولماعان باستاما ەدى. ءوزىڭىز تانىستىرا اڭگىمەلەپ وتسەڭىز.
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۋىردا جەتەكشى تەلەارنالاردىڭ, باق وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كەزدەسۋدە تاۋەلسىزدىكتى الۋمەن قاتار ونى ۇستاپ قالۋدىڭ وراسان زور جاۋاپكەرشىلىگىن العا تارتتى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز عۇمىر كەشكەنىنە 24-ءشى جىلعا اياق باستى. قازاقستان تىنىسىنىڭ تەرەڭدىگىمەن, كوشباسشىسىنىڭ كورەگەندىگىمەن, بولاشاعىنىڭ كەمەلدىگىمەن الەم نازارىنا ءىلىنىپ وتىر. قازاقتىڭ قايتپاس مىنەزى – وتىزدىقتان ورىن الۋ. وعان كوپتەگەن نەگىز بار. جەتىلدىرە تۇسەر تۇستارىمىز دا بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى – الەمدى قاتتى تولعاندىرىپ وتىرعان تابيعات بايلىقتارىن پايدالانۋدىڭ وزىق ۇلگىسى. بۇل ورايدا, جاھاندىق ەكونوميكالىق سىناقتاردى بىلاي قويعاندا, ەكسپو-2017-ءنىڭ ەمتيحاندارى بارشامىزدى تولعاندىراتىنى بەلگىلى. ويتكەنى, الەم نازارىنداعى شارانىڭ ۇرانى – بالامالى قۋات كوزدەرىنە اۋدارىلىپ وتىر. ەلىمىز بۇعان دايىن ەكەندىگىن كورسەتۋ ۇستىندە. وعان دالەل – ەرەيمەنتاۋ اۋدانىندا سالىنىپ جاتقان, وزگە وڭىرلەردە بالاماسى جوق ءبىرىنشى جەل ەلەكتر ستانساسى بولىپ تابىلادى.
«جاسىل ەنەرگەتيكا» كەشەنىنىڭ جالپى اۋماعى 60 گەكتاردى الىپ جاتىر. بۇل ءىستى قولعا العان «ءبىرىنشى جەل ەلەكتر ستانساسى» جشس العاشقى مەزەتتەگى 45 مۆت قۋاتتى كەلەشەكتە 300 مۆت-عا جەتكىزۋگە سەنىمدى.
– جەل ەنەرگەتيكاسى جاڭا قۋات كوزدەرىنىڭ مەيلىنشە دامۋ ۇستىندەگى ءتيىمدى ءتۇرى سانالادى. قازاقستانداعى جەل ەنەرگياسىنىڭ الەۋەتى مەيلىنشە مول ايماق رەتىندە ەرەيمەنتاۋعا تاڭداۋ ءتۇسۋىنىڭ سىرى نەدە؟
– بۇل تىڭعىلىقتى زەرتتەۋلەرگە نەگىزدەلگەن ماسەلە. ارقا توسىندە ايرىقشا ارتىقشىلىققا يەلەنىپ وتىرمىز دەۋ جاراسپاس. وسى ورايدا, اسان قايعى اتامىزدىڭ اڭىز رەتىندە ايتىلاتىن مىنا سوزدەرىنە قۇلاق تۇرگەن ارتىق ەمەس سياقتى. ەل اۋزىندا اڭىز بولعان, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكەن ءبىر اڭگىمەنىڭ تۇپكى توركىنى بۇگىنگى زامان جاڭالىعىمەن تولىق ۇيلەسىم تاپقانداي. اسان قايعى بابامىز كەزىندە جەلماياسىمەن جولعا شىعىپ, جەرۇيىق ىزدەپ, ەرەيمەننىڭ توڭىرەگىنەن وتكەن ساتىندە «جارىقتىق, بۇل ءوڭىردىڭ جەتى ەسىگى بار ەكەن-اۋ. جىل ون ەكى اي اينالاسىنان جەل ۋىلدەسە دە, حالىققا جايلى قونىس, مالعا ىڭعايلى ءورىس بولارلىق قۇتتى ءوڭىر ەكەن. باۋرايىندا جايلاعان مال وڭالار, شۇكىر, ەلدىڭ تۇرمىسى دا كوش ىلگەرى بولار», – دەپ سيپاتتاعان دەسەدى. ۇكىمەت باسشىلارى مەن عالىمدارىمىز, ءوندىرىستىڭ جاڭاشىل ۇيىمداستىرۋشىلارى وسى بايلامعا توقتام جاساعانىنا ريزامىز.
– شىن مانىندە بۇل جوبا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولاشارى بولىپ وتىر. «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» جاڭا جولداۋى دا وسىدان ەكپىن الاتىنى بەلگىلى. ەندەشە, «ءبىرىنشى جەل ەلەكتر ستانساسىنا» قويىلاتىن مىندەت پەن ماقسات نەنى كوزدەيدى؟
– ەلباسى ءوز جولداۋىندا ەنەرگەتيكا سالاسىنا توقتالا كەلە: «...استاناداعى دۇنيەجۇزىلىك ەكسپو-2017 كورمەسىنە دايىندىقتى بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىن ىزدەۋ جانە جاساۋ جونىندەگى وزىق الەمدىك تاجىريبەنى زەردەلەۋ مەن ەنگىزۋ ورتالىعىن قۇرۋ ءۇشىن پايدالانۋ كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتتى. ەرەيمەنتاۋداعى ايرىقشا جوبا بالامالى جانە جاڭارمالى قۋات كوزدەرى ارقىلى ەلىمىزدە پايدالانىلاتىن قۋات جيىنتىعىنىڭ جارتىسىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. ماقسات – جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ جالپى شىعىنىن تومەندەتۋ, ەكولوگيالىق ورتاداعى ىقتيمال اسەر دەڭگەيىن مەيلىنشە ازايتۋ ارقىلى ۇدەمەلى ءارى ءتيىمدى قۋات قۇرىلىمدارىن قامتاماسىز ەتۋ. سونداي-اق, اتالعان جوبا اقمولا وبلىسىنداعى ەلەكتر قۋاتىنا سۇرانىس پەن وعان دەگەن تاپشىلىقتى ەلەۋلى تۇردە تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جوبا اۆتورلارى مۇنىمەن دە شەكتەلىپ قالمايتىندىعىن ايتۋدا.
ءبىز ءۇشىن باستى قۋانىش «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» ۇرانىن كوتەرگەن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى تولىعىمەن ەرەيمەنتاۋ جەس-تە وندىرىلگەن ەلەكتر قۋاتىن پايدالاناتىندىعى. بۇل ەل ءۇشىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىن ءارى بۇرىن-سوڭدى بولماعان مەرەيلى وقيعا بولماق. بۇگىنگى تاڭدا «ءماڭگىلىك ەل» ۇستىندارىن نىقتاپ جاتقان قازاقستان اتالعان مىندەت ۇدەسىنەن ابىرويمەن شىعاتىنى انىق.
– جاڭالىققا جانى قۇمار. ءبىزدىڭ قالىڭ وقىرمانىمىز ەرەيمەنتاۋ جەل ەلەكتر ستانساسىنىڭ تەحنيكالىق كورسەتكىشتەرىنە دەن قوياتىنى بەلگىلى. وسى جونىندە ماعلۇمات بەرسەڭىز.
– جەس ارقايسىسى 2,05 مۆت قۋاتتاعى 22 تۋربينادان تۇرادى. وتكەن جىلى ەلباسى قاتىسقان تىكەلەي تەلەكوپىر بايلانىسىندا «ءبىرىنشى جەل ەلەكتر ستانساسى» جشس جوباسىنىڭ مەنەدجەرى ءاليجان قۇرمانوۆ مىناداي دەرەكتەر كەلتىردى. ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن جوبانىڭ جالپى قۇنى, ءتيىستى وزگەرتۋلەردى قوسىپ ەسەپتەگەندە 18 ميلليارد تەڭگەدەن اسىپ تۇسەدى. تەحنيكالىق ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرگە ساي, كەمىندە 20 جىل جۇمىس ىستەيتىن ستانسادا بۇل قارجى سەگىز جىلدا تولىق وتەلەدى. دايىندىق جانە قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىنىڭ ءبىر بولىگى بۇرناعى جىلى اياقتالعان. اتاپ ايتقاندا, قۇرىلىس الاڭدارىنا مۇنارالاردىڭ 12 كەشەنى جانە قالاقشالاردىڭ تولىق قۇرامى جەتكىزىلىپ, سەگىز جەل قوندىرعىسى ورناتىلدى. مۇنىمەن ءبىر مەزەتتە ەرەيمەنتاۋ پودستانساسىنان قۇرىلىس ورنىنا دەيىنگى 4 شاقىرىمعا 10 كۆت قۋاتتاعى جانە KEGOC-تەن 220 كۆت قۋاتتاعى 8 شاقىرىمدىق ەلەكتر جەلىسى تارتىلدى. سونداي-اق, 20 شاقىرىمدىق جول قۇرىلىسى اياقتالدى. قۇرىلىس جۇمىستارىنا 162 ادام مەن 30 بىرلىك تەحنيكا قاتىستىرىلۋدا.
بۇگىنگى كۇنى جەلقۋات قوندىرعىلارىنىڭ 22 الاڭى دايىندالىپ, 19 جەل ەلەكتر قوندىرعىلارى قۇراستىرىلىپ وتىر. ماڭىزدى نىسان 63000 كۆا قۋاتتاعى ترانسفورماتورمەن, باسقا دا كومەكشى جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلدى. وتكەن جىلى 13 جەق ىسكە قوسىلسا, قالعان توعىز قوندىرعى بيىل پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ جوسپارلانعان. قورىتا ايتقاندا, 2015 جىلدىڭ شىلدە ايىندا ەرەيمەنتاۋ جەس ورتاق جەلىگە العاشقى «جاسىل» كيلوۆاتتارىن بەرە باستايدى.
– ەرەكە, «ءبىرىنشى جەل ەلەكتر ستانساسى» جشس – اۋداندا مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىرعان ءبىرىنشى جوبا. سىزدەردە ءدال وسىنداي تاعى ءبىر ەگىز جوبا بار عوي. «سامال» جەس-ءىن ايتىپ وتىرمىن.
– ءيا, 2012 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا «شەۆرون مۇنايگاز ينك.» كورپوراتسياسى «سامال» جەل ەلەكتر ستانساسى قۇرىلىسىنىڭ جوباسىن ۇسىندى. ماقسات – ستانسا قۇرىلىسىن جوبالاۋ جانە پايدالانۋعا بەرۋ. بۇل قازاقستانداعى شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ وتىرعان ەڭ ءىرى جوبا سانالادى. باستى يدەيا ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىستەر, جاڭعىرمالى جانە ەكولوگيالىق تۇرعىدا تازا ەلەكتر قۋاتى سالالارىن دامىتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدى قولداۋعا باعىتتالعان. «سامالدىڭ» جوبالىق قۋاتى 50 مۆت-عا لايىقتالعان. مۇندا 54945 ميلليون تەڭگە ينۆەستيتسيا يگەرىلەدى دەپ وتىرمىز. قاجەتتى جابدىقتار الەمنىڭ وزىق كومپانيالارىنان جەتكىزىلگەن. قازىر نىسان قۇرىلىسىندا جۇزدەن استام ادام جۇمىس ىستەپ ءجۇر. «سامال» جوسپار بويىنشا 2017 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا پايدالانۋعا بەرىلەدى.
– اۋقىمدى جوبانىڭ جەمىسى الىمدى كادرلاردىڭ قولىندا. بۇل ورايدا قانداي ماسەلەلەر قولعا الىنىپ جاتىر؟
– اتالعان ەكى جوبا شەتەلدىك تەحنولوگيا مەن جابدىقتار كۇشىمەن ىسكە اسىرىلۋدا. باس مەردىگەر «BI ENERGI PLUS» جشس مەن قوسالقى مەردىگەر «كۆينتەك» جشس جۇمىسقا ەكى ءجۇز ەلۋدەن استام ادامدى جۇمىلدىردى. نىساندار پايدالانۋعا بەرىلگەن ساتتە بىلىكتى ەلەكتريكتەرگە, وپەراتورلارعا سۇرانىس وسەدى. سوندىقتان, گەرمانيالىق ماماندار جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى وقىتىپ, ۇيرەتۋ ۇستىندە. ءوز تاراپىمىزدان دا بەلگىلى تۇرعىدا قام-قارەكەتتەر جاسالۋدا. كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلىپ وتىرعان دايىندىق شارالارى كادر ماسەلەسىندەگى سۇراقتاردىڭ وڭتايلى شەشىلەتىندىگىنە نەگىز قالايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقمولا وبلىسى,
ەرەيمەنتاۋ اۋدانى.
