قۇرىلتايدا پرەزيدەنت وتانداستارىمىزعا ەلدىگىمىزدى بەكەمدەيتىن تۇستا قاشىق بولۋعا ءتيىس بەس تۇساۋدى اتادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ناشاقورلىق. ەلىمىزدە مىڭداعان ادام ەسىرتكىگە ەلىرىپ, توننالاپ تاركىلەنىپ جاتسا دا, كەسەلدىڭ كەسىرى ازايماي تۇر. اسىرەسە سينتەتيكالىق ەسىرتكى اينالىمى شارىقتاپ, جاستار اراسىندا تەز تارالىپ بارادى. بۇل – قوعامدىق قاسىرەت.
نەگىزى ەسىرتكى ناشاقوردىڭ وزىنە عانا ەمەس, وزگەنىڭ ومىرىنە دە قاۋىپتى. ەسىرتكىنىڭ كەسىرىنەن ەسىنەن تانعانداردىڭ قولىمەن قانشاما قىلمىس جاسالىپ جاتىر. سول سەبەپتى مەملەكەت باسشىسى پارلامەنتكە ەسىرتكى زاتتارىن وندىرۋشىلەردىڭ جازاسىن بارىنشا قاتايتۋدى ۇسىندى.
بالا كەزىندە كومپيۋتەرلىك كلۋبتاردان شىقپاي, ويىن ويناپ, وت باسىپ, ءوز تاعدىرىنا ءوزى بالتا شاۋىپ, ەندى وكىنىپ جۇرگەن جاس جىگىتتەردىڭ الدى سوتتالىپ تا كەتكەن. ماڭدايعا تيگەن تاياقتان توقتاعان ادامنان اينالاسىڭ. ال قوي دەگەنگە قويمايتىن, قۇمار ويىنعا تويمايتىندار ءالى دە كوپ. سونىڭ سالدارىنان تالاي شاڭىراق شايقالىپ, جارتى ميلليونداي وتباسى ويران بولىپتى. تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى ءبىر-اق شەشىممەن نە ماسەلەمەن تارقامايدى. تىزبەكتى جالعاعانداي, ولقىلىق بىرىنەن سوڭ ءبىرى اشىلا بەرەدى.
قايدا قاراساڭ دا قۇمار ويىننىڭ جارناماسى جار سالىپ, مەنمۇندالاپ تۇرادى. تۇركىستاندا وتكەن جۇزدەسۋدە پاراساتتى جاستار كوشەلەردەگى قۇمار ويىنداردىڭ جارناماسىن الىپ تاستاۋدى جانە تىيىم سالۋدى ۇسىندى. جاستاردىڭ جاقسىلىققا باستاۋى – قۋانتارلىق ءارى قۇپتارلىق جايت. مەملەكەت باسشىسى لۋدومانيانى ەڭ قاۋىپتى الەۋمەتتىك كەسەل رەتىندە اتاپ ءوتىپ, قۇمار ويىنعا تاۋەلدىلىك ويىنقۇماردى قارىزعا باتىرىپ, وتباسىن وڭدىرمايتىن, ءتىپتى سۋيتسيد پەن ۇرلىق, كىسى ءولتىرۋ سياقتى قىلمىستارعا يتەرمەلەيتىنىن ايتقان ەدى.
ساراپقا سالساق, ەلدەگى اجىراسۋدىڭ 40%-ى وسى قۇمار ويىنداردىڭ كەسىرىنەن. تاعى ءبىر دەرەككە جۇگىنسەك, لۋدومانداردىڭ رەسمي سانى 400 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. وسى ورايدا قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا ۇكىمەتكە لۋدومانياعا قارسى كۇرەس جوسپارىن قابىلداۋدى, قۇمارپازدىققا زاڭ جۇزىندە شەكتەۋ قويۋدى تاپسىردى. «Amanat» پارتياسىنىڭ باستاماسىمەن لۋدومانياعا قارسى زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ, قابىلداندى.
جالپى, بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردىڭ جىلدىق اينالىمى 1 تريلليوننان اسىپ كەتكەن. ونى جەڭىل تابىسقا ەلىككەندەر بالا-شاعاسى مەن اتا-اناسىنىڭ اۋزىنان جىرىپ, ءوز قولدارىمەن اپارىپ بەرىپ جاتىر. ءتىپتى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر اراسىندا دا شامامەن جارتى ميلليون دوللارىن باسكە تىگىپ جىبەرگەندەر بار. سوندىقتان جاڭا قۇجات اياسىندا ەندى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن اسكەري قىزمەتكەرلەر ءباس تىگەتىن بولسا, قىزمەتىنەن قاعىلادى. سونداي-اق 21 جاسقا تولماعاندارعا قۇمار ويىنداردى ويناۋعا تىيىم سالىنادى. ونلاين كازينو مەن بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردىڭ جارناماسى بۇعاتتالادى.
ايتا كەتەرلىگى, eGov پورتالى ارقىلى دا ونلاين ءباس تىگۋگە كەز كەلگەن ازامات وزىنە 10 جىلعا دەيىن شەكتەۋ قويا الادى. ال بۇعان دەيىن ۇتىس ويىندارىنان ويىنى وسىلعاندار بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن كازينولارعا كىرگىزىلمەيدى. ينتەرنەتتەگى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 3,5 ميلليون وتانداسىمىز قارا تىزىمدە ەكەن. جاڭا زاڭنىڭ جەتىستىكتەرى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. دەسە دە مەنىڭشە, ءار اتا-انا ءوز بالاسىن تەلەفونمەن جۇباتۋدى دوعارسا, ويىنقۇمار بولمايدى.
ەكى جىلداي تالقىلانعان زاڭ تۋراسىندا پرەزيدەنت باق سالاسى قىزمەتكەرلەرىن ماراپاتتاۋ راسىمىندە زاڭنىڭ كۇشىنە ەنۋى ازاماتتارىمىزدى, ەڭ الدىمەن, وسكەلەڭ ۇرپاقتى وسى زياندى الەۋمەتتىك دەرتتەن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتىپ, ورايلى ساتتە زاڭ جوباسىن جەدەل ءارى ساپالى ازىرلەگەنى ءۇشىن ءماجىلىس پەن سەنات دەپۋتاتتارىنا العىس بىلدىرگەن ەدى.
قۇرىلتايدا كوتەرىلگەن تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, بۋللينگ, اگرەسسيا. دانا بابالارىمىز ۇرپاعىن ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋعا, قيانات جاساماۋعا باۋلىعان. ول تۇستا جاۋمەن كۇرەسەتىن باتىر تاربيەلەۋ, ەلدى قورعاۋ مەن ازاتتىقتان ارتىق ارمان بولمادى. ال قازىر ەرىككەندە پايداسىز ءىستى ەرمەك قىلاتىن جاس تا, كارى دە كوبەيىپ كەتتى. ياعني «قارنى توقتىق, جۇمىسى جوقتىق ازدىرار ادام بالاسىن» دەگەن بەلەڭ الىپ بارادى.
وتباسىن اسىراۋ, قورعاۋ – ەردىڭ ءىسى. وكىنىشكە قاراي, قازىر وتباسى مۇشەلەرىنىڭ فۋنكتسياسى شاتاسىپ كەتتى. مۇنىڭ سوڭى سانانى تۇرمىس بيلەيدىگە جەتكىزىپ, وتباسىلىق قۇندىلىقتار ەسكەرۋسىز قالدى. زورلىق-زومبىلىق تۇرعىسىنان قاراعاندا ايەل مەن بالانىڭ قۇقى ءجيى تاپتالاتىنى جاسىرىن ەمەس. قانشا بالا زورلانىپ, قانشا انانىڭ قورلانعانى بەلگىلى. جاڭالىقتاردان كۇندە ءبىر سۇمدىقتى ەستيمىز. «ۇيات بولادى» دەگەن ۇعىم ۇمىت قالعانداي. ماسەلەن, كورشى ەلدىڭ تەلەارنالارى جاماندىق پەن ۇياتسىزدىقتى جاريا ەتپەيدى. ءتىپتى الەمدە الەۋمەتتىك جەلىسىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەلدەر بار.
تەلەارنا مەن الەۋمەتتىك جەلى – ۇلكەن يدەولوگيالىق قۇرال. ادام پسيحولوگياسى «كورسەم, بىلسەم» دەگەن قىزىعۋشىلىققا قۇمارتىپ تۇرادى. ەلدەگى باق بەتتەرىندە زورلىق-زومبىلىق, قىلمىس, سۋيتسيد دەرەكتەرى ەركىن تارالىپ جاتىر. ياعني «بىرەۋدى زورلاپ, بىرەۋدى قورلاپ كەتىپتى» دەگەن اقپاراتقا حالىقتىڭ ەتى ۇيرەنىپ, بازبىرەۋلەردىڭ سونداي قىلمىس جاساۋعا بويى ۇيرەنىپ كەتكەن سەكىلدى كورىنەدى. جالپى, شاريعاتتا تەز جايىلىپ كەتەتىندىكتەن, كەز كەلگەن جاماندىقتى جاريا ەتپەۋگە شاقىرعان. مەنىڭشە, قىلمىستىق ءىس-قيمىلداردى «دارىپتەۋدى» دوعارىپ, پرەزيدەنت ايتقانداي, سانانى تۇزەۋ ءۇشىن يدەولوگيانى رەتتەيتىن ۋاقىت جەتتى. زاڭ كۇشەيتىلگەنىمەن ادام ءوز-وزىنە شەكارا قويماسا, تەمىر توردى ءبىر رەت كورگەن ادامنىڭ تاعى دا سول قىلمىستى قايتالاۋعا ىقتيمالدىلىعى جوعارى بولادى.
قازاقستان بالا مەن ايەل قۇقىن قورعاۋ ىسىندە دە قالىس قالىپ جاتقان جوق. پرەزيدەنت تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, بۋللينگ, اگرەسسيا قازىرگى ۋاقىتتاعى قاتەرلى ۇردىسكە اينالعانىن جەتكىزدى. «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, بۋللينگ پەن اگرەسسيا دا – قازىرگى ۋاقىتتاعى قاتەرلى ءۇردىس. اشىعىن ايتساق, قوعامدا قاتىگەزدىك كۇشەيىپ بارادى. بىرەۋگە ءتىل تيگىزىپ, ار-نامىسىن تاپتاپ, ءتىپتى ۇرىپ-سوعۋعا دايىن تۇراتىندار از ەمەس. جەدەل جاردەم جانە قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە شابۋىل جاسالعانىن بىلەسىزدەر. ادامعا الىمجەتتىك كورسەتۋ, قورلاۋ دۇرىس ەمەس. مۇنداي تەرىس ارەكەتتەرگە كوز جۇما قاراۋعا بولمايدى. «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى». سوندىقتان ءبىز وسى قوعامدىق دەرتتى جاسىرماي, اشىق ايتۋىمىز كەرەك. ازاماتتارىمىز ۇيدە دە, تۇزدە دە ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنۋگە ءتيىس. ءبىر سوزبەن, قاۋىپسىز ورتادا ءومىر ءسۇرۋى كەرەك. زاڭ مەن ءتارتىپ قاتاڭ ساقتالۋعا ءتيىس, ياعني قوعامدا زاڭ ۇستەمدىگى بولۋى قاجەت. ەڭ باستىسى, ءبىز مەيىرىمدى ءارى مادەنيەتتى ۇرپاق تاربيەلەۋىمىز كەرەك. قوعامعا قاۋىپتى كەسەلدەرمەن كۇرەسۋگە زيالى قاۋىم, اقپارات قۇرالدارى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, بارلىعى ءبىر كىسىدەي جۇمىلۋى كەرەك. مۇنى ءاربىر ازاماتتىڭ جانە بۇكىل قوعامنىڭ مىندەتى دەپ ءتۇسىنۋ قاجەت. سەبەبى بۇل – ۇلتتىڭ بولاشاعىنا تىكەلەي قاتىسى بار ماسەلە», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بايقاپ, باعدارلاساق, قازىر قوعامدىق م ۇلىكتەن باستاپ مىڭجىلدىق مادەني مۇرالارعا دەيىن – ءبارى-ءبارىن جاپپاي ءبۇلدىرۋ كەيىنگى كەزدە ادەتكە اينالىپ كەتكەن. كوشەلەردى جارىقتاندىرىپ, ورىندىقتار ورناتىپ, ويىن الاڭقايلارىن قانشا سالسا دا, قيراتىپ تاستاي بەرەتىندەردىڭ قارەكەتىنە ءسوز دە شىعىن. بىرەۋلەردىڭ اۋپىرىمدەپ سالعان ۇيلەرىنىڭ تەرەزەسىن شاعىپ كەتەتىندەرگە نە دەرسىڭ؟ ولار وزدەرىنىڭ بۇل ارەكەتتەرىن ەلگە قيانات دەپ تە سانامايدى. سوندىقتان ۆانداليزمگە دە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك تاعايىندالدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدا كوتەرگەن وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا زاڭ ازىرلەۋدى تاپسىرىپ, ءبىرازى قابىلدانىپ, كۇشىنە ەنىپ ۇلگەردى. ماسەلەن, قىلمىستىق كودەكسكە «ادام ساۋداسىنا بايلانىستى قىلمىستار» دەگەن جاڭا ۇعىم ەنگىزىلدى. ياعني ادام ۇرلاۋ, ادامدى زاڭسىز باس بوستاندىعىنان ايىرۋ, ادام ساۋداسى, ونىڭ ىشىندە كامەلەتكە تولماعانداردى ساتۋ, جەزوكشەلىكپەن اينالىسۋعا يتەرمەلەۋ جانە باسقا دا قاۋىپتى قىلمىستىق ارەكەتتەر قامتىلعان. ەندى مۇنداي قىلمىستى جاساعاندار تاتۋلاسۋ ارقىلى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتىلمايدى. سەبەبى ادام – مەملەكەتتىڭ باستى كاپيتالى.
سونداي-اق كامەلەتكە تولماعانىن بىلە تۇرا, جەزوكشەلىك نەمەسە سەكسۋالدىق سيپاتتاعى قىزمەتتەرىن پايدالانعاندارعا دا العاش رەت قىلمىستىق جازا قاتاڭداتىلدى. سەبەبى قۇجاتتا كامەلەتكە تولماعان قىزدى سەكسۋالدىق سيپاتتاعى قىزمەت كورسەتۋگە جانە ونداي بەيادەپتى ناسيحاتتاۋ نەمەسە جارنامالاۋعا تارتۋ دا قىلمىس دەپ تانىلادى. زاڭدا العاش رەت ۆانداليزم قىلمىسى سارالاندى. ياعني ايقىندالعان قۇرامىنا قاراي الەۋمەتتىك, ۇلتتىق, ناسىلدىك نەمەسە ءدىني ارازدىق سەبەبىمەن ءبىر توپ ادام نەمەسە الدىن الا ءسوز بايلاسقان توپ جاساسا دا, اسىرەسە ادەيى ءارى بىرنەشە رەت ۆانداليزم جاساسا سيپاتىنا بايلانىستى جاۋاپكەرشىلىك اۋىرلايدى. قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك تاريحي, مادەني ەسكەرتكىشتەردى, تابيعي كەشەندەردى نەمەسە مەملەكەتتىڭ قورعاۋىنا الىنعان وبەكتىلەردى, ەرەكشە تاريحي, عىلىمي, كوركەمدىك نەمەسە مادەني قۇندىلىعى بار زاتتاردى, قۇجاتتاردى قاساقانا جويعانى نە بۇلدىرگەنى ءۇشىن اۋىر جازا تاعايىندالادى. ۆانداليزمگە بارعان 14 جاستاعى ءجاسوسپىرىم دە جازاعا تارتىلادى. سوندىقتان ءار وتباسى بالاسىنا قوعام مۇلكىن ءوز مۇلكىندەي قورعاۋى كەرەك ەكەنىن ەسكەرتىپ, ۇيرەتۋگە ءتيىس.
مەملەكەت باسشىسى توقتالعان جاعىمسىز ادەتتىڭ تاعى ءبىرى – ىسىراپشىلدىق. نەگىزى بۇل – تەك قوعامعا ەمەس, قۇدايعا دا ۇنامسىز ءىس. بۇگىندە دۇنيە جارىسى وزەكتى بولىپ تۇر. شاماسى جەتسە دە, جەتپەسە دە كورپەگە قاراي كوسىلمەيتىندەر دە, تارتا جەسە تاي قالاتىنىن ەسكەرمەيتىندەر دە كوبەيىپ كەتتى. حالىق اراسىندا قارىزعا باتىپ قالدى دەگەن ءسوز ءجيى ايتىلادى. شىنتۋايىندا, ءبىز بيزنەستى دە كرەديتكە باستاپ, ءالى كۇنگە نەسيە تولەپ ءجۇرمىز. بانكتەن العان قارجىنى بيزنەس باستاۋعا بۇردىق. ودان قالدى ءۇيى توزىپ تۇرسا دا, قىرۋار قارجىعا تەلەفون الاتىندار دا بار. تويدىڭ دا ءتۇرى كوبەيىپ كەتكەن. بىرىنەن ءبىرى وزعىسى كەلەدى. وسىنىڭ ءبارى «پالەنشە نە دەيدى, تۇگەنشە نە دەيدى» دەگەننەن باستالعان.
قازىر كورپەگە قاراي كوسىلۋ – ۋاقىت تالابى. تەڭگە تيىننان قۇرالادى. قىسقا ءجىبى كۇرمەۋگە كەلمەي جاتسا دا, قارىزدانىپ, بانكتەرگە جەم بولۋ قارجىلىق ساۋاتتىلىققا جاتپايدى.
«Amanat» پارتياسىنىڭ باستاماسىمەن ەكى جىلدان بەرى مىڭداعان ادام قارجىلىق ساۋاتتاندىرىلدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدا ءجون سىلتەگەن تازا دىندە ىسىراپشىلدىققا, ادام ساۋداسىنا, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا, ۆانداليزمگە, قۇمار ويىنداردىڭ بارلىق تۇرىنە, جالپى ادامعا جاقپايتىن بارلىق جامان ارەكەتكە تىيىم سالىنعان.
ۋاقىتتى الەۋمەتتىك جەلىدە تەككە وتكىزىپ, تەلەديدار ارقىلى تىقپالاپ جاتقان اركىمنىڭ قۇيتۇرقى يدەولوگياسىن ءسىڭىرىپ, جاماندىعىن جيعانشا, ەلدە قابىلدانىپ جاتقان زاڭدارمەن تانىسىپ, جان-جاقتى ءبىلىمدى ءارى تابىستى بولۋعا تالپىنىپ, عىلىم تاۋىپ ماقتانۋعا, بەس نارسەدەن قاشىق, بەس نارسەگە اسىق بولعان پايدالى.
قايرات بالابيەۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى
