قيسىنسىز تالاپ – شارۋاعا قيانات
«جىلىجايدا كوكونىس وندىرەتىن شارۋاعا, ەڭ الدىمەن, ەنەرگيا رەسۋرسى قاجەت. ياعني ساپاسى جوعارى كومىر كەرەك. ونداي قاتتى وتىن شۇباركولدە بار. ەكىنشىدەن, ەلەكتر قۋاتى تۇراقتى تۇردە كەلىپ تۇرۋى شارت. سوسىن سارقىلىپ قالا بەرەتىن سۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپسا, نارىق باسەكەسىندە ءباسى بيىك تۇراتىن جىلىجاي ونىمدەرىن ءۇزىلىسسىز شىعارۋعا بولادى», دەيدى ول.
شىندىعىندا, ديقاندار ىشكى نارىقتا سىرتتان, الىس-جاقىن شەتەلدەن كەلەتىن ماۋسىمدىق ازىق-ت ۇلىك ەكسپانسياسىنان مۇلدە قورعالماعان. سونداي-اق كاسىبىن كەڭەيتىپ, سالاعا جاڭا تەحنولوگيا ەنگىزگىسى كەلەتىن فەرمەرلەرگە نەسيە الۋ مۇڭ. ويتكەنى كرەديت بەرەتىن قارجى ۇيىمدارىنداعى كۇرمەۋى بەرىك بيۋروكراتيا كوپ ىسكە قولبايلاۋ بولىپ وتىر.
«مەملەكەتتىڭ جىلىجاي فەرمەرلەرىن قولداۋىندا الالىق بايقالادى. ايتپاعىم, مەملەكەت تاراپىنان سالا شارۋاشىلىقتارىنا بەرىلەتىن بىرقاتار كومەك بار. ماسەلەن, كومىر جەتكىزىپ بەرۋ مەن ەلەكتر ەنەرگياسى بويىنشا جەڭىلدىك قاراستىرىلعان. بىراق ول كومەكتى بەلگىلى ستاندارتتان وتكەن, ارنايى سەرتيفيكاتى بار جىلىجاي فەرمەرلەرى عانا الادى. وعان قوسا ينۆەست سۋبسيديا بەرىلەدى. ول – زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن جاساقتالعان جىلىجاي يەلەرىنە عانا قولجەتىمدى. ال قاراپايىم ديقاندارعا قويىلاتىن تالابى مەن مىندەتتەمەسىن ورىنداۋ مۇمكىن ەمەس», دەيدى ديقان ايدارحان اقبەرديەۆ.
ايدارحاننىڭ 1,5 گەكتار جىلىجايى بار. بيىل ءبىر گەكتارىنا قيار, قالعانىنا قىزاناق وتىرعىزعان. جەرگىلىكتى 8-9 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. ايتۋىنشا, ينۆەست سۋبسيديا العىسى كەلەتىن شارۋالارعا قويىلاتىن تالاپ راسىندا تىم قاتال كورىنەدى. ەگەر ءبىر گەكتار جىلىجايىڭىز بولسا, ونى جارىقتاندىرۋ ءۇشىن ساعاتىنا 0,6 كيلوۆات توق جاعاتىن 1 100 دانا جارىق شام ورناتۋىڭىز كەرەك. ونى بۇلتتى كۇندەرى عانا جاعاسىز. بۇلتتى كۇنى از وڭتۇستىك ءۇشىن بۇل تەحنولوگيا – ارتىق شىعىن. انىعىن ايتقاندا, جارىقتاندىرۋ شارۋاسىنا شىعاتىن شىعىن گەكتارىنا 100 ملن تەڭگەگە جەتىپ جىعىلادى ەكەن. ال بەرىلەتىن ينۆەست سۋبسيديا – 80 ملن تەڭگە. بۇل جاعدايدا كىم ۇتىسقا شىعىپ, كىم شىعىنعا باتادى؟ سوندىقتان كۇن ساۋلەسى مول تۇسەتىن وڭتۇستىكتە ءتيىستى تالاپقا باسقا قىرىنان قاراعان ءجون سياقتى.
«ديقان دۇرىس ايتىپ وتىر. ولارعا قويىلىپ جاتقان تالاپتا كەرەعارلىق بار. ءار جارىق شام 0,6 كيلوۆاتتان توق جاعاتىن بولسا, ءبىر عانا گەكتارداعى 1 100 دانا شامدى جاعىپ تۇرۋعا قانشا ەنەرگيا قۋاتى كەرەك؟ ال بىزدە ەنەرگيا قۋاتى ونسىز دا تاپشى عوي. قازىرگى قاجەتىمىزگە كەرەك ەنەرگيانىڭ ءوزىن تولىق تاۋىپ بەرە الماي تۇرعان شاقتا ماناعى شامنىڭ ءبارىن جاقساق نە بولادى؟ وسىنداي كەرەعارلىققا قاراساڭ, جەمقورلىقتىڭ قۇلاعى قىلتياتىن ءتارىزدى. ايتپاقشى, ول ينۆەست سۋبسيديا جىلىجايعا جۇمسالاتىن قاراجاتتىڭ 30%-ىن عانا بەرەدى. جىلىجايدى «دامىتۋعا» جاسالعان بۇل تەتىك تۋرا جەمقورلىققا اپاراتىن جۇيە دەپ بىلەمىن», دەدى د.قالتاەۆ.
تۇرىكمەن فەرمەرلەرىمەن تەڭەسۋگە نە كەدەرگى؟
مامان سوزىنشە, ىرگەدەگى وزبەكستاندا دا جىلىجاي فەرمەرلەرىنىڭ جاعدايى قيىنداپ تۇر. كەيىنگى جىلدارى ەنەرگيا رەسۋرسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى وتكىر ماسەلەگە اينالعان. وزىندەگى تابيعي گاز قورى كەمىپ كەتۋىنە بايلانىستى, سونداي-اق كورشى ەلدە قاتتى وتىن – كومىردىڭ جوقتىعى وزبەك ديقاندارىنا كادىمگىدەي قولبايلاۋ بولىپ تۇر. سوندىقتان ول جاقتا دا جىلىجاي كولەمى جىلدان-جىلعا قىسقارىپ جاتىر.
«وزبەك اعايىنداردىڭ وسىعان دەيىن جىلىجاي ونىمدەرىن ەكسپورتتاپ وتىرعان الىس-جاقىن ەلدەردەگى بوسايتىن نارىعىن بۇدان بىلاي ءبىزدىڭ ديقاندار يگەرۋگە كۇش سالۋى كەرەك. ويتكەنى ول نارىقتاردى كورىپ تۇرىپ, مۇمكىندىكتى پايدالانا الماي قالساق, ەلدىگىمىزگە سىن. سەبەبى ءبىزدىڭ ەلدە جىلىجايدى تاعى ەسەلەپ دامىتۋعا جاعداي بار. تەك ۇكىمەتتە ق ۇلىق بولسا. ماسەلەن, قىرعىز ەلىندە جىلىجاي جوق دەسە دە بولادى. ايىر قالپاقتى اعايىننىڭ كوكونىس بازارى قازىر ءبىزدىڭ نارىق بولىپ تۇر. ال جىلىجاي سالاسى بويىنشا تۇرىكمەنستاننىڭ جىلىجاي ديقاندارىنا كورسەتىپ وتىرعان كومەگى مەن جاساپ جاتقان جاعدايى ادام قىزىعارلىق. وندا تابيعي گاز جىلىجايلارعا ارنايى باعامەن بەرىلەدى. 1 000 كۋب گازدىڭ باعاسى 1 دوللارعا جەتپەيدى. ءبىزدىڭ ەلدە 1 000 كۋب گازدىڭ قۇنى 80 دوللاردىڭ ۇستىنە شىعادى. سونداي-اق تۇرىكمەنستاندا ءبىر جۇمىسشىعا بەرىلەتىن ايلىق جالاقى – 50 دوللار. وعان قوسا جىلىجايعا كەرەكتى قۇرال-جابدىقتىڭ ءبارى كەدەندىك باج سالىعىنان بوساتىلعان», دەدى قاۋىمداستىق جەتەكشىسى.
ايتۋىنشا, ۇلكەن جەڭىلدىككە قول جەتكىزىپ وتىرعان تۇرىكمەنستاندىق جىلىجاي ديقاندارىمەن نارىقتا باسەكەگە ءتۇسۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس. ال مۇنداي ارزان ءونىمنىڭ ءبىزدىڭ ەلگە كەلگەنى جاقسى, ارينە. بىراق ولار وتاندىق جىلىجاي شارۋالارىن ىشكى نارىقتان تۇگەل ىعىستىرىپ شىعارسا, ودان كەيىن دە شەكارا اسىرىپ اكەلگەن ءونىمىن سول ارزان باعامەن ساتا بەرەتىنىنە قانداي كەپىلدىك بار؟ وسىنى دا ەسكەرىپ, ۇنەمى قاپەردە ۇستاعان قۇبا-قۇپ.
جۇمىسقا مۇددەلى حالىق تا, نارىق تا بار
«الداعى 50 جىلدا جەر بەتىندە بار تىڭايتقىشتار قورى تاۋسىلۋعا تاقايدى. ودان كەيىن نە بولادى؟ ازىق-ت ۇلىك وندىرۋگە تىڭايتقىشتى قايدان الىمىز؟ بۇگىندە سالا عالىمدارى وسى سۇراقتاردىڭ شەشىمىن ىزدەپ جاتىر. ال بىزدە شۇكىر. شۇباركول كومىردىڭ ۇستىڭگى قاباتىنداعى ءشىرىندىسى, ياعني ناتري گۋماتىنىڭ قۇرامى تىڭايتقىشتارعا وتە باي. ونى ەرتە كوكتەمدە كومپانيانىڭ كاسىپورنى مەن لابوراتورياسىنا بارعاندا ءوز كوزىمىزبەن كورىپ, تانىستىق. ءبىز مۇنداي بايلىقتى قاسقالداقتىڭ قانىنداي قورعاپ, تالاپقا ساي ساقتاپ, بارىنشا ۇنەمدەپ, ىسىراپ قىلماي كوپ جىلعا جەتكىزۋىمىز كەرەك. دەنى ساۋ ۇرپاق ءوسىرۋ ءۇشىن تابيعي تۇردە وندىرىلگەن ءوز تىڭايتقىشىمىز بولعانى ابزال», دەدى ا.اقبەرديەۆ.
بۇگىندە تۇركىستان وبلىسىندا 1 620 گەكتار جىلىجاي بار. ولار ورتا ەسەپپەن ءار گەكتاردان ءبىر جىلدا 160 توننادان ءونىم العاننىڭ وزىندە, جالپى 260 مىڭ توننا ءونىم شىعارادى ەكەن. مۇنىڭ ءۇش بىردەي ارتىقشىلىعى بار. بىرىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلەدى. ەكىنشىدەن, ەل قاراجاتى سىرتقا كەتپەيدى. ۇشىنشىدەن, اۋىل حالقى جۇمىسپەن قامتىلادى.
«وڭتۇستىكتىڭ جىلىجاي ونىمدەرى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنە تارايدى. ايتكەنمەن, نەگىزگى تۇتىنۋشىلارىمىز رەسەيدە. اسىرەسە ءسىبىر ايماعىندا جىلىجاي ونىمدەرى ۇلكەن سۇرانىسقا يە. ويتكەنى سىبىرگە بىزدەن جاقىن ەشقانداي ءوڭىر جوق. سول ءۇشىن لوگيستيكاسى ءتيىمدى, جول باعاسى قاتتى قىمبات ەمەس. ول جاققا ءونىمدى تۇراقتى جەتكىزىپ تۇرامىز. بىراق ولاردىڭ سۇرانىسىن ءالى تولىق قاناعاتتاندىرا الماي وتىرمىز. كەيدە جىلىجاي ءونىمى وزىمىزگە جەتپەي قالىپ جاتادى», دەيدى د.قالتاەۆ.
قارا توپىراعى قايماققا بەرگىسىز قازاق جەرى جىلىجاي شارۋاشىلىعىن ورىستەتىپ, دامىتۋعا ەڭ قولايلى جاھاندىق جولايرىقتىڭ ورتاسىندا تۇر. توپىراق قۇنارىنا قوسا, جىلىجاي ىسىندەگى ەڭ ءزارۋ زات – كومىر قورى مول. ورگانيكالىق تىڭايتقىشى تاعى كوپ. ال جىلىجايدا وندىرگەن ءونىمىن شىعاراتىن نارىق بارىنەن ۇلكەن. رەسەي مەن قىتايدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. قۇلاشتى كەڭگە سەرمەۋگە ەرەسەن مۇمكىندىك بار. ديقاندى ەستيتىن قۇلاق پەن كورەتىن كوز تابىلسا, جىلىجايمەن جاھان نارىعىن جاۋلار ەدىك قوي.
