تولەباي ءاجىموۆ – 1921 جىلى استراحان وبلىسى, يكريانين اۋدانى, مۋمرا اۋىلىندا قاراپايىم شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 30-جىلداردىڭ ورتاسىندا تولەبايدىڭ وتباسى بايلار دەپ تانىلىپ, تۇمەن وبلىسىنىڭ شالعايىنداعى ارنايى قونىسقا جىبەرىلەدى. وتباسى سۇرگىت اۋدانىنىڭ قارامۇيىس اۋىلىندا تۇردى. تولەباي اسكەر قاتارىنا 1942 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا شاقىرىلادى. سولتۇستىك-باتىس, بريانسك, بەلارۋس جانە ءبىرىنشى ۋكراين مايداندارىنىڭ قۇرامىندا سوعىسادى. ول 1944 جىلى 24 شىلدەدە كراسنوستاۆ قالاسىن (پولشا) ازات ەتۋ ءۇشىن شايقاستا 15 ءفاشيستى جويىپ, باسقارما ءۇيدى بوساتادى. 31 شىلدەگە قاراعان ءتۇنى ول ۆيسلا وزەنىنەن ءوتىپ, پلاتسدارمدى كەڭەيتۋ ءۇشىن شايقاسقا كىرەدى. سول جولى قاتتى جارالانسا دا, اسكەر قاتارىنان شىقپاي, 12 نەمىس باسقىنشىسىنىڭ كوزىن قۇرتتى. نەمىس باسقىنشىلارىمەن شايقاستا كورسەتكەن باتىلدىعى, جانقيارلىعى مەن باتىرلىعى ءۇشىن, باتىس جاعالاۋداعى جاعاجايدى كەڭەيتۋ باسقارۋشىسىنىڭ جاۋىنگەرلىك تاپسىرمالارىن ۇقىپتى ورىنداعانى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى. دەموبيليزاتسيادان كەيىن قازاقستاندا, الماتى قالاسىندا تۇردى. 1988 جىلى 14 اقپاندا قايتىس بولدى. ءاجىموۆتىڭ ءبيۋستى حانتى-مانسيسك قالاسىندا «داڭق اللەياسىندا», جەڭىس ساياباعىندا ورناتىلدى. 2005 جىلى 9 مامىردا سۇرگىت قالاسىندا باتىردىڭ ءبيۋستى اشىلدى.
قايدەن قاراباەۆ بولسا سەرجانت, 480-اتقىشتار پولكىنىڭ 2-اتقىشتار روتاسى ۆزۆودى كومانديرىنىڭ كومەكشىسى بولدى. 1945 جىلى شىعىس پرۋسسيا ەلدى مەكەنىندەگى جاۋدىڭ كۇشتى نىعايتىلعان قورعانىسىن بۇزىپ, جەردى ازات ەتتى. شىعىس پرۋسسيا اۋماعىندا جاۋعا قارسى كۇرەستە كورسەتكەن باتىلدىعى ءۇشىن قاراباەۆ ەڭ جوعارى ۇكىمەتتىك ناگراداعا – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى.
لەيتەنانت ۆەليكان ەسماعامبەتوۆ 1917 جىلدىڭ 1 مامىرىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1938 جىلدان باستاپ ومبى وبلىسىنىڭ ومبى ااك اسكەرىنە شاقىرىلدى. سوعىس كەزىندە 483-جاۋىنگەرلىك اۆياتسيا پولكىنىڭ كومانديرى بولدى. 32 رەت ۇشاقتى ءساتتى ۇشىرىپ, ناتيجەسىندە جاۋدىڭ 3 ۇشاعىن جەكە ءوزى اتىپ ءتۇسىردى. 1944 جىلى «قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتتالعان.
ال تەمىرباي ءسۇيىنوۆ قىزىل اسكەر قاتارىنا 1940 جىلى شاقىرىلدى. 1943 جىلدان باستاپ مايدانعا كىردى. ول بىردەن بىرنەشە جوعارى ماراپاتقا يە بولدى. ءوزىنىڭ العاشقى III دارەجەلى «داڭق» وردەنىن ۆيسلا وزەنىنىڭ باتىس جاعالاۋىنداعى شايقاستارداعى باتىلدىعى ءۇشىن الدى. II دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن 1945 جىلى 15 قاڭتاردا گورباتكا ستانساسىن ازات ەتكەنى ءۇشىن ماراپاتتالدى. 1944 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە باتىلدىعى مەن باتىرلىعى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلدى.
1918 جىلعى اعا لەيتەنانت ومىرزاق شالعىنباەۆ 1943 جىلى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن الدى. ماراپاتتاۋ پاراعىنان ءبىز مىنانى بىلدىك: «اعا لەيتەنانت شالعىنباەۆ شابۋىلداۋشى اسكەري قيمىلدارى كەزىندە ءوزىن شەبەر, ءوز ءىسىن جاقسى بىلەتىن كوماندير رەتىندە كورسەتتى. بۇيرىق العاننان كەيىن جولداس شالعىنباەۆ قيىندىقتارعا قاراماستان ءوز ۆزۆودىمەن دەسنا وزەنىنەن ۋاقىتىمەن جانە شىعىنسىز ءوتتى. وسىلايشا, جاۋىنگەرلىك پارىزىن ورىندادى. 1943 جىلى 13 قىركۇيەكتە جولداس شالعىنباەۆ ت-VI ءتيپتى جاۋ تانكىسىنە تويتارىس بەردى» دەلىنەدى. ال 1944 جىلدىڭ كۇزىندە العان «قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتتاۋ پاراعىندا بىلاي دەپ جازىلادى: «جولداس شالعىنباەۆ ەرجۇرەك وفيتسەر. 1944 جىلدىڭ 18-21 قىركۇيەگى ارالىعىندا دبەلە اۋدانىندا شالعىنباەۆ توزىمدىلىك, ءتارتىپ پەن باتىلدىق ۇلگىلەرىن كورسەتتى. جاۋدىڭ 2 تانكىسىن ورتەپ جىبەردى. 1944 جىلى 9 قازاندا ۆوينۋتا اۋدانىندا فاشيستەرمەن كەزدەسىپ, جاۋدىڭ 3 تانككە قارسى زەڭبىرەگىن جويىپ جىبەردى. 1944 جىلى 10 قازاندا تاۋلاردى باسىپ العاننان كەيىن, شيببەيلەر تاۋىندا قالىپ, نەمىس باتارەياسىن جويىپ, 76 كولىكتى ورتەپ, باتارەياسىن وتپەن ۇردى. بۇل رەتتە كەڭەس اسكەرىنىڭ 40 جارامدى اۆتوكولىگىن, وزدىگىنەن جۇرەتىن زەڭبىرەگىن جانە 75 مم زەڭبىرەك باتارەياسىن امان الىپ كەلدى. 100-گە دەيىن ادامدى تويتارىپ, ناتيجەسىندە جاۋ باتىسقا جىبەرىلمەدى».
ال زايكەن كوپەەۆتىڭ ەرلىككە تولى ءومىرى وقىعاننىڭ زەردەسىنە وي سالارى ءسوزسىز. سوعىستىڭ العاشقى وعى اتىلعان كۇن – 1939 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگى. جەر-جاھاندى قارا جامىلدىرعان سوعىس ءورتى ەڭ الدىمەن پولشادا تۇتاندى. جەڭىس تۋى جەلبىرەگەن كۇننىڭ وزىندە تومەنگى سيلەزيادا زەڭبىرەكتەردىڭ گۇرسىلى كوك كۇمبەزىن كۇڭگىرلەتىپ تۇردى. پولشا دالاسىندا وپات بولعان جاۋىنگەردىڭ ءبىرى جوعارىدا اتىن اتاعان زايكەن كوپەەۆ – ومبى وبلىسى, ەسىلكول اۋدانى, ۇلگى اۋىلىندا 1918 جىلى كوپەي ەرمەك ۇلىنىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن. اقمولا وبلىسىنان سايلانعان مەملەكەتتىك دۋمانىڭ دەپۋتاتى, ءدىني قايراتكەر شايمەردەن قوسشىعۇلدىڭ ءىنىسى بولىپ كەلەدى.
وكىنىشكە قاراي, سوعىس باستالىپ كەتكەن سوڭ, 1941 جىلى پولشا جەرىندە حابارسىز كەتكەن كورىنەدى. سودان 80 جىلدان استام ۋاقىت ەشكىم ەشتەڭە تابا المادى. ءسويتىپ, اتامىز تۋرالى دەرەكتى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تايىنشا اۋدانىنىڭ تۋماسى, قازىر پولشانىڭ گدانسك قالاسىنداعى ءىى دۇنيەجۇزى سوعىسىنىڭ مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى دميتري پانتوعا تاۋىپ بەرۋىن وتىندىك. زەرتتەۋشى سوزىندە تۇردى. اتامىزدىڭ سۇيەگى تابىلدى.
زايكەن كوپەەۆ 1941 جىلدىڭ 25 ماۋسىمىندا پولشاداعى گرەۆتسى دەگەن جەردە 366-شتالاگ كونتسلاگەرىنە تۇتقىنعا تۇسەدى. جالپى العاندا, پولياك دالاسىنداعى تۇتقىندالعان سولداتتاردىڭ جاعدايى وتە اۋىر بولعان. جاۋىنگەرلەر ادام توزگىسىز ازاپتاردى باستان كەشىرگەن. سودان زايكەن اتامىز 1943 جىلدىڭ 21 قىركۇيەگىندە اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ, 1943 جىلى 11 قاراشاسىندا قايتىس بولادى. مارقۇمنىڭ سۇيەگىن پولشانىڭ سەدلتسە قالاسى, زەلنا كوشەسىندە ورنالاسقان مازوۆەتسك ۆوەۆودستۆوسىندا, №184 بولىپ جەرلەگەن ەكەن. كەيىن ونىڭ قاسىندا ەسىم-سويى جوق 262 سولدات جەرلەنگەنى انىقتالدى.
رەسمي دەرەكتەر بويىنشا پولشا اۋماعىندا قايتىس بولعان كەڭەس جاۋىنگەرلەرى مەن اسكەري تۇتقىنداردىڭ 648 زيراتى تىركەلگەن. بۇعان قوسا ساربازداردىڭ رۋحىنا تۇرعىزىلعان 561 ەسكەرتكىش بار. وسى ورايدا ەۋروپا دالاسىنا سۇيەگى سىڭگەن اتالارىمىزدىڭ جاتقان جەرىن انىقتايتىن جانە ولاردىڭ تاعدىرىن زەرتتەيتىن جاڭا كوميسسيالار قۇرۋ كەرەكتىگىن جەتكىزگىمىز كەلەدى. سونىمەن قاتار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ارنالعان تانىمدىق مۋزەيلەردىڭ دە ماڭىزىن ارتتىرۋ كەرەكتىگىن باسا ايتامىز. ولاردىڭ ۇرپاق ساناسىنان وشپەۋىنىڭ باستى كەپىلى – وسى مادەني-تاريحي ورىندار.
جۋرناليست جاندوس اۋەلبەك ۇلىنىڭ زەرتتەۋ ماقالاسىندا ديپلوماتيالىق وكىلدىگىمىز اشىلعان 2000 جىلدان بەرى سوعىستا قازا تاپقان تۋىستارىن ىزدەگەن وتانداستارىمىزدان جۇزدەگەن حات كەلىپ تۇسكەنى ايتىلادى. ناتيجەسىندە, كوپتەگەن ازاماتىمىز ءوز تۋىستارىنىڭ جەرلەنگەن ورىندارىن انىقتاپ, باسىنا ەسكەرتكىش تاقتايشا ورناتىپ, ەلدەن الا كەلگەن توپىراقتارىن سالعان. قازاق-پولياك تاريحشىلارى اسسوتسياتسياسىنىڭ سەپتىگىمەن زايكەن اتامىزدىڭ باسىنا ءبىز دە تۋعان جەردىڭ توپىراعىن سالدىق.
سامات جۇماتاي ۇلى,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
