مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياسي كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىققا, ونىڭ سالدارىنا قارسى ساياسات دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. مۇنىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە ايتساق, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتتى جۇيەلى تۇردە وتكىزۋگە باعىتتالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى باعدارلاما جاريالاندى. ول بۇكىل قوعامدى بىرىكتىرەتىن, حالىق پەن پارتيانىڭ الەۋەتىن جۇمىلدىراتىن جانە ساياسي تۇرعىدان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە ءىس-قيمىل باعدارجولىن دايەكتەيتىن قۇجات بولىپ تابىلادى. ال سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ناقتى شارالار حالىقارالىق جانە قازاقستاندىق تاجىريبەگە سايكەس 2025 جىلعا دەيىنگى مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى دايىنداعان ستراتەگيادا قاراستىرىلعان. ول «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىنا سايكەس ازىرلەندى جانە وندا جوعارىدا باياندالعان ماسەلەلەر قاراستىرىلىپ وتىر.
ستراتەگيا الداعى جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايدى جانە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ العىشارتتارىن جويۋ, ونى تۋىنداتاتىن سەبەپتەر مەن جاعدايلاردى بولدىرماۋ جانە دەڭگەيىن تومەندەتۋگە كومەكتەسەتىن ءىس-شارالار كەشەنىن قامتيدى. ياعني, باستى نازار سىبايلاس جەمقورلىقتى الدىن الۋ جانە ەسكەرتۋگە اۋدارىلعان. بۇل باعىتتا ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ شەڭبەرىندە «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى», «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى», «بۇقارالىق اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك تۋرالى» جاڭا زاڭدار ازىرلەنىپ, قابىلداناتىن بولادى.
دەگەنمەن, بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزۋدە اعارتۋشىلىق, ءبىلىم بەرۋ, تاربيە جۇمىستارىنىڭ دا ءرولى زور, سونداي-اق جاڭا ورتا قالىپتاستىرۋداعى شىدامدىلىق تا قاجەت. وسى ورايدا, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مەملەكەت تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالاردى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كەڭىنەن جاريالاپ, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە, مەملەكەتتىك ورگانداردا, حالىق اراسىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس بويىنشا اۋقىمدى وقۋ كۋرستارىن وتكىزۋ ارقىلى قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلاتىن بولادى.
سونىمەن قاتار, وتكەن جىلى قىلمىستىق, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ, قىلمىستىق اتقارۋ جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ءتورت جاڭا كودەكس قابىلداندى. ولار 2015 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەندى. بۇل كودەكستەردە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ قىلمىستىق-قۇقىقتىق تاسىلدەرى تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدا قايتا قاراستىرىلعان. مىسالى, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستە جاۋاپتى لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەردىڭ ءتىزىمى قايتا قاراستىرىلىپ, ايىپپۇلدىڭ كولەمى ناقتى انىقتالعان. بۇل نورمالار جەمقورلىق فاكتورلاردى بولدىرماۋعا باعىتتالعان.
ال جەمقورلىققا بايلانىستى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان جاڭا وزگەرىستەر رەتىندە تومەندەگىلەردى ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى: جەمقورلىق قىلمىس بويىنشا سوتتالعان ازاماتتارعا مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەۋگە ءومىر بويىلىق تىيىم سالىندى; وسى سانات بويىنشا سوتتالعان ازاماتتارعا شارتتى جازا بەلگىلەۋگە تىيىم سالىندى جانە الىنعان پاراعا قىلمىستىق جازا رەتىندە ەسەلەنگەن ايىپپۇل بەلگىلەندى.
قازىرگى تاڭدا ءارتۇرلى ەلدەردەگى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيىن باعالاۋ بارىسىندا ساراپشىلاردىڭ كوپشىلىگى ترانسپارەنسي ينتەرنەشنل حالىقارالىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىقتى قابىلداۋ يندەكسىن (Corruption perceptions index) قولدانادى. وندا مەملەكەتتەردەگى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيى زەرتتەۋلەر مەن ساراپتامالىق سۇراستىرۋ ارقىلى ايقىندالىپ, وسى رەيتينگكە قاتىساتىن 183 ەلدىڭ رەيتينگى دايىندالادى. نەعۇرلىم جوعارى ورىنعا يە بولاتىن مەملەكەتتە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيى دە سوعۇرلىم تومەن كەلەدى.
قازاقستان ىسكە اسىرىلعان جۇيەلى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە 14 ساتىعا جوعارىلاپ, 2014 جىلى 126-ورىنعا يە بولدى. اتاپ ايتقاندا, ءبىز 2013 جىلى 140-ورىندا بولساق, 2012 جىلى 133-ورىندا, ال 2010 جىلى, ءتىپتى, 105-ورىندا بولدىق. 2010 جىلمەن سالىستىرعاندا قازاقستاننىڭ رەيتينگتەگى پوزيتسياسىنىڭ تومەندەۋى, ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيىن ازايتۋعا قانشاما كۇش سالىنعانعا قاراماستان, ناتيجەسىنىڭ شامالى وزگەرگەندىگىن كورسەتتى. سەبەبىن ىزدەسەك, حالىقارالىق تاجىريبە دە, اكادەميا عالىمدارى وتكىزگەن تالداۋ دا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ سالدارىمەن كۇرەس, ونىڭ دەڭگەيىن ازايتۋدىڭ ءتيىمدى جولى ەمەس ەكەندىگىن ناقتى كورسەتتى.
اتالعان ماسەلەگە عىلىمي-ءادىسنامالىق تۇرعىسىنان توقتالساق, جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى باسشىلىعىنىڭ جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە اكتسەنتتى الدىن الۋ شارالارىنا جانە كوررۋپتسيالىق قاتەرلەردى جۇيەلى تالداۋعا قويىلۋىنىڭ دۇرىستىعىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى. حالىقارالىق تاجىريبەگە كوڭىل اۋدارساق, سوڭعى جىلدارى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستە جاقسى ناتيجەلەرگە جەتكەن مەملەكەتتەر, مىسالى, يوردانيا, رۋمىنيا, ەستونيا جانە باسقا دا بالتىق بويى مەملەكەتتەرى, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ سالدارىمەن كۇرەستىڭ ءتيىمسىز ەكەندىگىن ءتۇسىنىپ, ونىڭ الدىن الۋعا اسا نازار اۋدارۋدا.
وسى ورايدا, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋعا جانە وعان قارسى كۇرەستە زاڭنامانى پراكتيكادا قولدانۋدى وقىتۋدى جۇيەلى تۇردە وتكىزۋدە اكادەميانىڭ ءرولى وتە جوعارى. اكادەميا – بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى وقىتاتىن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ قامقورلىعىمەن جۇمىس ىستەيتىن وقۋ-عىلىمي ورنى ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى جانە ول جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ قۇرىلىمىنا كىرەدى. وسىنىڭ ءوزى – ءبىزدىڭ بۇل پروتسەستەگى اتقاراتىن ءىسىمىزدىڭ بارىنشا بەلسەندىلىگىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى العىشارت. اكادەميانىڭ باستى ماقساتى, ءرولى – مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جاۋاپتى, ادال, ءتيىمدى قىزمەتكەرلەرىن دايىنداۋ.
ساراپشىلار بەرگەن ۇسىنىستارعا دەيىن دە, اكادەميادا العاش قابىلدانعان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى, سونداي-اق باسشىلىق لاۋازىمعا العاشقى رەت تاعايىندالعان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى قايتا دايارلاۋدىڭ ءۇش اپتالىق كۋرستارىنا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى وقىتۋ بلوگىن قوسۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان. وقۋ باعدارلاماسى فورمالدى تۇردە, ابستراكتى تەوريامەن تولتىرىلماي, كەرىسىنشە, پراكتيكالىق تۇرعىدان سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ نە ەكەنىن, ونىڭ نەدەن باستالىپ, نەگە اكەلەتىنىن كورسەتەتىن ناقتى مىسالداردىڭ نەگىزىندە دايىندالعان.
وسىعان وراي, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءوز ەركىمەن قابىلداعان انتيكوررۋپتسيالىق شەكتەۋلەر تۋرالى اتاپ وتكەن ءجون. ول شەكتەۋلەر اگەنتتىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ تۇرمىستا, ءجۇرىس-تۇرىسىندا, تۇتىنۋشىلىقتا جانە قىزمەت بابىندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە ساي ەتيكالىق جانە انتيكوررۋپتسيالىق ستاندارتتاردى ۇستانۋىنا باعىتتالعان. اكادەميا اگەنتتىكتىڭ قۇرىلىمىنا كىرەتىندىكتەن, ءبىزدىڭ دە قىزمەتكەرلەرىمىز اتالعان شەكتەۋلەردى قابىلداۋدى ءسوزسىز قولدادى.
سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ باستاماسىمەن, اكادەميادا ارنايى عىلىمي-تالداۋ ورتالىعى قۇرىلدى, ول مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتى مەن اگەنتتىكتىڭ جۇمىسىن عىلىمي-ادىستەمەلىك, ساراپتامالىق سۇيەمەلدەۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. ورتالىق جۇمىسىنىڭ باعىتتارى مەن باسىمدىقتارى: سىبايلاس جەمقورلىقتى تۋىنداتاتىن سەبەپتەر مەن جاعدايلاردى زەرتتەۋ جانە وسى الەۋمەتتىك قاتەرگە قارسى تۇرۋ مەن ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جۇيەلى تۇردە ءتيىمدى شارالار ازىرلەۋ. ماماندار الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرى ءۇشىن «قاتەر ايماعىن» انىقتاپ, ءبىزدىڭ اكادەميانىڭ ءبىلىم باعدارلامالارىن جەتىلدىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەنگىزىپ, تاجىريبەگە ءتيىمدى ازىرلەمەلەردى ەنگىزۋ ماقساتىندا ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەنى تالدايتىن بولادى.
وزىق ەلدەردىڭ تاجىريبەسى project management نەمەسە جوبالاردى باسقارۋ قۇرالىن قولدانۋ كەرەكتىگىن كورسەتەدى. وسى ورايدا اكادەميادا جوبالاردى باسقارۋ ورتالىعى قۇرىلعان. ونىڭ باستى ماقساتى – ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرىن جوبالاردى باسقارۋعا وقىتۋ. Project management قاعيداتتارىن جۇيەلى تۇردە ەنگىزۋ مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ اشىقتىعىن, قاراجات پەن رەسۋرستاردىڭ ۇنەمدەۋىن قامتاماسىز ەتەدى, سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ مۇمكىندىگىن بارىنشا ازايتادى. ياعني, وسى قۇرالدىڭ ەلباسى جاريالاعان قازاقستاننىڭ «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋ جونىندەگى جۇمىستىڭ ماڭىزدىلىعى زور.
مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىنداعى الەمدىك تاجىريبەنى زەردەلەۋ, ونى قولدانىسقا ەنگىزۋ ءۇشىن ساراپتامالىق جانە عىلىمي ديالوگتىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا قاجەتتى جاعدايلاردى جاساۋعا دايىن. الەمدىك تاجىريبەنى زەردەلەۋ مەن ونى ءبىلۋ ءبىر بولەك, الايدا, ول ءبىلىم مەن تاجىريبەنى ءبىزدىڭ قىزمەتتە پايداعا اسىرۋ باسقا نارسە. اكادەميا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن قارىم-قاتىناستى جاڭاشا قۇرۋعا جول اشۋدا. اتاپ ايتقاندا, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى بەلسەندى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ءارتۇرلى ەلدەردەگى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جۇمىستاردىڭ ۇيىمداستىرىلۋىن زەرتتەيتىن جانە وعان سالىستىرمالى تۇردە باعالاۋ جۇرگىزەتىن ءارتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن, مىسالى, قازاقستانداعى Transparency International, دۇنيەجۇزىلىك بانك, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى جانە تاعى باسقالارمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, باقىلاۋ جانە باعالاۋمەن شەكتەلمەي, نورۆەگيا ەلىنىڭ تاجىريبەسى بويىنشا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جۇمىستاردى قوعامدا, جۇيەلىك دەڭگەيدە دە, سونداي-اق ءارتۇرلى پراكتيكالىق سەمينارلار, ترەنينگتەر وتكىزۋ ارقىلى دا ۇيىمداستىرۋ بويىنشا پراكتيكالىق كومەك كورسەتۋگە شاقىرىلادى.
قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن ەۋروپالىق وداقتىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ارەكەتتەردى ىسكە اسىرۋعا ارنالعان جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىنە تەحنيكالىق قولداۋ كورسەتۋ جوباسىن جوسپارلاۋ بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدە. وسى باعىتتا جۇرگىزىلەتىن جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ وتە ماڭىزدى, ول قازاقستاننىڭ الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ مىندەتىمەن دە بايلانىستى. جاسالعان تالداۋلار حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى, قوعامنىڭ ءال-اۋقاتى, ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرى بويىنشا الەمدىك كوش الدىندا, سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيى بويىنشا ەڭ تومەن مەملەكەتتەر قاتارىندا تۇرعانىن كورسەتتى. ياعني, سىبايلاس جەمقورلىقتى جويمايىنشا, تابىستى دامىعان ەل بولۋ مۇمكىن ەمەس.
بولاتبەك ءابدىراسىلوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى
مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ رەكتورى.
