تۇرعىن ءۇي نارىعىنا قانداي وزگەرىس قاجەت؟

العاشقى زاەم بەرىلدى

اتالعان باعدارلاما اياسىندا نەسيە بەرۋ ءۇشىن «وتباسى بانكى» قازاقستان قور بيرجاسىنان («KASE») 170,5 ملرد تەڭگە الدى. ياعني 24 شىل­دەدە «KASE»-دە بانكتىڭ الەۋ­مەت­تىك وبليگاتسيالارىنىڭ ەكى شىعا­رىلىمىن ورنالاس­­تىرۋ بويىن­­شا مامان­دان­دىرىلعان ساۋدا-ساتتىق وتكىزىل­گەن. نا­تي­جەسىن­دە, تۇتىنۋشىلارعا ال­عاش­قى 60 زاەم بەرىلدى. قازىر قو­نىستويىن اتاپ وتۋگە استانا, سەمەي, شىمكەنت, الماتى, اق­توبە, تا­راز جانە وزگە دە ءوڭىر تۇر­عىن­دارى دايىندالىپ جاتىر. ايتا كەتەيىك, ءبىر وبليگاتسيانىڭ نومينالدى قۇنى – 1000 تەڭگە. بۇل رەتتە تارتىلعان قاراجات مول­شەرلەمەسى ساۋدا-ساتتىقتى وت­كىزۋ قورىتىندىسى بويىنشا ايقىندالىپ, 14,25%-دى قۇراعان. وبليگاتسيالاردىڭ اينالىم مەرزىمى – 5 جىل. كۋپوندى تولەۋ كەزەڭدىلىگى – جىلىنا 2 رەت. بانك وبليگاتسيالارىن ساتىپ الۋدىڭ ارتىقشىلىعى, بۇل كۋپون­دىق سىياقى ءۇشىن سالىق سالىنبايدى.

«وتباسى بانكتىڭ» وبليگاتسيا­لا­رى الەۋمەتتىك وبليگاتسيالار مار­تە­بەسىنە يە. بۇل قوسىمشا وپتسيا ولاردىڭ يەلەرىنە ESG دامۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ايتارلىقتاي ارتىقشىلىق بەرەدى. سونداي-اق قور بيرجاسىندا ءبىزدىڭ وبليگاتسيالاردى ساتىپ العان ينۆەستورلار ءىس جۇزىندە «ناۋرىز» باعدارلاماسىنىڭ قاتىسۋشىلارى بولدى. ولار ەرەكشە مۇقتاج ازاماتتاردىڭ ساناتتارىنا قول­جەتىمدى نەسيە بەرۋ ءۇشىن قاراجات تۇرىندە قورلاندىرۋ جاسادى دەگەن ءسوز. مەن سەرىكتەستەرىمىزگە قوسقان بۇل ۇلەستەرى ءۇشىن العىس ايتامىن. ولاردىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا بيىل 12 500 ازامات قونىس تو­يىن اتاپ وتەدى», دەدى «وتباسى بانكتىڭ» باسقارما توراعاسى ءلاززات يبراگيموۆا.

«ناۋرىز» باعدارلاماسىمەن ەلىمىزدە ءبىرىنشى بولىپ نەسيە الىپ, ءوز پاتەرىنىڭ كىلتىنە قول جەتكىزگەن تۇتىنۋشىنىڭ ءبىرى – گۇلميرا نۇرپەيىسوۆا. ءتورت بالانىڭ اناسى. اۋرۋحانادا جۇمىس ىستەيدى. كوپبالالى وتباسى بۇعان دەيىن اۋىلداعى اتا-اناسىنىڭ ۇيىندە تۇرىپ كەلگەن. قازىر سەمەيدەن 2 بول­مەلى, ارلەنگەن پاتەر ساتىپ الدى. نەسيەنى جىلدىق 7% مول­شەرلەمەمەن راسىمدەگەن.

ء«بىز سياقتى ۇلكەن وتباسىعا, ارينە, جەكە باسپانا قاجەت. 2016 جىلى «وتباسى بانكتەن» دەپوزيت اشىپ, قاراجات جينادىق. سالىمدى تەزىرەك ءوسىرۋ ءۇشىن جالا­­قىدان اقشام بىردەن بانك­تەگى دەپو­زي­تىمە اۋدارىلا­تىنداي ەتىپ اۆتوتولەم ورناتتىم. جيناقتالعان قاراجات پەن وتباسىمنىڭ ۇلكەن قۇ­رامى «ناۋرىز» باعدار­لا­ما­سى­مەن قاتىسۋشىلار تىزىمىنە ەنۋگە كومەكتەستى», دەيدى ول.

ء بىر كەم دۇنيە

ساراپشىلار ەلدەگى يپوتە­كالىق باعدارلامالاردىڭ كەيبىر تۇستارى ءتيىمسىز ەكەنىن ايتادى. ولاردىڭ سوزىنشە, يپوتەكا قىمبات, ياعني تۇرعىن ۇيگە الىنعان نەسيە سوماسى تىم كوپ. ال دامىعان مەملەكەتتەردە ەڭ تومەنگى مولشەرلەمە 2%-دان اسپايدى. بىزدە مۇنداي جەڭىلدىك تەك «باقىتتى وتباسى» باعدارلاماسىندا عانا بار, ونىڭ وزىندە ول بارلىعىنا قولجەتىمدى ەمەس.

«مىسالى, «ناۋرىز» باعدار­لاماسىن الايىق. يپوتەكا سوماسى 30 ملن تەڭگە دەپ كورسەتىلگەن. جالپى مەرزىمى – 12 جىل, 6 اي. بۇل – وسى پايىزدىق مولشەرلەمە مەن باستاپقى جارناعا سايكەس ماكسيمالدى يپوتەكا مەرزىمى. ەسەپتەيىك. باستاپقى جارناسى – 20% نەمەسە 6 ملن تەڭگە. ونىڭ ۇستىنە قوسىپ تولەيتىنى –
22 834 000 تەڭگە. ءارى قاراي كەتتىك. الدىن الا تۇرعىن ءۇي زاەمى 9%-بەن 8 جىلعا جۇرسە, بۇنىڭ ۇستىنە قوسىمشا تولەمى سول جىلداردا 21 600 000 تەڭگە بولماق. سوندا جالپى تولەم – 302 703, سونىڭ ىشىندە 225 000 تەڭگەسى اۋاعا كەتەتىن تولەم بولادى. قالعان
77 703 تەڭگەسى دەپوزيتتى تولتىرۋعا كەتەدى. 8 جىلدان سوڭ دەپوزيتتە 50% (15 ملن) جينالادى دا كليەنت تۇرعىن ءۇي زاەمىنا اۋىسادى. بۇل 3,5%-بەن 54 ايدى قامتيدى. سول ۋاقىتقا ۇستىنە قوسىپ تولەۋى – 1 234 000 تەڭگەنى قۇرايدى. بۇنىڭ تولەمى – 300 630 تەڭگە, سونىڭ ىشىندە نەگىزگى بورىشقا 257 مىڭ تەڭگە قاراجات كەتەدى. ال پايىزدىق تولەمى – 43 630 تەڭگە», دەيدى تۇرعىن ءۇي جونىندەگى ساراپشى جاسۇلان جەتپىس.

ونىڭ سوزىنشە, «وتباسى بانكتەگى» كەز كەلگەن زايم باسىندا نە سوڭىندا بولسىن قالاي بولعاندا دا تۇرعىن ءۇي زاەمىنا اۋىسۋ قاجەت. ال ونى الۋ ءۇشىن بانكتىڭ 3 تالابى بار:

• دەپوزيتكە ءۇش جىل بولۋى;
• 50% قارجى جيناقتالۋى;
• باعالاۋ كورسەتكىشى كەم دەگەندە 16 كوەففيتسيەنت بولۋى قاجەت.

بىزدە قانداي دا ءبىر مەملە­كەتتىك باعدارلاماعا قاتىسۋشى تۇرعىن ءۇي زاەمىن بىردەن الا المايدى. يپوتەكا راسىمدەلەدى, بىراق الدىمەن 8 جىل بويى بانكتىڭ پايىزدىق بورىشىن وتەيدى. قالعان شاعىن سوما دەپوزيت قورىنا ءتۇسىپ وتىرادى.

 وڭىرلىك جوبالاردىڭ دەڭگەيى قالاي؟

بۇگىندە ءار وڭىرگە تيەسىلى يپوتەكالىق باعدارلامالار دا بار. ماسەلەن, «ەلوردا جاستارى», «الماتى جاستارى» نەمەسە «سىر جاستارى». ولار مۇنداي جوبانى «وتباسى بانكپەن» بىرلەسە وتىرىپ ىسكە اسىرادى جانە جوباعا تەك سول ايماقتىڭ تۇرعىندارى قاتىسادى.

7 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان «الماتى جاستارى» باعدارلاماسىنا 18 جاستان باستاپ 34 جاسقا دەيىنگى تۇراق­تى تىركەۋدە تۇرعان الماتىلىقتار قاتى­سادى. بۇل رەتتە جۇبايىنىڭ جاسى ەسكە­رىلمەيدى, سونداي-اق باعدارلاماعا ەرلى-زايىپتىلاردىڭ بىرەۋى عانا قاتىسۋعا قۇقىلى. باعدارلاماعا قاتىسۋشىنىڭ جۇمىس ءوتىلى سوڭعى 6 ايدان كەم بولماۋعا ءتيىس. ونى مىندەتتى زەينەتاقى اۋدارىمىمەن راستاۋ قاجەت. ال ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ءمۇسىنشى, سۋرەتشى, ديزاينەر جانە باسقا دا قاتىسۋشىلار ءۇشىن, ياعني جەكە كاسىپكەرلەر ءۇشىن ەڭبەك ءوتىلى كەمىندە 1 جىل بولۋى كەرەك.

«الماتى جاستارى» باع­دار­­لاماسى 2017 جىلى باس­تالدى. وسى ۋاقىت ارالى­عىن­دا 4 570 جاس قونىس تويىن تويلادى. ستا­تيستيكاعا ساي ءبى­لىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساق­تاۋ سا­لاسىنىڭ ماماندارى ەڭ كوپ نەسيە العان. قارىز الۋ­شى­­لار­دىڭ ورتاشا جاسى – 29 جاس. بيىل باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا 25 ملرد تەڭگە قاراس­تى­رىلدى, ونىڭ 22 ملرد تەڭ­گەسى قالالىق بيۋدجەتتەن, 3 ملرد تەڭگەسى «وتباسى بانك­تەن» ءبو­لىندى. بۇل 1 200 الما­تى­لىق­تىڭ باسپانا ماسەلەسىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى «وتباسى بانك» اق الماتى قالا­لىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى داناگۇل ءتۇسىپوۆا.

ساراپشى جاسۇلان جەتپىستىڭ ايتۋىنشا, ايماقتىق يپوتەكالىق باعدار­لامالاردا جۇمىس ىستەيتىن باسقا سالالار بويىنشا كەيبىر شەكتەۋلەر بار.

«نەلىكتەن زاۋىتتا, وندىرىستە نەمەسە قۇرىلىستا ىستەيتىن جاس مامان قولداۋ الا المايدى؟ دۇ­رى­سى, ولارعا 5% مول­شەرلەمەسى, 13 جىلعا باس­تاپقى جارناسى 10%, مەيلى 20% بولسا دا, 18 ملن تەڭگەگە دەيىن ءبىرىنشى نە ەكىنشى نارىقتان الۋعا ءۇي الۋعا تەجەۋ بولماسا ەكەن. ەكىنشىدەن, تۇرعىن ۇيگە كەزەككە تۇرعانداردى عانا مەملەكەتتىك باعدارلاماعا قاتىستىرۋ شارتى بەلگى­لەن­گەن. بۇرىن ولاي ەمەس ەدى. كەزەككە تۇرماعان ازاماتتار دا مەملەكەتتىك باعدارلاماعا قاتىسىپ, ءوز دەپوزيتىن جاقسى جيناعاندار ءۇي الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولاتىن. بۇنى دا قايتا جانداندىرۋ كەرەك», دەيدى.

سونداي-اق ساراپشى وڭىرلىك باعدار­لا­مالارداعى ء«وز قالاسىن­دا تۇراقتى تىركەۋدە تۇرۋ كەرەك» دەگەن تالاپتى دا قايتا قاراۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.