«كەڭىستىكتى كەشەندى باعالاۋ ءۇشىن ارەكەتتەر تىزبەگى مەن ءتيىستى قۇرالداردى ازىرلەۋگە دايىندالىپ جاتىرمىز. مەنىڭ قىزمەتىم – جارىقشاقتاردىڭ ارەكەتىن, ولاردىڭ كومىرقىشقىل گازىنىڭ قىسىمى كەزىندە قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن ساراپتاۋ جانە باعالاۋ. ۇدەرىستى ازىرگە مودەلدەۋ شەڭبەرىندە جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ەندى وسى پراكتيكالىق تاجىريبەمىزگە قولداۋ كورسەتىپ, ىجداعات تانىتاتىن كومپانيا تابىلسا دەگەن نيەتىمىز بار», دەيدى Phd كانديدات, مۇناي-گاز ءىسى ينجەنەرى ايگەرىم سەكەرباەۆا.
جوبانىڭ قولدانىس اياسى كەڭ بولادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە عىلىمي توپ جۇمىسىنىڭ يدەيالارى مەن العاشقى ناتيجەلەرى الەمدىك عىلىمي قاۋىمداستىقتى قىزىقتىرىپ وتىر.
ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى ەرەكشە
قازاقستان ەكونوميكاسى نەگىزىنەن پايدالى قازبالارعا يەك ارتاتىنى بەلگىلى. ەنەرگەتيكا سالاسى كومىرگە قاتتى تاۋەلدى, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 70%-دان استامى سونىڭ ۇلەسىنە تيەدى. قارا التىننىڭ اۋقىمدى قورى – ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى. سوندىقتان ونى ءتيىمدى پايدالانباۋ ۇلكەن قيىندىقتارعا اكەلىپ سوعادى.
سول سەبەپتى تەحنوگەندىك قالدىقتاردى كادەگە جاراتۋ – مەملەكەتىمىزدىڭ وزەكتى ءارى باسىم باعىتى. ويلانساق ويران بوپ جاتقان دۇنيە كوپ. حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمدەۋىنشە, 2022 جىلى قازاقستانداعى كومىرقىشقىل گازىنىڭ قالدىقتارى 260 ميلليونعا جۋىق توننانى قۇراعان. بۇل جان باسىنا شاققاندا 14 توننادان كەلەدى. ياعني 4,7 توننا بولاتىن الەمدىك ورتاشا كورسەتكىشتەن 3 ەسە ارتىق.
2023 جىلدىڭ اقپانىندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن قابىلدانعان ستراتەگياعا سايكەس قازاقستان كومىرتەكتى 2060 جىلى بەيتاراپتاندىرۋعا جاۋاپكەرشىلىك العان-تۇعىن. سوعان وراي ۇكىمەت كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋ جانە ەلدەگى كومىرقىشقىل گازىنىڭ قالدىقتارىن ازايتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس اتقارىپ جاتىر. جوبا بىرنەشە باعىتتى قامتيدى.
سونىڭ ءبىرىنشىسى – جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە جۇيەلى تۇردە كوشۋ. ماقساتى – 2030 جىلعا قاراي جاڭارتىلاتىن كوزدەردەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ 15%-ىنا قول جەتكىزۋ.
ەكىنشىسى – جالپى ەنەرگيا تۇتىنۋدى ازايتۋ ءۇشىن ونەركاسىپتىك, كوممەرتسيالىق جانە تۇرعىن ءۇي نىساندارىنىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ.
تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – ءىرى ونەركاسىپتىك كوزدەردەن سو2 قالدىقتارىن قامتىپ جانە وقشاۋلاۋ بويىنشا جوبالاردى كەڭەيتۋ. كومىرقىشقىل گازىنىڭ كولەمدى شىعىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىز قازىرگى ۋاقىتتا ەكولوگيالىق ساياساتتىڭ سىندارلى ءساتىن وتكەرىپ جاتقانىن باعامداۋعا بولادى.
جاس عالىمدار جوباسىنىڭ پايداسى
بۇل قازاقستاننىڭ دەكاربونيزاتسيا ستراتەگياسى مەن ۇكىمەتتىڭ 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ جونىندەگى مىندەتتەمەسىنىڭ جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسۋىنا وڭ ىقپال ەتەدى.
البەتتە ەكونوميكانى دەكاربونيزاتسيالاۋ – جاھاندىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى ءۇردىس. بىراق قارجىلىق تۇرعىدا اجەپتەۋىر قىمباتقا سوعادى. مۇناي ءوندىرۋ جانە كومىردەن ارزان ەنەرگيا الۋ ءىسىن مەڭگەرگەن قازاقستان ءۇشىن كومىرقىشقىل گازىن جيناۋ جانە ونى قايىرا وڭدەۋ ماقساتىندا گازدى قاۋىپسىز ورىندا ساقتاۋ الدەقايدا ءتيىمدى بولماق. الەم جۇرتشىلىعى CO₂-ءنى ارزان ءارى ءتيىمدى وڭدەۋدى ءالى تولىق ۇيرەنگەن جوق. بىراق تەحنولوگيا ءبىر ورىندا تۇرا ما؟ قازىرگى بوس كەڭىستىكتى تولتىراتىن كومىرقىشقىل گازىنىڭ قورى ەرتەڭ «بايلىقتىڭ قازىناسىنا» اينالمايدى دەپ كىم ايتا الادى؟ بۇعان قوسا بۇل جوبا جۇزەگە اسسا, زياندى پارنيكتىك گازدىڭ اۋا قاباتىنا تارالۋىن الدەقايدا ازايتار ەدى.
سونداي-اق ءبىزدىڭ ەلىمىز كومىرقىشقىل گازىن ارنايى ساقتاۋ ارقىلى ەكونوميكا ءۇشىن قولايلى قارقىنمەن ەكولوگيالىق زارداپتاردى ازايتا وتىرىپ, كومىر قورىن پايدالانۋدى جالعاستىرا الادى. ياعني گاز قالدىقتارىن كۇرت ازايتۋ قاجەتتىلىگى ۇزاقمەرزىمدى باياندى جوسپارعا ەنگىزىلەدى. CO₂-ءنى ساقتاۋدىڭ تەحنولوگيالىق الەۋەتى ەلىمىزگە ەكىنشى دارەجەلى پايدانى دا تۇسىرەدى.
مىسالى, سارقىلعان مۇناي مەن گازدىڭ قاباتتارىنا كومىرقىشقىل گازىن ايداۋ ونىڭ تاسىمالىن جەڭىلدەتىپ, ءوندىرۋدى قايىرا ارتتىرۋدىڭ قوسىمشا پايداسىن قامتاماسىز ەتەدى.
مۇنىمەن قوسا كومىرقىشقىل گازى جيناقتالا كەلە كومىردىڭ يگەرىمسىز قاباتتارىنداعى مەتاننىڭ ەكشەلۋىن جەڭىلدەتەدى. البەتتە جوباعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيالار جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ پايدا بولۋىنا, تەحنيكالىق يننوۆاتسيالاردىڭ ىسكە قوسىلۋىنا جانە ەكولوگيالىق تۇراقتىلىق بويىنشا مەملەكەتىمىزدىڭ ايماق كوشباسشىسى رەتىندە تانىلۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى.
پارنيكتىك گازدى ساقتاۋ جولى
جەر استىنداعى گەولوگيالىق قۋىستار سەبەبىنەن جانە كاسىپورىندار شىعاراتىن زياندى قالدىقتاردىڭ وتە كوپ بولۋىنا بايلانىستى قازاقستاننىڭ ءبىراز ايماعىندا كومىرقىشقىل گازىن ارنايى ساقتاۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە.
مىسالى, باتىس قازاقستانداعى تەڭىز جانە قاشاعان كەن ورىندارى, ورتالىقتاعى قاراعاندى جانە پاۆلودارداعى ەكىباستۇز كومىر باسسەيندەرىن اتاپ ايتۋعا بولادى. شىعىس قازاقستاندا وندىرىلگەن جەراستى كەنىشتەرىندە دە CO₂-ءنى ساقتاۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولاتىن اۋقىمدى قۋىستار بار.
جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭدەرى
وتاندىق جاس عالىمداردىڭ عىلىمي جوباسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «تۇراقتى ەنەرگياعا كوشۋ» عىلىمي زەرتتەۋ باعدارلاماسى اياسىندا ازىرلەنىپ جاتىر. گرانتتار كونكۋرستىق نەگىزدە بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا سايكەس كەلەتىن تىڭ جوبالارعا بەرىلەدى. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىن قىنجىلتاتىنى – ەكولوگيالىق جوباعا ازىرگە جالعىز-اق, ونىڭ وزىندە شەتەلدىك ينۆەستور قولداۋ كورسەتىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا عالىمدار «Shevron» كومپانياسىمەن سەرىكتەسە وتىرىپ, جوبانى ءارى قاراي جالعاستىرىپ جاتىر.
ء«بىز بۇل باعدارلامانى ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنت-زەرتتەۋشىلەردى ەكولوگيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ىنتالاندىرۋ ءۇشىن اشقان ەدىك. كەيىنگى ەكى جىلدا بۇل باستاما عىلىمي ورتادا ۇلكەن تانىمالدىققا يە بولدى. قانشا رەت ءوتىنىش ايتىپ, جوبامىزدى تانىستىرعانىمىزبەن, ءوزىمىزدىڭ قازاق كاسىپكەرلەر بۇعان بىردە-ءبىر رەت قىزىعۋشىلىق تانىتپادى», دەپ كەيدى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى پرەزيدەنتىنىڭ عىلىم جونىندەگى كەڭەسشىسى, عىلىم دوكتورى قانات بايعارين. بىراق جوعارىدا اتاپ وتكەن ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن ينۆەستوردىڭ زەرتتەۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى وتە جوعارى.
الايدا كوڭىل سۇيىندىرەر جاڭالىق تا جوق ەمەس. تاۋ-كەن ءىسى جانە جەر تۋرالى عىلىمدار مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى ميلوۆان ءفۋستيچتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇمىس ىستەيتىن نۋ دوكتورانتتارى مەن ماگيسترانتتارىنىڭ ەكىنشى جوباسى ۇكىمەت گرانتپەن قولداۋ كورسەتىپتى. بۇل عالىمدار توبى مينەرالداردى مەڭگەرە وتىرىپ, اتموسفەرادان كومىرقىشقىل گازىن الۋ تەحنولوگيالارىن زەرتتەپ جاتىر. ازىرگە ونى ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ شەڭبەرىندە سىناۋ ۇستىندە. اتالعان جوبانى ەندى دالا جاعدايىندا جاساپ كورۋگە اسىعا كۇتىپ ءجۇر.
جاھاندىق اۋقىمى دا كەڭ
قازاق ۋنيۆەرسيتەتى پروفەسسورلارىمەن تىزە قوسقان ۇيىمداردىڭ ءبىرى – نورۆەگيا گەوتەحنيكالىق ينستيتۋتى. ال حيۋستونداعى «Chevron» عىلىمي زەرتتەۋ ءبولىمى قازاقستاندىق عالىمدار توبىنىڭ تۇجىرىمدارىن تولىقتىرىپ, بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ تۋرالى ۇسىنىستاردى اسىعا كۇتىپ جاتىر.
تاعى ءبىر قوسارىمىز, عىلىم مينيسترلىگى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاۋ-كەن ءىسى جانە جەر تۋرالى عىلىمدار كومانداسىنا گرانت تاعايىندادى جانە الداعى زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ دەمەۋشىسى رەتىندە تاعى دا قازاقستان ۇكىمەتىن كورگىسى كەلەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون.
«قازاقستان ۇكىمەتى – الەۋەتى جاعىنان ەڭ جاقسى سەرىكتەس. ويتكەنى ول ناقتى گەولوگيالىق قۋىستار مەن وندىرىلگەن شاحتالارعا كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە قاجەتتى دۇنيەلەردى قامتاماسىز ەتە الادى. وزەكتى جوبا بولعاننان كەيىن سەلبەسىپ جۇمىس ىستەۋگە وتە قاتتى ىنتالىمىز», دەيدى پروفەسسور ءالي مورتازاۆي.
ارىپتەسىنىڭ ءسوزىن ءتىرىلتىپ, ميلوۆان فۋستيچ بىلاي دەيدى: «دالالىق زەرتتەۋلەر مەن سىناقتار ءۇشىن, نەعۇرلىم قولايلى الاڭداردى ىرىكتەۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ عالىمدار جۇرگىزگەن الدىن الا باعالاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا اقتوبە وبلىسىنىڭ ماسسيۆتەرىندە عانا حيميالىق بەلسەندى مينەرالداردىڭ قۇرامى بۇكىل قازاقستانداعى CO₂ شىعارىندىلارىنىڭ جالپى جىلدىق كولەمىن كەمىندە 15 جىلعا تومەندەتۋگە قابىلەتتى بولىپ شىقتى».
قوش, جوبانىڭ دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدە ماڭىزدى ەكەنى تەك عالىمدار اراسىندا مويىندالىپ وتىر. ازىرگە قالتالى ينۆەستورلار ەكولوگيالىق جوبانىڭ ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنىن تولىق ءتۇسىنىپ جاتقان جوق سەكىلدى. ەلىمىز ءۇشىن كومىرسۋتەكتىك بەيتاراپتىققا قول جەتكىزۋدىڭ وتە ماڭىزدىلىعىن ەسكەرسەك, مۇنى ءسوز جۇزىندە قالدىرماۋىمىز كەرەك.
كۇش بىرىكتىرۋ كەرەك
جاقىندا ۇكىمەتتە «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ وتىرىسى ءوتتى. وندا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ جاڭا جوبالاردى جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋدى جولعا قويۋ تۋرالى ايتقان بولاتىن. اكىمدىكتەرگە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, «جاسىل» ەكونوميكا ينديكاتورلارىنا قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالاردى وڭىرلىك دامۋ جوسپارىنا ەنگىزۋدى تاپسىرعان-تۇعىن. ال ەندى بۇل جوسپارعا ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ جوباسى ەنە مە؟
«ونەركاسىپ پەن زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى اراسىنداعى بايلانىستىڭ بولماۋى – قازاقستاننىڭ ەڭ ماڭىزدى پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى. ءبىزدىڭ ەلىمىز وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى جەدەلدەتۋ ءۇشىن وسىنداي بايلانىستاردى نىعايتۋى قاجەت. بيزنەس پەن عىلىمي ورتالار اراسىنداعى تىعىز ىنتىماقتاستىق يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر مەن قارقىندى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى», دەيدى قانات بايعارين.
ماقالامىزدىڭ تىزگىن تارتار ساتىندە ءبىر دەرەك كەلتىرە كەتەيىك. اقش, ۇلىبريتانيا, نورۆەگيا, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى الەمدەگى «جاسىل دامۋدىڭ» كوشباسشى ەلدەرىنىڭ جەتىستىگى جوعارى مەملەكەتتىك قىزىعۋشىلىقتىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان عالىمدار مەن بيزنەسمەندەردىڭ ءوزارا ساپالى ءىس-قيمىلىنا نەگىزدەلگەن.
