– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءساۋىر ايىنداعى ۇندەۋىندە ەلدەگى سۋ تاسقىنىن سوڭعى 80 جىلداعى ەڭ ۇلكەن تابيعي اپات دەپ اتادى. قازاقستانداعى سۋ تاسقىنى جاعدايى تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
– ايتىپ كەلمەگەن اپاتتىڭ زاردابىن كوردىك. جاۋاپتى وكىلدەر توتەنشە جاعدايدان ابدىراپ قالعان حالىققا ءالى دە كومەكتەسۋىن جالعاستىرۋدا. ەندى ءبىز ەلدى ەسەڭگىرەتكەن جاعدايدان ساباق الىپ, بولاشاقتا وسىنداي اپاتتاردىڭ الدىن الۋداعى ءتيىمدى ءىس-شارالاردى ازىرلەۋگە جانە ەنگىزۋگە, سونىڭ ىشىندە سۋ بۇرۋ جۇيەلەرى مەن قورعانىس قۇرىلىستارىن جاقسارتۋعا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. جاھاندىق جىلىنۋ قازاقستانداعى سۋ تاسقىنى جاعدايىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتىپ, ولاردىڭ جيىلىگى مەن قارقىندىلىعىن كۇشەيتتى. تەمپەراتۋرانىڭ جوعارىلاۋى سۋدىڭ كوبىرەك بۋلانۋىنا جانە سايكەسىنشە جاۋىن-شاشىننىڭ كوبەيۋىنە اكەلەدى. ەلىمىزدىڭ كەي وڭىرلەرىندە شامادان تىس مول جاۋىن-شاشىن بايقالدى, بۇل سۋ تاسقىنىن تۋدىردى. سونىمەن قاتار تەمپەراتۋرا مەن جاۋىن-شاشىننىڭ جوعارىلاۋىنا بايلانىستى وزەندەر مەن سۋ ايدىندارىنىڭ دەڭگەيى كوتەرىلىپ, سۋ تاسقىنى قاۋپىن ارتتىردى. جاھاندىق جىلىنۋ قازاقستانداعى سۋ تاسقىنى جاعدايىن ەداۋىر كۇشەيتىپ, بولجاي المايتىنداي كۇيگە جەتكىزدى.
كليمات وزگەرۋىنىڭ اسەرى مۇزدىقتار ەرىپ جاتقان تاۋلى ايماقتاردا ەرەكشە بايقالادى. بۇل وزەندەرگە اعىپ جاتقان سۋدىڭ كولەمىن ارتتىرىپ, سۋ تاسقىنىنا دا ىقپال ەتەدى. جىلىنۋ سۋ تاسقىنى كەزەڭدەرىن وزگەرتۋ ارقىلى وزەن اعىنىنىڭ وزگەرۋىنە سەپ بولىپ وتىر. ارينە, قار مەن مۇزدىڭ ەرتە ەرۋى كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا اكەلۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى.
– قالاي ويلايسىز, بولاشاقتا بىزدە تاعى قانداي كۇردەلى ەكولوگيالىق پروبلەمالار بولۋى مۇمكىن؟
– جاقىن ارادا ءبىزدى كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن انتروپوگەندىك ارەكەتتەردەن تۋىنداعان بىرنەشە ماڭىزدى ەكولوگيالىق پروبلەما كۇتىپ تۇر. بىرىنشىدەن, قۇرعاقشىلىق پەن سۋ تاپشىلىعى ۇلكەن قاۋىپكە اينالادى. كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ءبىراز ايماقتار ۇزاق ۋاقىت قۇرعاقشىلىققا تاپ بولادى. سايكەسىنشە, بۇل سۋ تاپشىلىعىنا اكەلەدى جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا, اۋىزسۋمەن جابدىقتاۋعا, ەكوجۇيەگە ۇلكەن اسەر ەتەدى.
ەكىنشىدەن, اۋا ساپاسىنىڭ ناشارلاۋى دا ۇلكەن پروبلەماعا اينالادى. ۋربانيزاتسيا مەن ونەركاسىپتىك ءوندىرىس قارقىنىنىڭ وسۋىمەن ءبىز قالالارداعى اۋا ساپاسىنىڭ ناشارلاۋىن بايقاپ وتىرمىز. جالپى, بۇل تىنىس الۋ جۇيەسى مەن جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنىڭ كوبەيۋىنە اكەلەدى. ءىرى قالالاردا تۇرعىندار اللەرگيادان جانە جوعارعى تىنىس جولدارىنىڭ اۋرۋلارىنان زارداپ شەگەدى.
سونىمەن قاتار بيوارتۇرلىلىكتىڭ جوعالۋى تاعى ءبىر ماڭىزدى ەكولوگيالىق پروبلەما تۋدىرماق. ياعني كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن كەي جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر جويىلۋى ىقتيمال. كەيبىر جانۋارلار مەكەندەيتىن ورنىن وزگەرتۋى مۇمكىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەكوجۇيە وزگەرەدى.
سونداي-اق داۋىل, تايفۋن, تورنادو جانە قاتتى نوسەر سياقتى ەكسترەمالدى اۋا رايى وقيعالارىنىڭ جيىلىگى كوپتەگەن قيراۋ مەن ادام شىعىنىنا اكەلەدى. وعان وسى توسىننان كەلىپ تۇرعىنداردى توسىرقاتقان سۋ تاسقىنىن جاتقىزۋعا بولادى.
تەڭىز دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى دە ۇلكەن قاۋىپ توندىرەدى. پوليارلىق مۇزدار مەن مۇزدىقتاردىڭ ۇزدىكسىز ەرۋى جاعالاۋ ايماقتارىن سۋ باسىپ, ميلليونداعان ادامدار قونىس اۋدارادى. جەردى دۇرىس پايدالانباۋ جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى كوپتەگەن ايماقتىڭ, اسىرەسە قۇرعاق ايماقتىڭ شولەيتتەنۋىنە اكەلەدى. بۇل قۇنارلى جەرلەردى ازايتادى ءارى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە اسەر ەتەدى.
– ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ورتاق ەڭ ۇلكەن ەكولوگيالىق پروبلەما قانداي؟
– ەڭ ءبىرىنشىسى – سۋ تاپشىلىعى. سۋ رەسۋرستارى قازىردىڭ وزىندە تاپشى جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى بۇل ماسەلەنى كۇشەيتەدى. تيان-شان مەن پامير تاۋلارىنداعى مۇزدىقتاردىڭ ازايۋى سىرداريا مەن ءامۋداريا سياقتى وزەندەردەگى سۋ كولەمىن ازايتادى, بۇل ايماقتاعى ميلليونداعان ادامداردىڭ سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە قاۋىپ توندىرەدى.
ورتالىق ازيا ايماعى شولەيتتەنۋگە بەيىم. جەردى دۇرىس پايدالانباۋ, مال جايۋ جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى توپىراقتىڭ دەگراداتسياسىنا جانە قۇنارلى جەرلەردىڭ ازايۋىنا اكەلىپ سوعادى. سونداي-اق الماتى جانە تاشكەنت سياقتى ءىرى قالالاردا ونەركاسىپتىك ءوندىرىس, كولىك جانە ساپاسىز وتىندى پايدالانۋ سالدارىنان اۋانىڭ لاستانۋ دەڭگەيى ءوسىپ جاتىر. بۇل حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ناشارلاتادى جانە تىنىس الۋ جۇيەسى اۋرۋلارىن كوبەيتەدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – قالدىقتار. جىلدام ۋربانيزاتسيا جانە حالىقتىڭ وسۋىنەن قوقىس تا كوبەيىپ جاتىر. ال ولاردى قايتا وڭدەۋ جانە كادەگە جاراتۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى توپىراق پەن سۋ وبەكتىلەرىنىڭ لاستانۋىنا اكەلەدى. وسى سەكىلدى وتكىر ماسەلەلەر ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەڭ ۇلكەن پروبلەماسىنا اينالۋى مۇمكىن. بۇل قيىندىقتاردى تەك كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىكتىرىپ, شەشۋىمىز قاجەت.
– ەل جاستارىنىڭ كليمات ماسەلەلەرىنە قاتىستى كوزقاراسى تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
– ءبىز جاستاردى كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋگە جانە ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان جوبالاردى تالقىلاۋعا جانە ازىرلەۋگە بەلسەندى تۇردە تارتىپ ءجۇرمىز. ادەتتە ورتالىق ازيانىڭ ءارتۇرلى ايماعىنان كەلگەن جاستار وزەكتى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى تالقىلاۋ, يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى ۇسىنۋ جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى داعدىلاردى دامىتۋ ءۇشىن باس قوسادى.
ماعان قازىرگى جاستاردىڭ ەكولوگياعا, جالپى تابيعاتتى ايالاۋعا دەگەن كوزقاراسى وتە قاتتى ۇنايدى. بايقاساڭىز, كوپشىلىگى قورشاعان ورتانى قورعاۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى ناۋقان مەن جوبانىڭ باسى-قاسىندا جۇرەدى. ويتكەنى ولار بۇل ماسەلەلەردىڭ ماڭىزدىلىعىن انىق تۇسىنەدى جانە ونى شەشۋگە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا تىرىسادى. ءبىزدىڭ كونفەرەنتسيالار مەن ءىس-شارالاردا بەلسەندى تۇردە ءوز يدەيالارىمەن, بىلىمىمەن, تاجىريبەسىمەن بولىسۋگە تىرىسادى. سايكەسىنشە, ءبىز دە ءارتۇرلى ايماققا بارۋعا جانە ءارتۇرلى جول ارقىلى پروبلەما تۋرالى حاباردارلىقتى ارتتىرۋعا تىرىسامىز: دارىستەر وتكىزەمىز, كليماتتىق ويىندار وينايمىز جانە فيلمدەر كورسەتەمىز, ەكولوگيالىق ماسەلەلەرگە نازار اۋدارامىز.
سونداي-اق باستامالارىمىزدى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جانە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىمەن ىنتىماقتىق ورناتامىز. جاستار تەك پروبلەمالار تۋرالى ايتىپ قانا قويماي, بەلسەندى ارەكەت ەتەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. جاھاندىق ەكولوگيالىق جانە كليماتتىق سىن-قاتەرلەر جاعدايىندا ءار ازامات وزگەرىستەردىڭ كوشباسشىسى بولۋعا, جوبالاردى باستاۋعا جانە وسى ماسەلەلەردى شەشۋگە كومەكتەسەتىن يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋگە ۇمتىلۋى قاجەت.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەندەر –
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»,
ءماريا مۇراتوۆا,
«جاستار» عزو ساراپشىسى
