ەسىمى ارقاعا تاراپ, ابىرويى الىسقا جايىلعان الپىس بالۋان ءبورىباي ۇلى پاۆلودار وڭىرىندە 1800-1870 جىلدارى ءومىر سۇرگەن. الىپ كۇش يەسى باياناۋىل دۋانىنىڭ تۇيە بالۋانى رەتىندە قاراوتكەلدەگى باقكەرەي اسىندا باس جۇلدەنى جەڭىپ العان. بۇدان باسقا دا جيىن-تويلاردا جەڭىسكە جەتىپ, كۇرەس ونەرىن جەتىك مەڭگەرۋ ارقىلى جۇرتشىلىققا ەرەكشە كوڭىل كۇي, ەكپىندى رۋح سىيلاي بىلگەن. الپىس بالۋاننىڭ كەنجە بالاسى كەنجەتايدىڭ كوزىن كورگەندەر ونىڭ ەرەكشە ءىرى ادام بولعانىن ايتادى. وسىدان-اق الپىس بالۋاننىڭ ءوزىنىڭ دە قانشالىقتى الىپ بولعانىن ەلەستەتە بەرىڭىز.
الپىس ءبورىباي ۇلىنىڭ ەرتىس بويىنداعى توي-تومالاقتاردا كۇرەسكەن ساتتەرى تۋرالى سان ءتۇرلى اڭگىمە بار. العاش رەت ۇلكەن توپقا ناعاشى جۇرتىنا – قانجىعالى اراسىنا بارعاندا ءتۇسىپتى. مۇسا ادەپ ۇلى دەگەن تۇيە بالۋاندى جەڭىپ, مەرەيى ءوسىپ, مارتەبەسى ارتقان. سودان كەيىن جولى اشىلىپ, حالىقتىڭ اق باتاسىمەن «مەن» دەگەن بالۋانداردىڭ جاۋرىنىن جەر يىسكەتىپ وتىرعان.
قاراوتكەلدە كورشىلەس جاتقان باياناۋىل, كوكشەتاۋ, اتباسار دۋاندارىنىڭ جيىنى ءوتىپ, ەلدىڭ يگى-جاقسىلارى ءدۇبىرلى دۋمانعا الپىس بالۋاندى دا ەرتە بارادى. سول جەردە ءۇش دۋاننىڭ ۇستىنەن قارايتىن زىلقارا قازى ەرتىپ كەلگەن دۇمشە دەگەن بالۋانمەن كۇش سىناسادى. الپىس ءوزىنىڭ سۇيىكتى ادىسىنە سالىپ, دۇمشەنى تىك كوتەرىپ الىپ, جەرگە اتىپ ۇرادى. قارسىلاستىڭ ءبىر قابىرعاسى سىنىپ كەتكەن ەكەن. ءسويتىپ, الپىس بالۋاننىڭ اسىعى الشىسىنان تۇسەدى. بىراق قۋانىشى ۇزاققا سوزىلمايدى. ورىس ۇلىعىنىڭ الدىندا باپتاپ اكەلگەن بالۋانىنىڭ جەڭىلىپ قالعانىنا نامىستانعان «اتاعى بار, اتى بار, زاردابى بار, زاڭى بار» زىلقارا الپىسقا «كىسى ولتىرگەن ۇرى» دەپ ايىپ تاعىپ, ومبىنىڭ تۇرمەسىنە قاماتادى. ول كەزدە ومبىداعى گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ پەسچان بەكىنىسىنە اسكەري-اكىمشىلىك باسشى ەتىپ قويعان ادامى پولكوۆنيك يۆان گورباچەۆ بولاتىن. ال قازانعاپ – اعا سۇلتان, داۋەك بولىس باسشىسى ەدى. قازانعاپتىڭ ارالاسۋىمەن ي.گورباچەۆ الپىس بالۋاندى تۇرمەدەن بوساتىپ الادى. الپىسقا ادىراۋ دەگەن جەردى بەرىپ, داۋەككە قوسادى.
الپىس بالۋانعا قاتىستى مىنا ءبىر اڭگىمەنى دە ايتپاي كەتۋگە بولماس. باياناۋىلدا ارداقتى ءبىر ادامعا اس بەرىلەدى. بىرەۋلەر مۇنى شورمان بيگە بەرىلگەن اس دەسە, ەندى ءبىرى ۇكىباي بيگە ارنالعان اس ەكەنىن العا تارتادى. قالاي دەسەك تە, باسەنتيىننىڭ قارت ءبيى قازانعاپ سول جيىنعا الپىس بالۋاندى اپارادى. بۇل بالۋاننىڭ ەلۋدەن اسىپ, ەگدە تارتىپ قالعان شاعى ەكەن. كۇرەس باستالار كەزدە ەكى اق بوز ات جەككەن پاۋەسكەمەن كەلگەن شورماننىڭ مۇساسى جونىن توعايدان كەلگەن جۇرتقا قاراتا وتىرادى. مۇنىسى باسەنتيىندەرگە ۇنامايدى, البەتتە. الپىس بالۋان مۇسانىڭ باپتاپ اكەلگەن ءداۋ قارا بالۋانىمەن بەلدەسەدى. ەكى بالۋان ۇستاسا كەتەدى. الپىستىڭ بۇرىنعىداي تەگەۋرىندى ەمەس ەكەنىن بايقاپ قالعان باكى باسار ۇلى:
– مۇسا مىرزا باسىمىزدى بيلەيدى, كۇشىمىزدى بيلەي المايدى. سوق! – دەپ ايقاي سالادى.
سول كەزدە نامىسقا باسقان الپىس بالۋان ءداۋ قارانى تىك كوتەرىپ الىپ:
– ال باسەنتيىن بالاسى, مىنانى قايدا تاستايىن؟ – دەپ گۇر ەتەدى.
باكى باسار ۇلى ىركىلمەستەن: «مۇسا مىرزانىڭ الدىنا تاستا!» دەپ ءۇن قاتادى. الپەكەڭ الگى بالۋاندى جەرگە الىپ ۇرىپ, ءباس بايگەنى ەنشىلەگەن ەكەن.
ەل ىشىندە الپىس بالۋاننىڭ ءسۇرىنۋى تۋرالى دا اڭگىمە بار. بىردە قازانعاپ بي دۋانداعى سايلاۋعا دەيىن تاعايىندالاتىن دۋانباسىلىق قىزمەتتى تۇرسىنبايدىڭ بوشتايىنان الۋ ءۇشىن ومبىعا جولعا شىعادى. جولشىباي باسەنتيىننىڭ ۇلكەن ءبىر شاڭىراعى سانالاتىن اقتىلەس داۋەكتىڭ ۇيىنە تۇسەدى. داۋەكتىڭ نەمەرە تۋىسى الپىس بالۋان دا سول ۇيدە ەكەن. كەشكى قوناقاسىعا ءبىر استاۋ ەتتى كوتەرىپ اكەلە جاتقان الپەكەڭ اياق استىنان ءسۇرىنىپ جىعىلادى. مۇنى كورگەن قازانعاپ بي داۋەككە قاراپ: «مەن وسى ارادان كەيىن قايتايىن. اتان تۇيەنى كوتەرگەندە سۇرىنبەگەن الپىسىمىز ءبىر استاۋ ەتكە سىر ءبىلدىردى. ىرىمعا جاقسى ەمەس, بۇل ساپاردا جولىم بولماس», دەپ ەرتەڭىندە اتتىڭ باسىن كەرى بۇرىپتى.
الپىس بالۋان قازىرگى اقتوعاي اۋدانى جاڭاتاپ اۋىلىنىڭ سىرت جاعىنداعى داۋەك زيراتى دەپ اتالاتىن ۇلكەن قورىمعا جەرلەنگەن. ال الپىس بالۋاننىڭ دا, داۋەكتىڭ دە جەرلەنگەن جەرلەرىن داۋەكتىڭ شوبەرەسى كەرەي رامازانوۆ اقساقال كورسەتكەن. كەرەي اقساقالعا بۇل ورىنداردى كورسەتىپ, نۇسقاعان – الپىس بالۋاننىڭ ۇرپاعى ومارعالى مارقۇم. الپىس بالۋاننىڭ شوبەرەسى تەمىربولات ومارعالى ۇلى بۇگىندە جاڭاتاپ اۋىلىندا تۇرادى.
شۇكىر, بابامىزدىڭ ەسىمى ۇمىتىلعان جوق. باياناۋىل وڭىرىندە الپىس بالۋان اسۋى بار. پاۆلودار جاقتان داڭعىل جولمەن كەلە جاتقاندا باياناۋىلعا 3-4 شاقىرىمداي جەر قالعاندا وڭ جاقتا تولەۋ بۇلاعى كەزدەسەدى. وسى بۇلاقتىڭ بويىمەن جوعارى قاراي ورلەپ, 5-6 شاقىرىمداي شىققاندا كەزدەسەتىن ءۇستىرتتى ادامدار الپىس بالۋان اسۋى دەپ اتايدى. بۇعان قوسا جەرگىلىكتى اقىن قيماديدەن نىعمانوۆ «الپىس بالۋان» دەگەن پوەما جازىپ, بابامىزدىڭ ەسىمىن كىتاپقا قالدىردى.
مىنە, تاريحتا جاۋىرىنى جەر يىسكەمەگەن الپىستاي بالۋان وتكەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. ايتپەسە, شەتەلدىڭ ويدان شىعارىلعان كەيىپكەرلەرىنە ەلىكتەپ جۇرگەن قازىرگى جاستارعا ۇلگى بولارلىق تۇلعانىڭ ءبىرى ءدال وسى الپىس ءبورىباي ۇلى ەكەنى داۋ تۋعىزبايدى. سوندىقتان مۇنداي مارعاسقا تۇلعالارىمىزبەن ماقتانۋعا, ولاردى ۇلىقتاۋعا ءتيىسپىز. وسى ورايدا الپىس بالۋاننىڭ ەسىمىن ءوزى جەرلەنگەن اقتوعاي اۋدانى جاڭاتاپ اۋىلىنداعى ورتالىق كوشەگە بەرگەن ورىندى دەپ سانايمىن.
سەرىك ساماتوۆ, ولكەتانۋشى
پاۆلودار وبلىسى
