مۇرات اۋەزوۆ كىم؟ اكەسى – مۇحتار اۋەزوۆ, اناسى – فاتيما عابيتوۆا. ولاردىڭ كىم ەكەنىن ءتۇسىندىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ەكەۋى دە قازاق تاريحىمەن دە, قازاق مادەنيەتىمەن تەرەڭنەن ينتەگراتسيالانىپ كەتكەن تۇلعالار. اناسى كوزىن اشقان كۇننەن باستاپ الاش زيالىلارىنىڭ جىرىمەن اۋىزداندى, اكەسى مۇحتار الاش زيالىلارىنىڭ قاسىرەتىن جاناما تۇردە ۇقتىرۋعا تىرىستى. «توبەسى تەسىك» بالاعا سونىڭ ءوزى دە جەتكىلىكتى ەدى. ەس بىلگەن كۇننەن باستاپ تاعدىردىڭ وسىناۋ العاشقى سىنىنا توتەپ بەردى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلى دەگەن انىقتامانى ءوز بيىگىندە الىپ جۇرەتىن سالماقتى ەس بىلگەن كۇننەن باستاپ ءوز بولمىسىنان تاپتى, كەيىن ءوزىن-ءوزى قامشىلاپ ءجۇرىپ جەتىلدىرىپ, ەركىن ويدىڭ ادامىنا, قازاقتىڭ ويشىلىنا اينالدى.
مۇرات اۋەزوۆ ءوزى ايتقانداي, قازاقتى ساقتاپ قالار ءبىر عانا ۇلى كۇش قازاقتىڭ گەنىنەن – دىلىنەن بەرىلەتىنىن ءوزىنىڭ ءومىر جولىنان بايقادى. ءتاي-ءتاي باسقان العاشقى قادامىمنان باستاپ, فاتيماداي اسىل اناسىنىڭ ء«تىلى جات, ءدىنى جات, ءدىلى جات ەلدەن تاياقتى جەپ ەدىڭ» دەگەن جولداردى انگە قوسىپ جىرلاعانىن ەستىپ ءوستى. مەكتەپ جاسىنا كەلگەندە اكەسى مۇحتار قازاق مەكتەبىنە قولىنان جەتەلەپ الىپ كەلدى. ورىسى ورمانداي بولىپ كەتكەن الماتىدا انا ءتىلىن مەڭگەرۋگە مەكتەپ باعدارلاماسى ازدىق ەتەتىنىن كونەكوز الماتىلىقتار كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتادى. «ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەندە دە قازاقشام شامالى ەدى. سوندا انام فاتيما قازاقتىڭ ءجۇز ماقال-ماتەلىن جيناپ, ماعان سالىپ جىبەرىپتى. سونى جاتتاپ ۇيرەندىم. كەيىن ءار ماقالدىڭ استارىنا ءۇڭىلىپ, ورنىمەن قولدانا الاتىن دەڭگەيگە جەتتىم. سول كەزدە عانا ماعان ابايدىڭ ءتىلى, اكەم مۇحتاردىڭ ءتىلى بار بولمىسىمەن جارقىرادى. عاجاپ ءتىل! باسقا تىلدەردەگى اقىنداردىڭ جىرلارى ماعان اسەر ەتپەيدى. قازاق اقىندارىن وقىعاندا جانىم جادىراپ سالا بەرەدى. قازاق ءتىلى – ۇلى ءتىل. تىلدەن دە, دىننەن دە ايىرىلىپ قالا جازداپ, قايتا ورالعان كەزدەرىمىز بولدى, ءالى دە كەزدەسەدى. ال دىلدەن شە؟! ودان ايىرىلۋ مۇمكىن ەمەس, تەك سول ءدىل ساۋلىعى, ءدىل تازالىعى, ءدىل بەرىكتىگى ارقىلى عانا جەكە تۇلعا, دەربەس ۇلت, تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ساقتالىپ قالدىق!» دەيتىن مۇرات اۋەزوۆ.
ونىڭ ەشكىمدى قايتالامايتىن دارا تۇلعاسى اكەسىنىڭ قانى, اناسىنىڭ اق سۇتىمەن بىرگە دارىعانىن ءىشىمىز سەزەدى. العاشقى قادامدارىنان-اق ءوزiنiڭ تاۋەلسiز بولمىسىنىڭ سيپاتىن تانىتۋىنا وسى فاكتورلار اسەر ەتكەنىن سىر سۇحباتتارىندا تالاي رەت ايتتى. سىرت كوز پاراساتتىلىقتىڭ ەتالونىنداي قابىلدايتىن اۋەزوۆ بويىنداعى قادىر-قاسيەت, سەزىمىنىڭ بولات وزەگى, مەيىرىمگە تولى بالالىق شاقتان قالاندى, ۇلتىنىڭ وتكەن تاريحى باسقا باعىتقا مويىن بۇرعىزبادى, ورتاسى ويشىلدىققا باۋلىدى. ءوزى ايتقانداي الاش زيالىلارىنىڭ تاعدىرى كىشى اۋەزوۆتىڭ بالالىق شاعىن ۇرلاپ الدى.
...ول قازاقتىڭ تەك حالىق رەتىندەگى تاريحىن عانا ەمەس, ونىڭ كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ تاريحى رەتىندە تۇتاس جانە جان-جاقتى تۇسىنىگىن ىلەسپە فراگمەنت رەتىندە ەمەس, ادامزات تاريحىنىڭ وتە ماڭىزدى جانە ورگانيكالىق قۇرامداس بولىگى رەتىندە قابىلداعىسى كەلدى. بۇل اۋەزوۆتىڭ كوزقاراسىن سول كەزدەگى ساياساتتىڭ باعىتىنا مۇلدەم كەرەعار ارناعا بۇرىپ جىبەردى. اكەسىنىڭ سوڭعى كۇندەرى تۋرالى ەستەلىكتەرىندە «اكەمنىڭ كوزىن كورگەندەردىڭ ءبارى و دۇنيەلىك بولىپ كەتتى. رەسەي زيالىلارىنىڭ اراسىندا فيلولوگتەر, جازۋشىلار, جۋرناليستەر كوپ ەدى. كەيدە قىزۋ پىكىرتالاسقا مەن دە ارالاسىپ كەتەم. ول كەزدە 2 كۋرس ستۋدەنتىمىن. گەگەل, كانتتىڭ فيلوسوفياسىنا قاتىستى بولتىرىك ويلارىمدى جاسىرا الماي قالامىن كەي ساتتە. ولار مەنىڭ پىكىرىمدى دەن قويىپ تىڭدايدى. سول كەزدە بولمەگە كىرىپ كەلگەن «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» ءتىلشىسى ۆالەنتينا پانكيناعا مەنى تانىستىرىپ: « ۇلىممەن بىرگە گەگەل تۋرالى پىكىرلەسىپ وتىرمىن» دەدى», دەپ جازدى.
بۇل مىنەز بازبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي ەليتارلىق نيگيليزمنىڭ ديسسيدەنتى ەمەس. 1950 جىلداردىڭ سوڭى مەن 1960 جىلداردىڭ باسى مەملەكەت تاريحىنداعى قيىن كەزەڭ بولعانى تالاي رەت ايتىلدى. «سول كەزدە ۇلتتىڭ ءسوزىن ۇستاعان زيالىلارىمىز ءوزىن قالاي ۇستادى» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابى ءبىز ءۇشىن ءالى كۇنگە دەيىن جۇمباق. 60-جىلدارى ساكەن, بەيىمبەتتەر اقتالعان كەزدە شاكارىم, ماعجانداردىڭ اقتالماۋى تالايعا دەيىن قۇپيا بولىپ كەلدى. سول كەزدە جازۋشىلار وداعىنىڭ كەزەكتى باسقوسۋىندا ولجاس سۇلەيمەنوۆ «شاكارىمدى تار قاپاسقا قاماپ قوياتىنداي قازاقتا اقىن كوپ ەمەس ەدى عوي» دەگەن ءسوزى ارحيۆتە ساقتالىپ قالىپتى. ال ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز سول جىلدارى ماسكەۋدە قازاق يدەياسىن تۋ ەتكەن «جاس تۇلپار» بولىپ دۇبىرلەدى: ماسكەۋدە, لەنينگرادتا وقىپ جۇرگەن قازاق جاستارى ءبىر-بىرىمەن تەك قازاقشا سويلەۋگە تىرىستى. جاستار ءبىر-بىرىمەن تەك انا تىلىندە تىلدەستى, ەتنوستىق نەمەسە رۋلىق تار شەڭبەردە ءومىر سۇرمەۋ كەرەگىن, انا ءتىلىن باسقا مادەنيەتتەرمەن بايلانىستىراتىن كوپىر رەتىندە قاراستىرۋ كەرەك دەگەن ويدى يدەياعا اينالدىردى. ەلگە ورالعان «جاستۇلپارشىلار» شەت تىلدەرىنەن وتارسىزدانۋ تاجىريبەسى تۋرالى ماتەريالداردى العاش رەت اۋدارا باستاعان.
«ەڭ الدىمەن, سانانىڭ وتارسىزدانۋى قاجەت. كوشپەلىلەر يدەياسىن العاش كوتەردىك. ويتكەنى كوشپەلىلىك – بوستاندىق يدەياسى. بۇل توتاليتارلىق, يمپەريالىق جۇيەنىڭ سانامىزعا سىڭىرگەن يدەيالارىنا توسقاۋىل بولدى, جەلتوقسان رۋحىنىڭ بوي كوتەرۋىنە جاناما تۇردە سەبەپ بولدى», دەيدى كىشى اۋەزوۆ.
اۋەزوۆتىڭ شىعارماشىلىعى, ازاماتتىق ۇستانىمى تۋرالى از جازىلدى. ەندى جازىلاتىن شىعار دەپ ۇمىتتەنەمىن. ونىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىنىڭ باستاۋىندا قانداي فاكتورلار تۇرعانى سۇحباتتارىندا تۇر. «انام «جاس تۇلپاردى» قۇرماق بولعان نيەتىمىزبەن تانىسقان سوڭ اكەمنىڭ «قيلى زامان» دەگەن شىعارماسىن وقىپ شىعۋعا كەڭەس بەردى. 1928 جىلى جازىلعان شىعارما قايتا باسىلۋعا تىيىم سالىنعان بولاتىن. 1963 جىلى العاش رەت اراب قارپىمەن باسىلعان نۇسقاسىمەن تانىستىم. اراب تىلىنە جۇيرىك انام ونىڭ ءماتىنىن داۋىستاپ وقىپ بەرگەنى بار. اناما تابيعات سۇلۋلىق قانا بەرگەن جوق. ول كەرەمەت ادەبيەت زەرتتەۋشىسى بولدى, قازاق تاريحىنان ماعلۇمات بەرەتىن دەرەكتەرگە بەيجاي قاراي المادى.
كىشى اۋەزوۆپەن العاش رەت 2006 جىلدىڭ شىلىڭگىر شىلدەسىندە كەزدەسىپپىن. ونىمەن كەزدەسۋ قاي فورماتتا بولسا دا, سانانى سەرگىتەتىن. قوعامدىق سانادا اعارتۋشىلىقتىڭ, رۋحتىڭ, ءتىپتى كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ شىراقشىسى رەتىندە اسەر قالدىراتىن. ول مەنى سول جولى دا وزىنە ءتان, ەشكىمگە ۇقسامايتىن بولمىسىمەن قارسى الدى, سۇحبات الۋ بارىسىندا قويىلىپ قالعان وقىس سۇراقتارىما, ءتىپتى تۇيەدەن تۇسكەندەي ساۋالدارىما دا سابىرلىلىق تانىتتى. «مەن جازۋشى نەمەسە ساياساتتانۋشى ەمەس, ويشىل, گۋمانيست اۋەزوۆپەن سۇحبات قۇرعالى كەلدىم, قازاق قوعامىنىڭ بارلىق دەرلىك ماسەلەسىنە تازا كونتسەپتۋالدى كوزقاراستى ءسىزدىڭ پىكىرلەرىڭىزدەن تاپتىم» دەگەن سۇراعىما ريزا بولىپ ەشكىمگە ۇقسامايتىن تاعدىرى وزگە باعىتتى تاڭداۋعا مۇمكىندىك بەرمەگەنىن ايتتى. «يا, مەن ويشىلمىن. تاعدىردىڭ ماعان دەگەن ۇرتىنىڭ ءبىر جاعى ماي, ءبىر جاعى قان بولدى. مەن بۇل ساۋالعا 1970 جىلداردان بەرى دايىنمىن, بىراق ساۋالدارىڭىزعا بەرىلەتىن جاۋاپتىڭ سالماعىن ءسىز يگەرە الاسىز با؟» دەپ وزىمە قارسى ساۋال قويدى. وزگەگە ۇقسامايتىن وي-تولعامىمەن قازاق زيالىلارىنىڭ كوشباسىندا تۇرعانىن, قازاق وركەنيەتىنىڭ, كوشپەلى مادەنيەتتىڭ كاۋسار بۇلاعىن الەمدىك وركەنيەت ارناسىنا بۇرىپ جۇرگەنىن زامانداستارى ەرتە بايقادى.
اۋەزوۆ بولمىسىنداعى كوپ جۇمباقتىڭ كەيبىر جاۋاپتارىنىڭ جاڭعىرىعى ءار جەردە شاشىلىپ, پىكىرلەرىنەن بايقالىپ قالاتىن. بۇل تۋرالى كوپ كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە «اكەمە قادالعان مىلتىقتىڭ ءدۇمى «اباي جولى» جازىلعاننان كەيىن كەرى بۇرىلدى عوي. اكەم مەنى ءوزى باستان وتكەن قيىندىقتاردىڭ بارىنەن ساقتاندىرعىسى كەلدى: بالام ءوز جولىڭدى تاپ. سەن تاڭداعان جول وزگەلەردەن ەرەكشەلەنىپ تۇرۋعا ءتيىس دەيتىن. اكەمنىڭ ءوزى جانە ءسوزى ءومىرىمنىڭ باعدارشامىنا اينالدى. 1969 جىلى ماسكەۋ اسپيرانتۋراسىندا «قازاقتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى» تاقىرىبىنداعى ديسسەرتاتسيامدى قورعاپ, ەلگە ماسكەۋ عالىمدارىنىڭ جوعارى باعاسىن العان «كوشپەلىلەر ەستەتيكاسى» تاقىرىبىنداعى ۇجىمدىق ەڭبەكتى الا كەلدىك. بىراق ەلگە كەلگەن سوڭ ورتالىق كوميتەت ءبىزدىڭ «كوشپەلىلەر ەستەتيكاسى» دەگەن زەرتتەۋىمىزدى, ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «ازيا-سىن» سىناپ, «ەسكىلىكتى دارىپتەيدى» دەپ شەشىم شىعارىپ, ونى جاريالاۋعا, جاريالانىپ ۇلگەرگەنىن تاراتپاۋعا شەشىم قابىلداپتى. ولجاستىڭ «ازيا-سى» تارالىپ ۇلگەردى, ال مۇرات اۋەزوۆتىڭ «كوشپەلىلەر ەستەتيكاسىنىڭ» بارلىق تيراجى كوز الدىندا ورتەلدى», دەپتى مۇرات اۋەزوۆ بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا.
1960 جىلدارى قازاقتىڭ رۋحاني كەڭىستىگىندە م.اۋەزوۆ باستاعان قازاق جاستارى الاش يدەياسى مەن قازاق قوعامى اراسىن جالعاستىرۋشى التىن ارقاۋدىڭ مىندەتىن اتقارىپ, قوعامدىق ساناداعى ۇشقىننىڭ جالىنعا اينالۋىنا ءومىرىن ارنادى. «قازاققا كەلەر قاۋىپ قايدان؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ, سونىڭ ءوزى تاپقان جاۋابىن ومىرلىك ۇستانىمعا اينالدىردى. باسقا باعىت كوڭىلىنە قونبادى.
ء«بىزدىڭ حالقىمىز مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن. كەيدە تابيعاتتىڭ ءوزى, حالىقتىڭ تاعدىرىن سىن تەزىنە سالعانى ءۇشىن ولقىلىقتىڭ ورنىن تالانتتى ۇرپاقپەن وتەۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىراتىن سياقتى. سوڭىمىزدان تالانتتى جاستار ءوسىپ كەلەدى. مەن ولاردىڭ تازالىعىنا جانە ادالدىعىنا قىزىعا قارايمىن. قازاقتىڭ بولاشاعى ءۇشىن, قازاقتىڭ ساناسىن وتار, بودان ۇلت بولعانىن ۇمىتتىرۋى ءۇشىن ءبىراز شارۋانىڭ باسى قايىرىلىپ جاتىر», دەيدى اۋەزوۆ.
قازاق اراسى, اۋەزوۆ ايتقانداي, داۋىرگە ءداۋىردىڭ كوزىمەن قارايتىن تالانتتاردان كەندە ەمەس. ححI عاسىرعا وسى عاسىردىڭ كوزىمەن قارايتىن ادامدار تۋادى, قالىپتاسادى. عاسىرلار ۇندەستىگىن, بۋىن ساباقتاستىعىن جالعاستىرىپ تۇرعان التىن ارقاۋدى مۇرات اۋەزوۆ بىزگە اماناتتاپ كەتتى.
الماتى
