تابانىمىزدىڭ استىندا تالاي بايلىق جاتىر. قازىپ ال دا, پايداڭا جاراتا بەر. بىراق بۇل ايتۋعا عانا وڭاي دۇنيە. قارا جەردەن قوپارىپ الىپ, ونى قورشاعان ورتاعا زالالىن كەلتىرمەي ءوندىرىپ, ابدەن ءيىن قاندىرىپ وڭدەپ بارىپ قانا, نارىققا شىعارا الاسىڭ. ماشاقاتى كوپ, قيامەتى باسىم مۇنداي ءوندىرىستىڭ جۇمىسىن ءوز باسىنان وتكەرگەندەر عانا جاقسى تۇسىنەتىن شىعار. دەگەنمەن, كەيىنگى جىلدارى وندىرىسكە جاڭا تەحنولوگيالار ەنىپ, زاماناۋي جابدىقتارمەن قامتىلعاسىن جۇمىستىڭ دا ەداۋىر جەڭىلدەگەنى بايقالادى.
وسىدان ءۇش جىل بۇرىن جاڭاقورعان اۋدانىنداعى «سكز-U» كۇكىرت قىشقىل زاۋىتى ءوز جۇمىسىن باستادى. ىسكە قوسىلعاننان باستاپ ءوندىرىستىڭ جۇمىسىن ورگە سۇيرەپ, شاش-ەتەكتەن پايدا اكەلەتىنىن دالەلدەدى. ماسەلەن, زاۋىت جىلىنا 500 مىڭ توننا كۇكىرت قىشقىلىن شىعارادى. مۇنداي الىپ ءوندىرىس ورنى ايماق ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىر دەي الامىز. باسقاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, ءبىر زاۋىتتىڭ ءوزى 300 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. ونىڭ جارتىسىنان استامى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەكەنىن ەسكەرسەك, قانشاما ادامنىڭ ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپقانىن بايقايمىز. بۇل ءوزى قازاقستانداعى نەكەن-ساياق زاۋىتتاردىڭ ءبىرى دەسەك بولادى. سەبەبى, ءوندىرىس ورنىندا فرانتسيانىڭ «Generaj Electric» كومپانياسىنىڭ تۋربوگەنەراتورى ارقىلى 18 مۆت-تىق ەلەكتر قۋاتى وندىرىلەدى. كاسىپورىنعا قاجەتتى ەنەرگيانىڭ ارتىعى, اۋدان حالقىنىڭ يگىلىگىنە بەرىلەدى. زامانا ۇدەرىسى جاڭا تەحنولوگياعا كوشكەن ۋاقىتتا مۇنداي مۇمكىندىك جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن زور جەتىستىكتەرگە جول اشارى انىق.
اتالعان زاۋىت يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما بويىنشا قارجىلاندىرىلدى. جوبانىڭ جالپى قۇنى 32,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. بەلگىلەنگەن جوسپارعا سايكەس زاۋىت 2012 جىلى 497,4 ميلليون تەڭگەنىڭ, ال 2013 جىلى 1704,5 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىردى. بىلتىرعى جىلدىڭ 11 ايىندا 2448,5 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى نارىققا جول تارتتى. وسىدان-اق زاۋىتتىڭ تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن كورۋگە بولادى. جوبانىڭ جۇيىتكىپ كەتۋىنە جاپونيانىڭ «Marubeni» جانە «تەرسو», «Tوshiba», كانادانىڭ «Uraniumوnە» كورپوراتسيالارى ۇلەس قوستى. ال جابدىقتار مەن تەحنولوگيا جەلىسىنە يتاليانىڭ «Desmet Ballestra» كومپانياسىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى قولدانىلدى.
ۋران وندىرۋدە الەمدە كوشباسشىلىققا شىققان قازاقستان جوعارعىدا اتالعان زاۋىتتى ىسكە قوسۋ ارقىلى, سىر وڭىرىندە اتومدىق وتىن شيكىزاتىن وندىرۋگە جاڭا سەرپىن بەردى. سونىمەن قاتار, تىڭ جۇمىس كوزىن اشۋ نەگىزىندە وعان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى تارتۋ, جاڭا تەحنولوگيامەن جۇمىس جاساي الاتىن مامانداردى دايىنداۋ ماسەلەسى ءبىرشاما وڭ شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى.
«سكز-U» كۇكىرت قىشقىل زاۋىتىنىڭ 2014 جىلى بەكىتىلگەن جىلدىق جوسپارى 453 مىڭ توننا ەكەن. ولار مەجەلى ءونىمدى جەلتوقسان ايىنىڭ ورتاسىندا ۋاقىتىنان بۇرىن ورىنداپ شىقتى. سونداي-اق, قوسىمشا 72,0 مگۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرسە, ونىڭ 37,0 مگۆت كولەمى جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ يگىلىگىنە اينالدى.
شىعارىلعان وندىرىستىك ءونىمنىڭ قانداي پايداسى بار؟ شيەلى جانە جاڭاقورعان اۋداندارىندا «قازاتومونەركاسىپتىڭ» №6 كەن باسقارماسى, «بايكەن-U» جانە «قىزىلقۇم» سەرىكتەستىكتەرى ۋران وندىرۋمەن اينالىسادى. مىنە, سول قارامۇرىن جوتاسىنان وندىرىلەتىن ۋرانعا قاجەتتى قىشقىلدى وسى زاۋىت تاۋىپ بەرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۋران وندىرىسىندە اسا قاجەتتى كۇكىرت قىشقىلىن سىرتتان تاسىمايمىز, ءوزىمىز وندىرەمىز. كەلەشەكتە زاۋىت كۇكىرت قىشقىلىنان وزگە اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ءوندىرۋ ارقىلى ءوز مۇمكىندىگىن ارتتىرا ءتۇسۋدى ويلاستىرىپ وتىر. جۇمىستى ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىنداعى بۇل باستاما دا قولدارلىق دۇنيە.
«سكز-U» جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى ءمادىحان بەكجانوۆ ۋران ءوندىرىسى سالاسىندا دا 1991 جىلدان بەرى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. بۇل سالانى بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن, مول تاجىريبەلى ازامات. سوندىقتان زاۋىت قۇرىلىسىن باستار كەزدە الەمدىك تاجىريبەلەرگە سۇيەندى. سوعان تابان تىرەپ, جۇمىستىڭ دوڭگەلەنىپ كەتۋىنە بارىنشا نازار سالدى. كەڭەستىك ءداۋىردىڭ ەسكى تەحنولوگياسىمەن جۇمىس جاسايتىن زاۋىتتار مەن تسەحتاردان اناعۇرلىم ساپالى جانە ەكولوگياعا زيانسىز بولۋىن قاداعالادى. بۇگىندە زاۋىت باسشىسىنىڭ ماقساتى ورىندالعانىن كورەمىز.
– مۇنداي زاۋىت تەك يتاليادا عانا بار. سول جەرگە ارنايى جۇمىس توبىن جىبەرىپ, ونداعى جاعدايلاردى زەرتتەپ كوردىك. ءونىم ءوندىرۋ بارىسىندا ەشقانداي ەكولوگيالىق قولايسىزدىقتار تۋىندامايدى ەكەن. ال پايداسى وراسان,– دەيدى ديرەكتور.
ول اتالمىش ءوندىرىس ورنىندا نەگىزىنەن جەرگىلىكتى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىنىڭ باستى نازاردا بولۋىمەن قاتار, جاستاردىڭ اراسىنان وسى سالاعا قاجەتتى ماماندار دايىنداۋدىڭ قاجەتتىگىن ايتتى. سونداي-اق, بۇل تاراپتا ناقتى جۇمىس جاساپ, جاستاردى جولدامامەن وقۋعا جىبەرىپ جاتقاندارىن جەتكىزدى. جەرگىلىكتى جۇرتتى وسى كاسىپكە ۇيرەتىپ, كاسىبي شەبەرلىكتەرىن شىڭداۋعا قارجى قاراستىرىلىپ جاتقان كورىنەدى. سونىمەن بىرگە, تاجىريبە الماسۋ رەتىندە مامانداردى شەتەلدىك كومپانيالارعا ىسساپارعا جىبەرىپ وتىرۋ دا قاراستىرىلادى. ءوز كەزەگىندە بۇل ماماندى سىرتتان تاسىماي, ءوز ىشىمىزدەن بىلىكتى دە ءبىلىمدى كادر دايىنداۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى بولماق.
ايتپاقشى, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «سكز-U» كۇكىرت قىشقىل زاۋىتىنىڭ باس ديرەكتورى ءمادىحان بەكجانوۆ «ءوندىرىس وزاتى» نوميناتسياسىندا ماراپاتقا يە بولدى. بۇل – زاۋىت جۇمىسىنا بەرىلگەن جوعارى باعانىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىز.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى,
جاڭاقورعان اۋدانى.
وسىدان ءۇش جىل بۇرىن جاڭاقورعان اۋدانىنداعى «سكز-U» كۇكىرت قىشقىل زاۋىتى ءوز جۇمىسىن باستادى. ىسكە قوسىلعاننان باستاپ ءوندىرىستىڭ جۇمىسىن ورگە سۇيرەپ, شاش-ەتەكتەن پايدا اكەلەتىنىن دالەلدەدى. ماسەلەن, زاۋىت جىلىنا 500 مىڭ توننا كۇكىرت قىشقىلىن شىعارادى. مۇنداي الىپ ءوندىرىس ورنى ايماق ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىر دەي الامىز. باسقاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, ءبىر زاۋىتتىڭ ءوزى 300 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. ونىڭ جارتىسىنان استامى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەكەنىن ەسكەرسەك, قانشاما ادامنىڭ ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپقانىن بايقايمىز. بۇل ءوزى قازاقستانداعى نەكەن-ساياق زاۋىتتاردىڭ ءبىرى دەسەك بولادى. سەبەبى, ءوندىرىس ورنىندا فرانتسيانىڭ «Generaj Electric» كومپانياسىنىڭ تۋربوگەنەراتورى ارقىلى 18 مۆت-تىق ەلەكتر قۋاتى وندىرىلەدى. كاسىپورىنعا قاجەتتى ەنەرگيانىڭ ارتىعى, اۋدان حالقىنىڭ يگىلىگىنە بەرىلەدى. زامانا ۇدەرىسى جاڭا تەحنولوگياعا كوشكەن ۋاقىتتا مۇنداي مۇمكىندىك جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن زور جەتىستىكتەرگە جول اشارى انىق.
اتالعان زاۋىت يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما بويىنشا قارجىلاندىرىلدى. جوبانىڭ جالپى قۇنى 32,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. بەلگىلەنگەن جوسپارعا سايكەس زاۋىت 2012 جىلى 497,4 ميلليون تەڭگەنىڭ, ال 2013 جىلى 1704,5 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىردى. بىلتىرعى جىلدىڭ 11 ايىندا 2448,5 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى نارىققا جول تارتتى. وسىدان-اق زاۋىتتىڭ تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن كورۋگە بولادى. جوبانىڭ جۇيىتكىپ كەتۋىنە جاپونيانىڭ «Marubeni» جانە «تەرسو», «Tوshiba», كانادانىڭ «Uraniumوnە» كورپوراتسيالارى ۇلەس قوستى. ال جابدىقتار مەن تەحنولوگيا جەلىسىنە يتاليانىڭ «Desmet Ballestra» كومپانياسىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى قولدانىلدى.
ۋران وندىرۋدە الەمدە كوشباسشىلىققا شىققان قازاقستان جوعارعىدا اتالعان زاۋىتتى ىسكە قوسۋ ارقىلى, سىر وڭىرىندە اتومدىق وتىن شيكىزاتىن وندىرۋگە جاڭا سەرپىن بەردى. سونىمەن قاتار, تىڭ جۇمىس كوزىن اشۋ نەگىزىندە وعان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى تارتۋ, جاڭا تەحنولوگيامەن جۇمىس جاساي الاتىن مامانداردى دايىنداۋ ماسەلەسى ءبىرشاما وڭ شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى.
«سكز-U» كۇكىرت قىشقىل زاۋىتىنىڭ 2014 جىلى بەكىتىلگەن جىلدىق جوسپارى 453 مىڭ توننا ەكەن. ولار مەجەلى ءونىمدى جەلتوقسان ايىنىڭ ورتاسىندا ۋاقىتىنان بۇرىن ورىنداپ شىقتى. سونداي-اق, قوسىمشا 72,0 مگۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرسە, ونىڭ 37,0 مگۆت كولەمى جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ يگىلىگىنە اينالدى.
شىعارىلعان وندىرىستىك ءونىمنىڭ قانداي پايداسى بار؟ شيەلى جانە جاڭاقورعان اۋداندارىندا «قازاتومونەركاسىپتىڭ» №6 كەن باسقارماسى, «بايكەن-U» جانە «قىزىلقۇم» سەرىكتەستىكتەرى ۋران وندىرۋمەن اينالىسادى. مىنە, سول قارامۇرىن جوتاسىنان وندىرىلەتىن ۋرانعا قاجەتتى قىشقىلدى وسى زاۋىت تاۋىپ بەرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۋران وندىرىسىندە اسا قاجەتتى كۇكىرت قىشقىلىن سىرتتان تاسىمايمىز, ءوزىمىز وندىرەمىز. كەلەشەكتە زاۋىت كۇكىرت قىشقىلىنان وزگە اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ءوندىرۋ ارقىلى ءوز مۇمكىندىگىن ارتتىرا ءتۇسۋدى ويلاستىرىپ وتىر. جۇمىستى ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىنداعى بۇل باستاما دا قولدارلىق دۇنيە.
«سكز-U» جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى ءمادىحان بەكجانوۆ ۋران ءوندىرىسى سالاسىندا دا 1991 جىلدان بەرى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. بۇل سالانى بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن, مول تاجىريبەلى ازامات. سوندىقتان زاۋىت قۇرىلىسىن باستار كەزدە الەمدىك تاجىريبەلەرگە سۇيەندى. سوعان تابان تىرەپ, جۇمىستىڭ دوڭگەلەنىپ كەتۋىنە بارىنشا نازار سالدى. كەڭەستىك ءداۋىردىڭ ەسكى تەحنولوگياسىمەن جۇمىس جاسايتىن زاۋىتتار مەن تسەحتاردان اناعۇرلىم ساپالى جانە ەكولوگياعا زيانسىز بولۋىن قاداعالادى. بۇگىندە زاۋىت باسشىسىنىڭ ماقساتى ورىندالعانىن كورەمىز.
– مۇنداي زاۋىت تەك يتاليادا عانا بار. سول جەرگە ارنايى جۇمىس توبىن جىبەرىپ, ونداعى جاعدايلاردى زەرتتەپ كوردىك. ءونىم ءوندىرۋ بارىسىندا ەشقانداي ەكولوگيالىق قولايسىزدىقتار تۋىندامايدى ەكەن. ال پايداسى وراسان,– دەيدى ديرەكتور.
ول اتالمىش ءوندىرىس ورنىندا نەگىزىنەن جەرگىلىكتى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىنىڭ باستى نازاردا بولۋىمەن قاتار, جاستاردىڭ اراسىنان وسى سالاعا قاجەتتى ماماندار دايىنداۋدىڭ قاجەتتىگىن ايتتى. سونداي-اق, بۇل تاراپتا ناقتى جۇمىس جاساپ, جاستاردى جولدامامەن وقۋعا جىبەرىپ جاتقاندارىن جەتكىزدى. جەرگىلىكتى جۇرتتى وسى كاسىپكە ۇيرەتىپ, كاسىبي شەبەرلىكتەرىن شىڭداۋعا قارجى قاراستىرىلىپ جاتقان كورىنەدى. سونىمەن بىرگە, تاجىريبە الماسۋ رەتىندە مامانداردى شەتەلدىك كومپانيالارعا ىسساپارعا جىبەرىپ وتىرۋ دا قاراستىرىلادى. ءوز كەزەگىندە بۇل ماماندى سىرتتان تاسىماي, ءوز ىشىمىزدەن بىلىكتى دە ءبىلىمدى كادر دايىنداۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى بولماق.
ايتپاقشى, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «سكز-U» كۇكىرت قىشقىل زاۋىتىنىڭ باس ديرەكتورى ءمادىحان بەكجانوۆ «ءوندىرىس وزاتى» نوميناتسياسىندا ماراپاتقا يە بولدى. بۇل – زاۋىت جۇمىسىنا بەرىلگەن جوعارى باعانىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىز.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى,
جاڭاقورعان اۋدانى.
