مۇنى ءبىر دەڭىز. كوبىمىز بۇرىنعى كەڭەس وداعى ورتالىعىنداعى جانە ءوزىمىزدىڭ باستى مۋزەيلەردەن ءبىر شاعىن ءمۇسىندى كورىپ تاڭعالاتىنبىز. ونىڭ استىندا «وبەر ا. كيرگيز نا لوشادي. چۋگۋن, ليتە. كاسلي, 1870-1880-ە گودى» دەپ جازىلىپ تۇراتىن. ءتىپتى ءبىر دەرەكتە «1872 جىل» دەپ ناقتى كورسەتىلىپتى. شويىن بەينەنىڭ دالدىگىنە, ساتتىلىگىنە قايران قالاتىنبىز. باسىنا تۇلكى تىماق, ۇستىنە كۇپى كيگەن قازەكەڭ ات ۇستىندە ويلانىپ كەلەدى.
ءبىر قىزىعى, بۇل ەسكەرتكىشتىڭ ەكى نۇسقاسى بار بولىپ شىقتى: 1) ءداستۇرلى اتتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان قالىپتاعىسى;
2) ات ۇستىندە ترۋبكامەن تەمەكى تارتىپ كەلە جاتقانى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: اۆتور قالامەن قارىم-قاتىناسى بار دالا قازاعىن ەكى قالىپتا بەينەلەگەن. نەمەسە ەكىنشىسى – بۇيىمىن تارتىمدى ەتۋدىڭ امالى (دالا ادامىنا ترۋبكا ۇستاتۋ - توسىن عوي)...
جاسالۋ ۋاقىتىنا كەلسەك, بۇل – ءاليحان بوكەيحان مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بالا كۇنى, شاكارىم قاجىنىڭ بوزبالا شاعى.
ءبىرىنشى اۆتورىن ىزدەدىك. سۇيەگى فرانتسۋز ارتەمي وبەر (1843-1917) – رەسەي يمپەراتورلىق كوركەمسۋرەت اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى. ءارى دارىگەر, ءارى سۋرەتشى-سكۋلپتور. ماسكەۋدە, سانكت-پەتەربوردا, پاريجدە وقىپ-توقىعان. اكەسى ماسكەۋ تەاترلارىنىڭ اكىمشىسى بولسا, ءبىر باۋىرى سكۋلپتور رەتىندە تانىلعان. قىسقاسى, ەۋروپاعا بۇيرەگى بۇرعان بەكزات تۇلعا. تۋىندىلارىنىڭ ىشىندە «باشقۇرت بيەسى», ء«بورى» اتتى ەڭبەكتەرى باشقۇرت جەرىن ارالاپ, سالت-ساناسىن تۇسىنگەنىنەن حابار بەرەدى. بالكىم, الگى شىلىمدى وزگەشە تارتقان جان شەكارالاس ورىنبور قازاعى ما ەكەن؟..
تۋىندى مورىندەگى «كاسلي» – چەليابىدەگى شويىن قۇياتىن ەسكى زاۋىتتىڭ اتاۋى. ارتەمي وبەر وسى وندىرىسپەن تىعىز بايلانىستا بولىپتى. وڭتۇستىك ورالدا كاسلي (مۇنى باشقۇرت اعايىن قازدىڭ كوپتىگىنە قاراپ, «قازلى» دەپ اتاسا كەرەك) جانە قۇسا (قۇشا/ كوشا) اتتى ەكى زاۋىت جۇمىس ىستەپتى. بۇل ءوڭىردىڭ دە قازاققا قاتىسى بار. سوڭعى زاۋىت قۇسا مەن اي وزەندەرىنىڭ توعىسقان جەرىندە سالىنىپتى. ەندەشە, تۋىندىداعى ات مىنگەن قازاق چەليابىنىكى بولۋى دا مۇمكىن. ەتنوگرافتار «اي وزەنى وسى اتتاس باشقۇرت تايپاسى نىسپىسىنان شىققان, ونىڭ تاڭباسى – ايشىق» دەپ جازادى. ال قۇسانىڭ ەتيمولوگياسىن «كۇشا», «كوش» دەگەننەن شىعارادى (قازاق پەن باشقۇرت ءتىلى اراسىندا ش/س دىبىستارى الماسادى).
ءبىز ءۇشىن ماڭىزدىسى – ورىس-فرانتسۋز مادەني بايلانىسىنىڭ جۋان ورتاسىندا جۇرگەن ارتەمي وبەردىڭ قازاق بەينەسىن سومداعانى. «ات ۇستىندەگى قازاق» – وسىنداي بىرەگەي تۋىندى.
ايتۋعان دوسبي
