ەسەپتە بەرىلگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, كەيىنگى جىلدارى جي-دى عىلىمي جاڭالىقتار اشۋ بويىنشا پايدالانۋدا ىلگەرىلەۋلەر بايقالادى. «DeepMind» كومپانياسىنىڭ «AlphaFold» جي جۇيەسى اقۋىز قۇرىلىمدارىنىڭ 3D ۇلگىلەرىن ءدال بولجاي الادى. سونداي-اق زەرتتەۋشىلەر عىلىمي ادەبيەتتەردەگى ۇلكەن كولەمدى اقپاراتتى يگەرۋ ءۇشىن جي چات-بوتتارىمەن تىلدىك مودەلدەردى قۇراستىرىپ, جاڭا عىلىمي گيپوتەزالاردى اشىپ جاتىر. جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى يننوۆاتسيانىڭ قازىرگى قارقىنمەن دامۋى كەلەسى سالالاردا ىلگەرىلەۋگە اكەلۋى مۇمكىن:
● اۋرۋلاردى دياگنوستيكالاۋ, ەمدەۋ جانە الدىن الۋ;
● جاسىل ەنەرگيا ءۇشىن قاجەت تەحنولوگيالاردى قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا ماتەريالدار ءوندىرۋ;
● بيولوگيانىڭ قازىرگى تۇسىنىگىن كەڭەيتەتىن بيولوگيا عىلىمىنداعى تىڭ جەتىستىكتەر;
● ادام ساناسىن تۇسىنۋدەگى ترانسفورماتسيالىق سەكىرىس.
زەرتتەۋدە بۇگىنگى تاڭدا ادامدار ينتەرنەت پەن بايلانىستىڭ كىدىرىسسىز بولۋىن جانە ونىڭ ەنەرگيانى از تۇتىنۋىن قالايتىنى اتاپ كورسەتىلەدى. 2030 جىلعا قاراي 6G ىسكە قوسىلاتىن بولسا, اتالعان تالاپتار ودان ءارى وسەتىنى انىق. بۇل ماسەلەنى شەشۋدە RIS (Reconfigurable Intelligent Surfaces) سىمسىز بايلانىستى جاقسارتۋ ءۇشىن سمارت ماتەريالدار مەن الگوريتمدەردى پايدالاناتىن جاڭا تەحنولوگيا باستى ءرول اتقارۋى مۇمكىن. RIS-ءتىڭ بەتكى (surface) قاسيەتتەرىنىڭ (ماگنيتتىك جانە ەلەكترلىك) ديناميكالىق وزگەرىستەرى ارقىلى ءتىپتى قولايسىز ورتادا دا ەلەكتروماگنيتتىك تولقىنداردى تاراتۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل اپپاراتتىق پلاتفورمالاردىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى ءارتۇرلى مەتاماتەريالداردى پايدالانۋ. RIS ەنەرگيانى از تۇتىنىپ, ەلەكتروماگنيتتىك تولقىنداردى ءدال باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, قۋاتتى تاراتقىشتاردىڭ قاجەتتىلىگىن ازايتادى. «Huawei», «Intel» جانە «Samsung» سياقتى كوپتەگەن ءىرى كومپانيالاردىڭ بۇل تەحنولوگياعا ينۆەستيتسيا ءبولۋى ونىڭ بولاشاقتاعى ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى.
زەرتتەۋدە بەرىلگەن جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى HAPS (High Altitude Platform Stations) – جەر بەتىنەن شامامەن 20 كم بيىكتىكتە كوبىنەسە اۋە شارلارى, ديريجابلدەر نەمەسە ۇشاقتار تۇرىندە جۇمىس ىستەيتىن پلاتفورمالار ارقىلى بايلانىستى ارتتىرۋ. HAPS سپۋتنيكتەر نەمەسە جەرۇستى مۇنارالارى قامتاماسىز ەتە المايتىن بايلانىستى ۇسىنا الادى. ول اسىرەسە تاۋلار, دجۋنگليلەر نەمەسە قۇمدى ءشول سەكىلدى بايلانىستىڭ جەتۋى قيىن ايماقتار ءۇشىن پايدالى بولماق. HAPS توتەنشە جاعدايلاردى باسقارۋ مەن قورشاعان ورتانى باقىلاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارا الادى. جىلدام بەيىمدەلۋ مۇمكىندىگى HAPS-تى توتەنشە جاعدايلاردا ادامداردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋى مۇمكىن قۇندى قۇرالعا اينالدىرادى. «Airbus Zephyr», «Thales’s Stratobus» جانە «Boeing Aurora» سياقتى جوبالار HAPS-تىڭ كوممەرتسيالىق تارتىمدىلىعىن كورسەتەدى. ونىڭ نارىقتاعى بولجامدى ءوسىمى 2023 جىلدان باستاپ جىلىنا 10,4%-دى قۇرايدى.
بيىلعى ەسەپتە كورسەتىلگەن تاعى ءبىر عىلىمي جاڭالىق ISAC (Integrated Sensing and Communications) – جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ مەن بايلانىس مۇمكىندىكتەرىن ءبىر جۇيەگە بىرىكتىرەتىن تەحنولوگيا. بۇل ەنەرگيانى جانە شىعىنداردى وڭتايلاندىرا وتىرىپ, دەرەكتەردى ءبىر ۋاقىتتا جيناۋعا جانە تاراتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ISAC ءدال پوزيتسيالاۋ, قورشاعان ورتانى كارتاعا ءتۇسىرۋ جانە ينفراقۇرىلىمدى باقىلاۋ سياقتى جاڭا قولدانبالاردى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق بۇل پلاتفورما اۋا مەن سۋدىڭ ساپاسىن, توپىراقتىڭ ىلعالدىلىعىن جانە اۋا رايىن باقىلاي الادى.
قۇرىلىستاعى يممەرسيۆتى جوبالاۋ ۆيرتۋالدى شىندىق پەن جي كۇشىن پايدالانا وتىرىپ, ساۋلەتشىلەر مەن ديزاينەرلەر ءوزىنىڭ بولاشاق عيماراتتارىن فيزيكالىق شىندىققا بارىنشا جاقىن ەتىپ جوبالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇۇ مالىمەتتەرى بويىنشا قۇرىلىس سەكتورى كومىرقىشقىل گازىنىڭ 40%-عا جۋىعىن شىعارادى. يممەرسيۆتى تەحنولوگيالار جوباداعى پروبلەمالاردى بولجاۋعا جانە ديزايندى وڭتايلاندىرۋعا كومەكتەسە الادى.
ميكروورگانيزمدەردى كومىرتەكتى ءسىڭىرۋ ارقىلى اتموسفەرالىق سو2 دەڭگەيىن باقىلاۋ جانە جاھاندىق جىلىنۋدى ازايتۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولادى. سونداي-اق بۇل ءادىس ارقىلى وتىن, تىڭايتقىش جانە مال ازىعى سياقتى نارىقتىق الەۋەتى جوعارى ءارتۇرلى ونىمدەردى شىعارۋعا بولادى. زەرتتەۋشىلەر گازداردى ءسىڭىرۋ ءۇشىن كۇن نەمەسە حيميالىق ەنەرگيانى پايدالاناتىن باكتەريالار مەن ميكروبالدىرلار سياقتى ميكروورگانيزمدەردى دامىتىپ جاتىر. بۇل تەحنولوگياعا الەمدىك ينۆەستيتسيا 2022 جىلعا قاراي $6,4 ملرد-قا جەتتى. «Seambiotic» (يزرايل), «Alga Energy» (يسپانيا) جانە «Bio Process Algae» (اقش) سياقتى كومپانيالار ميكروبتى كومىرتەكتى ۇستاۋ جۇيەلەرىنىڭ كوممەرتسيالىق ومىرشەڭدىگىن زەرتتەۋ ءۇشىن قاناتقاقتى وبەكتتەردى قۇراستىرىپ جاتىر.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى عىلىمي جاڭالىق سويا سياقتى اقۋىزداردىڭ وندىرىسىنە بايلانىستى. سويا ءوندىرىسى ورمانداردىڭ جويىلۋىنا, بيولوگيالىق ارتۇرلىكتىڭ جوعالۋىنا, پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىنىڭ ارتۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءبىر جاسۋشالى اقۋىزداردان, بالدىرلاردان جانە تاماق قالدىقتارىنان الىنعان اقۋىز نەگىزىندەگى مال ازىقتارى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ءۇشىن ەكولوگيالىق ورنىقتى شەشىم بولادى. بالامالى اقۋىزدىق مال ازىعى نارىقتا 2023 جىلى $3,96 ملرد-قا باعالاندى. كەلەسى ونجىلدىقتا ونىڭ قۇنى ايتارلىقتاي ءوسىپ, 2033 جىلعا قاراي $8,2 ملرد-قا جەتەدى دەپ بولجانىپ وتىر.
سونداي-اق CRISPR-Cas9 سياقتى گەنەتيكالىق مانيپۋلياتسياداعى سوڭعى جەتىستىكتەر ادامدارعا گەندىك-ينجەنەرلىك ورگانداردى ءساتتى يمپلانتاتسيالاۋ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ەلەۋلى العا جىلجۋدى كورسەتەدى. زەرتحانالىق زەرتتەۋلەردەگى پروگرەسس اقش-تىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە ءدارى-دارمەك باسقارماسىنا (U.S. Food and Drug Administration) ەكى ءتىرى پاتسيەنتكە دوڭىز جۇرەگىن (2022 جانە 2023 جىلدارى) جانە ءبىر پاتسيەنتكە دوڭىز بۇيرەگىن ترانسپلانتاتسيالاۋعا (2024 جىلى) رۇقسات ەتۋىنە مۇمكىندىك بەردى. بارلىق ءۇش ترانسپلانتاتسيانىڭ رەتسيپيەنتتەرى ترانسپلانتاتسيادان كەيىن قايتىس بولعانىمەن, تەحنولوگيا دامىعان سايىن زەرتتەۋ جەتىستىكتەرى ايتارلىقتاي جاقسارادى دەپ بولجانادى.
قورىتىندىلاي العاندا, بيىلعى ەسەپتە قامتىلعان زەرتتەۋ دەرەكتەرى, ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر مەن سالا ماماندارىنىڭ عىلىمي تۇجىرىمدامالارى – تەحنولوگيا سالاسىنداعى جەتىستىكتەردىڭ ادامزات بالاسىنىڭ ومىرىنە قانشالىقتى اسەر ەتەتىندىگىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇندى اقپارات كوزى.
ماريا جىلقىشيەۆا,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
