حان كەنەنىڭ كيەسى

«لەنينشىل جاس» – «جاس الاش» گازەتى قازاق ادەبيەتىنە ەرەكشە ۇستاحانا بولعان باسىلىم. وسى قاسيەتتى شاڭىراق­تان ۇلكەن ادەبيەتكە كەلگەن حال­قى­مىزدىڭ قابىرعالى قالام­گەرلەرى قانشاما. ولار قازاق­تىڭ شەرحان مۇرتازاسى مەن سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتىڭ كو­رى­گىندە شىڭدالىپ, ءىرى ساناتكەر جازۋشىلاردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. ويتكەنى «لەنينشىل جاس» – «جاس الاشتا» ۇلتىن سۇي­­گەن قالامگەرلەر عانا جۇمىس ىس­تەيتىن. سول ۇلكەن مەكتەپتىڭ ءبىر شاكىرتى – ادىلبەك ىبىرايىم ۇلى.

ارينە, تريلوگيانى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن وقىپ, وعان كور­كەمدىك-يدەيالىق تۇرعىدان باعا بەرۋ قيىن. بىراق بىزگە جەتپەي تۇرعانى – ۇلتتىق سانا مەن ۇلت­تىق تاريحىمىزدىڭ قاتپار-قات­پار جولدارى. جاسىراتىنى جوق, تاريحىمىزدان, تىلىمىزدەن, دىلى­مىزدەن اجىراتۋ ءۇشىن قان­شاما قىسىم مەن قيانات جاسالدى. سوعان قاراماستان ءىلياس ەسەنبەرلين, ءابىش كەكىلباي, مۇحتار ماعاۋين سىندى قالام­گەرلەر قازاق تاريحىنىڭ اقتاڭداق كەزەڭىنىڭ اقيقاتىن اشىپ, ونىڭ كوركەم تاريحىن جاساۋعا ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىردى, ءسىڭىرىپ ءجۇر.

ابىلاي حان بابامىزدان تارايتىن ۇرپاقتاردىڭ تاعدىرى زەرتتەلىپ, جازىلىپ, ۇلت ساناسىن جاڭعىرتۋدا. سونىڭ ىشىندە كەنەسارى حان تۋرالى ءبىراز دۇ­نيە­لەر جازىلدى. ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «حان كەنە» پەساسى باتىر بابامىزدىڭ ەسىمىن حالقىنا تانىتتى. ساحنالاندى, سوڭىندا قۋدالاندى.

ادىلبەك ىبىرايىم ۇلى بۇل تريلوگيادا ەكى عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن حان كەنەنىڭ ادە­بي-كوركەم وبرازىن جاساۋعا تى­رىسقان. شىعارمانىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن قازاق حالقىنىڭ اسىل مۇراتى مەن كەنەسارى­نىڭ ەلدىك, مەملەكەتتىك مۇددەسىن جو­عارى قويعان قايراتكەرلىگى مەن قاھارماندىعى ارقاۋ بوپ, وقىرمانىن ەرلىككە, قايسارلىققا جەتەلەپ وتىرادى.

روماننىڭ ءبىرىنشى كىتابى «ارلاننىڭ ازۋى» تەزەك تورە­نىڭ قىرعىزعا ساپارىن سۋرەتتەۋدەن باستالادى. تەزەك تورە – ابىلايدىڭ شوبەرەسى. ءبارىنىڭ شىققان ءتۇبى ءبىر.

كەنەسارى حاننىڭ باسى شابىلىپ, قولى تالقاندالعاننان كەيىن ءوتىپ وتىرعان ورمانبەت حان­نىڭ اناسىنا ارنالىپ بەرىلىپ جاتقان اسقا جۇزگە جۋىق قازاق­تىڭ مىعىمدارى بارادى. وسى توپتىڭ ىشىندە سۇرانشى باتىر, ءسۇيىنباي اقىن, ىستىنىڭ اقيىعى بولتىرىك شەشەن بار.

ارينە, بۇل قازاق-قىرعىز­دىڭ باياعىداي ارقا-جارقا كەزدەسۋ جيىنى ەمەس. ورمانبەت ء«يتتىڭ قۇيرىعىنداي قايقى قاسى كەرى­لىپ, توڭىرەكتى باعجيا باجايلاي» قارايدى. ولاردىڭ ارعى كوزدە­گەنى بەلگىلى. قىرعىز قولىنان قازا تاپقان كەنەسارى ارۋاعىن تاعى ء­بىر قوزعاپ, باسەكەلەس جۇرتتى مۇقا­­تۋ. «تۇپكى ويلارى تاۋى شاعى­لىپ, ەڭسەلەرى ەزىلگەن ەلدى ودان سا­يىن تۇقىرتىپ, ۇنجىرعاسىن سالبىراتىپ جىبەرۋ ەدى». ورمان­بەت ماناپتىڭ سەنگەنى دە, بۇ جولى سىلتەر سەمسەرى دە قاتپا قارا قاتاعان.

ايتىستى العا شىعارعان ادىل­بەك وسى جەردەن «اقتابان شۇ­بى­رىندى, القاكول سۇلاما­عا» اينالعان قازاقتىڭ ازاپتى جىل­دارىنا شەگىنىس جاسايدى. 1749 جىلعى قازاق حاندىعىنىڭ قالماقتارعا قارسى جويقىن سو­عىسى باستالدى.

– جوڭعارلار ورىس پەن قىتاي­دىڭ دەم بەرۋىمەن عانا ءدۇبىنىپ قويعان جوق, قوقان, قىرعىز ءتارىز­دى جاندايشاپتارىنا دا ارقا سۇيەدى. ءبىزدىڭ باتىرلار قاشان دا تۋعان ەلىنىڭ جانىندا, – دەدى كوكجال باتىر.

ءيا, اۆتور باتىردىڭ اۋزىنا ءمۇيىزدى وتەگەن, شانىشقىلى ­بەر­دىقوجا, شاپىراشتى ناۋ­رىز­باي, قانگەلدى باتىر, رايىم­بەك باتىر تۋرالى تولعاقتى وي سالادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جازۋشى وسى كەزەڭدى قازاقتىڭ باسىن بى­رىكتىرەتىن تاريحي ءسات دەپ بىلەدى.

ابىلاي حان جوڭعارلاردى تالقانداپ, وتاندى ازات ەتتى. قىتاي جانە پاتشالىق يمپەريامەن تەڭ مارتەبەدەگى مەملەكەت ورناتۋدى كوزدەدى. قازاق­تاردىڭ جەڭىسى كورشىلەس قوس الىپقا قولايسىز بولىپ ءتيدى. سىرتقا قاشقان جوڭعار نوياندارى جەلەۋگە ءىلىنىپ, 1756 جىلى قىتايمەن ارادا سوعىس ءورتى تۇ­تاندى. ول ابىلايدىڭ دانا­لى­عىنىڭ ارقاسىندا ءبىر جىلدىڭ ار جاق-بەر جاعىندا كەلىسسوز­بەن شەشىلدى.

ايگىلى ابىز بۇحار جىراۋ­­دىڭ حان مەن قاراعا كورەگەندىگى­­مەن ايتىلعان ءباتۋالى ءۋاجى – ­«سەم­سەر جۇزىندەگى سەرتتىڭ» باس­­تى يدەيا­سى. ول – قازاق ەلىنىڭ ­تاۋەل­سىزدىگى, بۇتىندىگى. مىنە, بۇگىن ءبىز دەربەس مەملەكەتپىز. تاريح­تى تانۋ ارقىلى ءوزىمىزدى تانىپ جاتىرمىز.

تريلوگيانىڭ ەكىنشى كىتابى «سەرت» تولىقتاي كەنەسارى حان­نىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە ار­نالعان. ۇلى قازاق دالاسى مەن رەسەي يمپەرياسى اراسىنداعى قاقتىعىس بەكەر بولعان جوق. ول ورىس يمپەراتورىنىڭ قازاق دالاسىن وتارلاۋ ساياساتىنا بايلانىستى ءوربىدى.

كەنەسارى: «ابىلاي اتامنىڭ اق تۋىن قايتا كوتەرەم, حالقىما تەڭدىگىن اپەرەم!» دەپ سەمسەردىڭ ءجۇزىن ءسۇيىپ, سەرت بەردى. سول سەرت تاۋەلسىزدىك, تۇتاستىق انتى ەدى. «ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسكە اق ساۋىت كيىپ, اقبوز ات ءمىنىپ شى­عۋعا ءبىرجولا بەت بۇردىم» دەگەن ونىڭ قاسىنا ناۋرىزباي, ابىل­عازى سۇلتان, بوپاي حانىم, دالا جولبارىستارى – اعىباي, جانايدار, يمان, جولامان, بۇقارباي, قازاقتىڭ ارداگەر ۇلدارى شاكىر, جاۋكە, تولەباي, كوبەك, ءبورشى, بازار, باسىقارا, تاناش, سارمانتاي, نۇراباي, قاراباي باتىرلار جانە قاراباس سىندى وعلانداردى توپتاستىردى.

ارينە, ءوز قانداستارى ىشى­نەن كۇرەسكە قارسى شىققاندارى دا جاسىرىن ەمەس. اقمولا وكرۋگى­نىڭ اعا سۇلتانى قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندى ۇلى, كىشى ءجۇز سۇل­تاندارى احمەد پەن ارىستان جانتوريندەر, بايماعامبەت ايشۋا­قوۆ سياقتى جالتاق باي-شون­جارلار بار ەدى.

سوعان قاراماي ۇلى دالا تو­سىندە كەنە حاننىڭ ءوزى باس بو­لىپ, ون جىل وتارشىلارعا قار­سى وتان سوعىسىن جۇرگىزدى. جال­پى, اۆتوردىڭ رومانداعى وقيعالاردى ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ, كەنەسارى تۇلعاسى مەن ول باس­تا­عان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن وسى تاريحتىڭ كىندىك دىڭگەگى ەتىپ العانى دۇرىس كوركەمدىك شە­شىم بولعان. ويتكەنى تاريحشىلار­دىڭ مەجەلەۋىنشە, پاتشالىق جانە كەڭەستىك وتارشىلدىققا قار­سى قازاق دالاسىندا 200 جىل اۋماعىندا ورىستەگەن 300-دەن اسا قارۋلى قارسىلىقتىڭ ىشىندەگى بۇكىل ۇلتتى تۇتاس قامتىعان ءارى با­تىر دا ەمەس, باسقا دا ەمەس, حان­نىڭ ءوزى باستاپ, باسقارعان بىردەن-ءبىر كوتەرىلىس ءدال وسى كەنەسارى قوزعالىسى ەكەنى بەلگىلى.

اتالعان تريلوگيا – ءى. ەسەن­بەرليننىڭ «قاھارىنان» كەيىن, تاۋەلسىز قازاقستان ادەبيەتى تاريحىندا كەنەسارى قوزعالىسى­نا باسى ءبۇتىن تىكەلەي ارنال­عان ەڭ العاشقى كەسەك تۋىندى. اقىرى پاتشالىق يمپەريانىڭ ايتاقتاۋىمەن, استىرتىن ۇيىم­داستىرۋىمەن كەنەسارى حان مەن ناۋرىزباي سۇلتاننىڭ باسى الاتاۋدىڭ ەتەگىندە شابىلدى. حاننىڭ باسىن العان سوڭ ونى ومبى گۋبەرناتورىنا جىبەرۋ ۇيعارىلدى.

الايدا كەنە حان ولسە دە, قاي­سار­لىق ولمەدى.

تريلوگيانىڭ ءۇشىنشى روما­نى «رۋح» دەپ اتالادى. بۇل – سىدىق تورە, سىزدىق سۇلتان دە­گەن اتقا يە, كۇرەسكەر تۇلعا – كە­نە­سارىنىڭ ۇلى سادىق تورەنىڭ اكە اماناتىنا ادالدىعىن تانىتاتىن قايسارلىققا تولى دۇنيە. شىعارمانىڭ بۇكىل ءون بويى كەنەسارى بابامىزدىڭ مىنا سوزى­نەن وزەك تارتادى.

«...بىراق سەندەر استىمداعى اتىمنان, قوينىمداعى قاتىن­نان, الدىمداعى اسىمنان, يىعىم­داعى باسىمنان ايىرساڭدار دا, بويىمداعى قازاق دەگەن رۋح­تان ايىرا المايسىڭدار! قىلشا موينىم سەمسەردىڭ جۇزىندە تۇر­عان­دا سەرت ەتەم, ورىندالماعان ارمانىم – ۇرپاعىما امانات! سولار رۋحىمدى قايتا تىرىلتەدى, باسقىنشىلىققا قارسى كۇرەسىم­دى قايتا جالعاستىرادى! قازاق­تى وسال جۇرت دەمەڭدەر, جاۋىن الماي قويمايدى! حان كەنە قۇلا­سا دا, قازاقتىڭ تۋى جىعىلماي­­دى! قازاق ءتۇبى تاۋەلسىزدىگىن الادى!» دەيدى ولەر الدىنداعى اقتىق ساتىندە.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الاش­شىل جۇرتتىڭ رۋحى جىعىلما­­­عان تاعدىرى تۋرالى تاريح بەت­­تەرى ارقىلى ءتىل قاتتى. ۇلتسىزدا­نۋ رۋحتان ايىرادى, ول بارىنەن دە قاسىرەتتى. قازاق بۇگىن قاھارمان بابالارىنىڭ رۋحىن تىرىلتۋمەن كەلەدى.

احمەت سۇلتان كەنەساريننىڭ ومىرباياندىق وچەركتەرىنىڭ تۇسى­نىكتەمەسىن جازعان سىرداريا وبلىسىنىڭ ستاتيستيكالىق كومي­تەتىنىڭ توراعاسى ە.ت.سميرنوۆ سىزدىق جايلى بىلاي دەگەن ەكەن. «اڭگىمەلەسكەن كەزدە ونىڭ ءوڭى وزگەرىپ كەتەتىن. تەز ءارى كوركەم سويلەيدى. ويلى, مومىن ادامداي كورىنەتىن. سادىق سۇلتانعا سول كەزدە سەرگەك, سەرى, وتە تالانتتى ادام ەكەنىن كورسەتەتىن, «قۇداي سۇيگەن» ادام ەكەنىن بايقايسىڭ. كوڭىلى جاس, ناعىز دالا ارىستانى ول – قىرعىز حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن سوڭعى سارباز...»

بۇل مويىنداۋ عوي. جاۋ جاق­تىڭ ادامى بولسا دا, عالىم ادام رە­تىندە سادىق سۇلتاننىڭ بيىك رۋحىن مويىندايدى.

ال رەسەي يمپەرياسىنىڭ اس­كەري شەنەۋىنىگى ن.پاۆلوۆ: «كە­نەسارىنىڭ بالاسى, ابى­لاي حاننىڭ شوبەرەسi, تۇرانداعى اسا iرi تۇلعالاردىڭ بiرi بولىپ تابىلاتىن دالانىڭ وسىناۋ جاۋ­جۇرەك ۇلىنىڭ بويىنا بiزگە دەگەن وشپەندiلiك انا سۇتiمەن بiر­گە دارىعان ەدi» دەگەن جازباسى جۇرەككە قالاي اسەر ەتپەسىن.

كەنەسارى حاننىڭ احمەتتەن تاراعان ۇلى ءازىمحان كەنەسا­­رين 1917 جىلى ورىنبوردا وتكەن بۇ­­كىلحالىقتىق ءى قۇرىلتايعا قا­تىستى. ودان كەيىنگى ءىى جال­پى­قازاق سەزىنە سىرداريا وبلىسى قا­زاق­تارى اتىنان كەلىپ, سەزد تور­القاسىنىڭ ورىنباسارى بولدى.

ول «سىزدەردىڭ قولداپ, ما­قۇل­داۋلارىڭىزبەن قازاقتىڭ, قازاق قانا ەمەس, تۇتاستاي الاشتىڭ قامىن جەيتىن «الاش» ۇلتتىق ساياسي پارتياسىنىڭ قۇرىلعاندى­عىن مالىمدەيمىن», دەپ جار سالدى. جانە ءاليحان بوكەيحانوۆتى ­پارتيا جەتەكشىلىگىنە ۇسىنادى.

1930 جىلى ءازىمحان كەنە­سارين اتىلىپ كەتتى.

حان كەنەنىڭ كيەسى قازاق دالاسىن كەزىپ ءجۇر. ونى جەتكىزگەن – تاۋەلسىزدىكتىڭ رۋحىن كوتەرىپ, تريلوگياسىن ۇسىنىپ وتىرعان جازۋشى ادىلبەك ىبىرايىم­ ۇلى. «سەمسەر جۇزىندەگى سەرت» دەپ اتالاتىن ءۇش تومدىق شىعارما – مەملەكەتتىك سىيلىققا ابدەن لايىقتى تۋىندى. راسىندا دا, كەنەسارىنىڭ كوكسەگەنى تاۋەلسىز قازاق ەلدىگىن قۇرۋ ەدى. باتىردىڭ وسى ارمانى ورىندالىپ, اۆتور ءۇش تومدىعىن «تاۋەلسىزدىكتەن تامىر تارتقان الىپ بايتەرەك­تەي رۋحى اسقاق, ماقساتى بيىك قازاق دەگەن سالت اتتى الامان, الەم وركەنيەتىنىڭ كوشىنە قاراي كەتىپ بارادى», دەگەن جولدارمەن اياقتايدى. باسسىز قوعامدا باسى كەسىلگەن باتىرلاردىڭ ورنى تاريح تورىندە. تەك قوعام باسسىز بولماسىن دەيدى. تريلوگيانىڭ فيلوسوفيالىق ءتۇيىنى, ۇرپاققا ۇسىنار عيبراتى وسىنداي.

تالانتتى قالامگەر تاۋەلسىزدىك بيىگىنەن ابىلاي حاننىڭ, حان كەنەنىڭ, سىزدىق سۇلتاننىڭ, ءازىمحان كەنەساريننىڭ رۋحىن ءتىرىلتىپ, حالقىمەن تابىستىردى. ادىلبەك ىبىرايىم ۇلى­نىڭ «سەمسەر جۇزىندەگى سەرت» رومان-تريلوگياسى جاڭا داۋىردەگى ادەبيەتىمىزدىڭ مارتەبەسى مەن ەڭسەسىن كوتەرەرلىك كەسەك تۋىندى, سەمسەرى شىندىقپەن سۋارىلعان شىعارما دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. ءارى ول – ۇلتتىق روماندار گالەرەياسىن تولىقتىرعان تاۋەلسىزدىك ءداۋىردىڭ ءتول دۇنيەسى.

ءۋاليحان قاليجان,
ۇعا اكادەميگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى