حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق دالاسىن دۇبىرلەتە جاڭا ءداۋىر الىپ كەلگەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ناعىز قايراتكەرلىك ءىسىن جالعاستىرۋشىلار حح عاسىردىڭ سوڭى مەن ءححى عاسىردىڭ باستاۋىنا دا كەرەك بولدى. كەزىندە الاش قايراتكەرلەرى جاڭا قوعامدى ورناتىپ, ونى دامىتۋدىڭ باستى شارتى دەپ قازاق ءباسپاسوزىن جانە ۇلتتىق جۋرناليستيكانى شىڭداۋدى جانقيارلىقپەن قولعا العان ەدى. ءدال سول سياقتى
حح عاسىر سوڭىنداعى دەموكراتيالىق قوعام ورناتۋدىڭ العىشارتى دا ۇلتتىق جۋرناليستيكانى ايبىندى ەتۋ ماقساتىنا قاراي بۇرىلعان كەزەڭ بولدى. بۇل سالادا جاڭاشا ءبىلىم بەرۋدىڭ تاستابانىن بەكىتىپ, بۇگىنگىنىڭ قۇنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن وتكەن كەزەڭنىڭ قىم-قۋىت ءداۋىرىن ءبىلۋ ماڭىزدى ەدى. ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقۋمەن قاتار قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ مىندەتى دە وسى كەزەڭ ۇستازدارىنا ۇلكەن جۇك ارتتى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى جۋرناليستيكا ماقالا جازۋ عانا ەمەس ەدى. بۇل كەزدە دە الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءىس-قيمىلىنا بارابار قيمىل قاجەت بولدى. ازاتتىقتى كوكسەگەن قازاق ەلىنىڭ كەڭەستىك ساياساتتىڭ بۇعاۋىن بۇزىپ شىعۋعا ۇمتىلعان شاعى ەدى. وسىنداي جانكەشتىلىك كۇرەستىڭ ورتاسىندا ستۋدەنت قايرات تا ءجۇردى. بۇل تۋرالى ول «1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە ەكىنشى كۋرستا جۇرگەن كەزىمىزدە كۋا بولدىق. ەڭ ۇلكەن تاعىلىمى – كۋرس ستۋدەنتتەرى ءبىرىن-ءبىرى ساتقان جوق, كەرىسىنشە, ءبىر-ءبىرىن قولداپ, قورعاپ قالۋعا بار كۇشىن سالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كوپ «شىعىنعا» ۇشىراعان جوقپىز» دەپ ەسكە الادى. جاس ءجۋرناليستىڭ الاش قايراتكەرلەرىنىڭ جۋرناليستىك باعىتتاعى قىزمەتتەرىن زەرتتەۋىنە دە وسى وقيعا ايرىقشا اسەر ەتكەن بولار. ءار قازاقتىڭ وتانشىلدىق سەزىمىن ءتۇپ-تامىرىمەن قوزعاعان وسى وقيعادان كەيىن ق.ساقتىڭ دا ومىرلىك ۇستانىمى ايقىندالا باستادى. سول كەزدەگى «اقيقات» تاريحي اعارتۋ كلۋبىن قۇرۋشىلاردىڭ قاتارىنا كىرىپ, تەڭ توراعا بولدى. جەلتوقساندىقتاردى تۇرمەدەن بوساتىپ, وقۋدان شىعارىلعانداردىڭ قايتا قابىلدانۋىن تالاپ ەتكەن شەرۋلەردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى.
ويدى وي قوزعايدى, قانداي دا ءبىر ءىس-قيمىلدىڭ باستاۋىنا وت بەرەتىن جاعدايلار بولادى. ازاتتىققا جەتكەن, بىراق ءالى دە بولسا الاڭ-قۇلاڭ كەزەڭدە جاس ءجۋرناليستى ازاتتىقتى بەكىتۋدىڭ جولى قانداي ەدى دەگەن ويدىڭ دا مازالاعانى انىق. ۇلتىمىزدىڭ وتانشىلدىق قاسيەتى مەن اقيقاتشىل تاعىلىمى قانداي ەدى دەپ تاريحقا كوز تىككەنى – تاعى اقيقات. ويتكەنى ناعىز جۋرناليست – ەڭ الدىمەن, وتانشىل جانە اقيقاتشىل. ال بۇل جولدا تاعى دا نە ىستەۋ كەرەك دەگەندە, ونىڭ تاعىلىمىن تاريحتان الماعاندا, قايدان الادى؟ سۇراققا جاۋاپتى ءدال سونداي جاعدايدى باستان وتكەرگەندەردەن سۇراماعاندا, كىمنەن سۇرار؟ وسى جالىندى شاعىندا وعان عاسىر باسىندا وتكەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ داۋسى ەستىلگەندەي ەدى. ساتسىزدىكتىڭ ءبارى «ونداي بولماق قايدا؟» دەگەننەن باستالادى. ال جۇرەگىندە وتى بارلار قيىنعا ۇمتىلىپ, بيىككە كوز تىگەدى. كوز جەتكەن جەرگە وي جۇگىرەدى. ەندى ونى قازاق جۋرناليستيكاسى تاريحىن زەرتتەۋ يدەياسى مازالاي باستادى. ءسويتىپ, قايرات ءومىرباي ۇلى الاشتانۋ الەمىنىڭ تىلسىمىنا قاراي بەت تۇزەدى. ول شىنىندا دا تىلسىم ەدى. بۇل تۋرالى «مەن ءار كەز ەكى بىردەي ءبىلىم بۇلاعىنان سۋسىنداعانىمدى ەرەكشە ماقتانىش سەزىممەن تىلگە تيەك ەتەمىن. ونىڭ ءبىرى – قازۇۋ-ىم, ەكىنشىسى – الاش كوسەمسوز مەكتەبى» دەپ جازدى. كۋرستاسى, بەلگىلى قالامگەر جۇماباي قۇليەۆ ايتقانداي: «قازاقتىڭ وشۋگە اينالعان, تاريح قۇجاتتارىنان الاستاتىلعان تاريحىن بار جان-تانىمەن ۇعىندى, بىلايشا ايتقاندا, عاسىرلار قويناۋىنان حالقىن ىزدەدى». ول ءۇشىن توتە جازۋدى (ا.بايتۇرسىن ۇلى ءالىپبيى) دا جەتىك مەڭگەرىپ الدى.
عىلىمي ىزدەنىسكە دەگەن ەرەكشە ىنتاسىن بايقاعان, ءوزىنىڭ ستۋدەنت كەزدەگى ۇستازدارى ونى قازمۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە ۇستازدىق ەتۋگە شاقىرادى. وقىتۋشى بولىپ قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, عىلىم كەڭىستىگىنە بەل شەشە كىرىستى. 1998 جىلى «قازاق» گازەتىندەگى ۇلتتىق ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ جازىلۋى» اتتى تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيا جازىپ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن الىپ شىقتى. بۇل الاش باسىلىمى تاقىرىبىندا قورعالعان العاشقى زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرى ەدى. العاشقىنىڭ كوتەرەتىن جۇگى دە اۋىر. سودان بولار, كەيىپكەرىمىزدىڭ ءوزى دە «الاش مۇراسىن وقۋ ارقىلى ءوستىم», دەيدى. سول قازمۋ-دا 12 جىل قىزمەت ەتىپ, 2008 جىلى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە جۋرناليستيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە شاقىرىلدى.
بۇل جاڭا استاناداعى جاڭاشىل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەلەستى شاعى ەدى. ءار سالانىڭ ءوز ەرەكشەلىگى, ءيىرىمى, جۇمباعى بولادى عوي. كافەدرامىزداعى ونشاقتى وقىتۋشىنىڭ جۇكتەمەسىن ءبولۋدىڭ الەك-شالەگىنەن سۇراق كوبەيىپ جاتقان كەز ەدى. بىلاي قاراساڭ – جۇكتەمەدە ءار وقىتۋشىعا 7-8 پاننەن جازىلعانىمەن, تولىق جۇكتەمە تولتىرۋعا «ساعات جەتپەيدى» دەگەن شەتىن ماسەلە. كافەدرادا ءدارىس وقۋدان باسقا ەشتەڭە بىلمەيتىن ءبىز وسىنشاما ءپان بولا تۇرا, نەگە جۇكتەمە تولمايتىنىن دا تۇسىنە بەرمەيمىز. قايرات ءومىرباي ۇلى بۇل جاعدايدى كورىپ, ىشتەي تاڭعالعان بولۋ كەرەك, ايتەۋىر «جۇكتەمە ءبولۋدىڭ دە يىرىمدەرى بارىن, ونى بۇرىن جاساپ كورمەگەن ادام بىلە بەرمەيتىنىن» ءتۇسىندىردى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە الگى ءبىر كافەدرانىڭ ون شاقتى وقىتۋشىسىنا جەتپەي جاتقان جۇكتەمەدەن ەكى كافەدرا جاساۋعا بولاتىنداي جۇكتەمە پايدا بولدى. «بۇل قالاي, قايرەكە؟» دەسەك, «مەن ساعات ءبولۋ ماسەلەسىندە دە تاۋمان اماندوسوۆ, زەينوللا قابدولوۆ, تەمىربەك قوجاكەەۆ شاپانىنان شىقتىم ەمەس پە؟», دەيدى. تەرەڭدەپ قاراساق, بۇل جاي عانا جۇكتەمە ءبولۋ ەمەس, بۇل جۇمىس ۇدەرىسىن دۇرىس ۇيىمداستىرا ءبىلۋ شەبەرلىگى ەكەن. ءبىلىم بەرۋدە وقىتۋشىنى دا شارشاتپاي, ونىڭ دا ىزدەنۋىنە, شىعارماشىلىعىنا جول اشۋ جانە ءبىلىم الۋشىلاردىڭ دا ءار ءپاندى تەرەڭ تۇسىنۋىنە, جان-جاقتى دايىندالۋىنا جاعداي جاساۋ ەكەن. سونىڭ ارقاسىندا كەلەر جىلى ءبىر كافەدرا ەكىگە ءبولىنىپ, ءار كافەدرا ءبىلىم بەرۋدەگى ءوز باعىت-باعدارىن ايقىندادى. كوپ ۇزاماي جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتى قۇرىلدى. فاكۋلتەت دەكانى بولىپ بەلگىلى عالىم نامازالى وماش ۇلى تاعايىندالىپ, ۇلكەن جۇمىس باستالىپ كەتتى. ءبىر جىلدان سوڭ ول كىسى جۋرناليستيكا عزو باسقارىپ, فاكۋلتەتتى شاكىرتى قايرات ساققا تاپسىردى.
جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم سالاسىنىڭ ماڭدايالدى مەنەدجەرى بولىپ تانىلعان عالىم-ۇستازدى قازىرگى شاقتا جاڭا كەزەڭنىڭ تالاپتارى دا تولعانتارى انىق. تسيفرلىق ءداۋىردىڭ ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرىنە بالاڭدىق پەن شاباندىقتىڭ جۇرمەيتىنى – تاعى انىق. نە بولسا دا, جاعالاسىپ باعۋ كەرەك. سونداي جاعالاستا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى جوعالتىپ الماۋ ماڭىزدى. «تسيفرلىق تەحنولوگيا مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدىڭ شەبەرىنە اينالماساق بولمايدى. سول ارقىلى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى الەمگە جەدەل تانىستىرۋدىڭ, ناسيحاتتاۋدىڭ كىلتىن ءوز قولىمىزعا الۋىمىز كەرەك. سول ءۇشىن دە فاكۋلتەتىمىزدە جۋرناليستيكا مەن قوعاممەن بايلانىس ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ جاڭا باعىتتارى جاسالىپ جاتىر», دەيدى عالىم.
ستۋدەنتكە ءبىلىم بەرۋ ءوز الدىنا, ونىڭ تاربيە ماسەلەسى دە وتكىرلەنە ءتۇستى. ونى بۇدان ون جىل بۇرىنعى جاعدايمەن سالىستىرا المايسىڭ. قوعامداعى وزگەرىستەر كەزىندە جات پيعىلداعى توپتاردىڭ ستۋدەنتتەردى دە ساعالايتىنى بايقالىپ ءجۇر. ەندىگى جەردە ءدىني ەكسترەميزمنىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە ەنىپ كەتپەۋىن قاداعالاۋ دا ماڭىزدى ماسەلەگە اينالعانى شىندىق. بۇل جاستار تاربيەسىنە بۇرىنعىدان دا ءجىتى قاراۋدى تالاپ ەتەدى. مۇنداي كەزدە دە قايرات ءومىرباي ۇلىنىڭ فاكۋلتەت دەكانى رەتىندە جاستارعا ايتارى كوپ. بۇركەنىپ ساباققا كەلگەندەرگە قاتاڭ ەسكەرتۋ جاساپ, ءتىپتى قارا ماتا بۇركەنىپ كەلگەن ءبىر ستۋدەنت قىزدىڭ قاعازىنا قول قويماي جىبەرگەن جاعدايى دا بولدى. «سەبەپ بىرەۋ عانا. ۇلتىن سۇيەر ءار قازاق ۇلتتىق ءداستۇردىڭ تورگە وزۋىن قاداعالاۋعا مىندەتتى. بىرەۋ ورامال بۇركەنىپ, بىرەۋ ادام شوشىرلىق ساقال قويىپ, باسقا جۇرتتىڭ ادەتىن ءوز ۇلتىنا تاڭۋى – بۇل دا پايدا كوزدەگەندەردىڭ, ەل ىشىنە ىرىتكى سالعىسى كەلەتىندەردىڭ جاسىرىن جارناماسى. سوندىقتان الاساپىرانداردى باستان كەشە ءجۇرىپ, جەڭىپ العان تاۋەلسىزدىگىمىزدى جات ۇستانىمدار ارقىلى السىرەتكىسى كەلەتىندەرگە جول جوق. ءبىز بۇل ماسەلەدە اسا قاتالدىق جانە قىراعىلىق تانىتۋىمىز كەرەك. بىزگە سەنىپ بالالارىن وقۋعا جىبەرگەن اتا-انالار الاڭسىز بولۋى كەرەك. ءاربىر جاستىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتى – ءبىلىم الۋ. دۇرىس ءبىلىم العانداردىڭ ءدىلى بەرىك بولادى. ولار اناۋ-مىناۋ ۇگىت-ناسيحاتتىڭ سوڭىنان ەرمەيدى» دەيتىن قايرات ساق – ۇستازدىق-ازاماتتىق ۇستانىمىنان اينىمايتىن تاباندىلىعىمەن تانىلعان جان. ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ جولى «ينەمەن قۇدىق قازۋ» بولسا, ونىڭ دا ءتاسىلىن بىلمەسەڭ, قايتا-قايتا ينەڭدى سىندىرىپ نەمەسە قولىڭدى جارالاپ الاتىنىڭ سياقتى جاعدايعا تاپ قىلاتىنى انىق. ەۋرازيا حالىقارالىق تەلەديدار جانە راديو اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, پروفەسسور قايرات ساقتىڭ عالىمدىق, ۇستازدىق جولىندا دا تالاي قيىندىق بولدى. بىراق تەرەڭ ءبىلىمى, ۇشقىر ويى, مەيىرىمدى جان دۇنيەسى, پاراساتتى مىنەزى ونى سۇرىندىرمەي الىپ شىقتى. وسى جىلدار ىشىندە «ۇلتتىق سانا ۇيىتقىسى», «قازاق جۋرناليستيكاسى», «الاش مۇراسى» وقۋ قۇرالدارى جارىق كوردى. «دالا ءۋالاياتىنىڭ گازەتى» مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اتاقتى «قازاق» گازەتىنىڭ جيناقتارىن جانە «الاش كوسەمسوزى» كوپتومدىعىن شىعارۋعا اتسالىستى, 200-دەن اسا عىلىمي ماقالانىڭ, 500-گە تاياۋ پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتىڭ اۆتورى. قىتايدىڭ كورنەكتى جازۋشىسى با-ءتسزيننىڭ «ىزعارلى ءتۇن» رومانىن قازاقشا سويلەتكەن اۋدارماشى. ۇستازدىق دەگەن – ۇزاق جول, عالىمنىڭ جولى قياندا. بيىل مارتەبەلى جاسقا كوتەرىلگەن ۇستازدىڭ الار اسۋى ءالى الدا.
وڭايگۇل تۇرجان,
اقىن, پروفەسسور
