كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
رەاليستىك پروزا وكىلدەرى وزدەرى سەزىنگەن نارسەنى ىڭعايىن تاۋىپ پايدالانۋ, جىتىرەك كورۋ, انىعىراق ەستۋ, دۇرىسىراق ويلاۋ ماقساتىندا ونەردىڭ وزگە كلاسسيكالىق تۇرلەرىنەن ءتاسىل الىپ قولداناتىن ءۇردىس بۇل. «رابيعانى…» وقىپ شىققان باققوجا مۇقايعا وسى پوۆەسىن رەجيسسەر رايىمبەك سەيتمەتوۆكە بەرگىزگەن دە, راكەڭە شىعارمانى ساحنالاۋ جونىندە شەشىم قابىلداتتىرعان دا وسى كونتراپۋنكت – پروزاداعى بەينەلىلىكتىڭ ساحنالىق-تەاترلىق بەينەلىلىكپەن قابىسۋى بولاتىن.
سەكەڭ ايتقان اقىلدى الىپ, كوپ سوزباي, «رابيعانى…» پەساعا اينالدىرىپ بەرگەن. پوۆەست پەن پەسانى سالعاستىرىپ قاراعانىمىزدا, سوڭعىسىندا پروزاداعى نەگىزگى جەلى ساقتالعانىن جانە ول دراماتۋرگياعا ءتان زاڭدىلىقتارعا كوشىرىلگەنىن, سوعان ساي كوپ نارسە مۇعالىمدەردىڭ پەداگوگيكالىق كەڭەسى رەتىندە تاڭدالعان جالپى جينالىس ارقىلى سىعىمدالىپ بەرىلگەنىن بايقادىق. بىلاي قاراعاندا اۆتور بۇل جولى ومىردە ناقتى بولعان پەدكەڭەستىڭ حاتتاماسىن پايدالانىپ وتىرعانداي اسەر قالادى, بىراق ول پوۆەستەگى تەرگەۋشىنىڭ جاۋاپتاۋلارى نەگىزىندە جاسالعان. وسى جەرگە پوۆەستەن جالعىز وزگەشەلىك – ءۋاتايدىڭ الگى جينالىسقا شاقىرۋسىز بۇزىپ-جارىپ كىرگەنى, وتىرعانداردى اشۋ-ىزامەن ايىپتايتىنى جايلى جاڭا ەپيزود ەنگىزىلگەن. قىسقاسى, جىگىت رابيعانىڭ ولىمىنە سول وتىرعانداردى – مۇعالىمدەردى كىنالى قىلىپ شىعارادى. سونىڭ دالەلىندەي, بۇرىن پوۆەستە ىشتەي بولسا دا رابيعا ءولىمىن ارىپتەستەرىنەن كورىپ كەلگەن ۇلىقپاننىڭ ءوزى ۋاقيعانى «ساموۋبيستۆو» رەتىندە تانۋ كەرەك دەپ سالادى. بىراق دەيدى ول, بۇل ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋدى جاساعان ءوزىمىز – وسى وتىرعان ءبارىمىز, مۇعالىمدەر, جالپى كوپشىلىك, بۇكىل قازاق حالقى. مۇعالىمدەردىڭ كىنالى بولۋىنىڭ ءبىر وبەكتيۆتى جاعدايى بار – بىزدە ۇستازدارعا جاعداي جاسالماعان, ولارعا قوعام تاراپىنان ىقىلاس, ۇكىمەت تاراپىنان قامقورلىق از, دەپ ساباقتايدى ءسوزىن. وسى جەرگە اۆتوردىڭ ازاماتتىق بەلسەندى پوزيتسياسىنان تۋاتىن داۋسى ارالاسىپ تۇر, ياعني جالپى ساناگەر ۇستازدار اراسىنداعى مۇعالىمدەرگە ماتەريالدىق جاعىنان دا, رۋحاني جاعىنان دا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلمەگەنى, ولاردى وكىمەت تاربيەشى دەپ ەمەس, بار بولعانى ءوزىنىڭ يدەولوگيالىق ماقساتتاعى جانتورسىق قىزمەتشىلەرى كورەتىندىگى تۋرالى بەلگىلى پىكىر انىق توبە كورسەتكەن.
وسى جانە وزگە دە فاكتىلەر 1992 جىلى العاش سپەكتاكل بولىپ قويىلعان پەسا قولعا ءبىرشاما ەركىندىك ءتيىپ, بۇراندا بوساڭقىراعان تاريحي جاڭا جاعدايدىڭ اسەرىمەن بىرقانشا وزگەرىسكە ءتۇسىپ, پروزالىق نۇسقادان بەلگىلى ءبىر دارەجەدە الشاقتاعانىن كورسەتەدى. «رابيعادان…» كەيىن پروزالىق نۇسقا – «شەر تارقاتۋ» اڭگىمەسىنىڭ نەگىزىندە جازىلعان ەكىنشى پەسا – «قازاقشا اشىلىپ سايراۋ» كومەدياسىندا اڭگىمەدەن تەك سيۋجەتتىك قاڭقا مەن باستى يدەيا عانا قالىپ, باسىم بولىگى جاڭا كورىنىستەرمەن جازىلعان, ياعني ونى پروزالىق نۇسقانىڭ جالعاسى (سيكۆەل) دەۋگە بولادى, ال «رابيعا…» پەساسى پوۆەستىڭ دراماتۋرگيالىق ۆەرسياسىنا كەلىڭكىرەيدى. ال بۇلاردان باسقا ءۇش پەساسى – «جەلتوقسان جەلى», «كۇزگى رومانس» جانە «يمپەرياداعى» كەش» سەكەڭ پروزا نۇسقاسىنسىز جازعان تۇپنۇسقا دۇنيەلەر. پروزايك جازۋشى وسىلايشا اياق استىنان, ءبىر ادامنىڭ ءبىر اۋىز ءسوزىنىڭ ىقپالىمەن, ءوزى ءۇشىن تىم جاڭا جانر – دراماتۋرگياعا كەلگەن. بۇل كەزدەيسوقتىق پا, زاڭدىلىق پا؟ الدە تاعدىردىڭ رەتتى كەزدەيسوعى ما؟
اسىلبەك ۇلىنىڭ پروزاسى بەينەلى, ونى وقىعاندا ادەتتەگىدەي سىرتقى سەزۋ, ءدام سەزۋ ەمەس, كوزاپارا سەزىنۋلەردەن تۋاتىن قىزىق ءبىر اسسوتسياتسيالار پايدا بولادى دەپ. 1970–2000 جىلدارداعى قازاق قوعامىنىڭ قايشىلىققا تولى قىم-قيعاش ءومىرىنىڭ جۇرەك ءدۇرسىلىن قاپىسىز سەزىنىپ, ونىڭ الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق كارتيناسىن كوز الدىمىزدان بەينە ءبىر كوركەم فيلم كورگەندەي كورىپ وتىرامىز. سول سەبەپتى ونىڭ شىعارمالارى وقىرماننىڭ قۇلاعىنا عانا ەستىلىپ قويمايدى, كوزىنە دە ايقىن كورىنىپ وتىرادى, ناتيجەسىندە شىعارمادان الىناتىن ەستەتيكالىق ءلاززات كەمەلىنە كەلىپ, تولىعا تۇسەدى. وسىنى سەكەڭدى دراماتۋرگياعا الىپ كەلگەن كوپ سەبەپتىڭ ىشىندەگى ەلەۋلىسى دەيمىز.
ەكىنشىدەن, سەرىك اسىلبەك ۇلى – پروزاسىن كۇندەلىكتى ومىردەن تۋاتىن ناقتىلىقتارعا قۇراتىن جازۋشى. دەمەك دراماتۋرگيا – س.اسىلبەك ۇلىنىڭ «پەسا جازعان جاقسى, سپەكتاكل بولىپ قويىلسا جۇرت كوپ كورەدى» دەگەنگە اۋلەكىلەنۋى ەمەس, پروزاسىنىڭ لوگيكالىق جالعاسى بولۋى مۇمكىن.
سەكەڭ – 86-نىڭ جەلتوقسانىندا الاڭعا بارعانداردىڭ ءبىرى. بۇل كىسى ۋاقيعانىڭ ءبىرىنشى كۇنى ءدال جاستارمەن ءيىن تىرەسىپ قاتار تۇرماعان, تەك كەشكىسىن جازۋشى قىزمەتتەستەرى – قاجىعالي مۇحانبەتقاليەۆ, مەرەكە قۇلكەنوۆ, جۇماباي شاشتاي ۇلىمەن بىرگە كەلىپ, الاڭداعى جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورەدى. جىگىتتەردى ايتپاعاندا, ءۇيدىڭ ىرگەتاسىنان ولارعا تاقتاتاس وپىرىپ ج ۇلىپ بەرەمىز دەپ, تىرناق كوبەلەرىن قانعا بوياعان قىزدارىمىزدى دا كورگەن. ء«بىز سەندەردىڭ قۇلاقكەستى قۇلدارىڭىز ەمەسپىز, ال سىزدەر بىزگە قوجايىن ەمەسسىزدەر» دەپ تىستەنگەن رابيعانىڭ سىڭلىلەرىن كورىپ تۇرشىككەن, دەنە تەرىلەرى قازوتتانىپ. بۇل كورىنىستەرگە – جاستاردىڭ جۇمعان جۇدىرىقتاي توپتاسا قالعان ىنتىماعىنا, ءبىر كىسىدەي ەتكەن ارەكەتتەرىنە, ءبىر كىسىدەي العان دەمدەرىنە قاراپ قاتتى تاڭعالادى. «بۇل نەدەن, قالاي بولدى, ءالى كۇنگە جۇمباق», – دەدى دراماتۋرگ كەيىنگى ءبىر سوزىندە. سول كورىنىس سول جەردە جازۋشىنىڭ مي قاباتىنا ماڭگى-باقيلىققا كىرىپ, شىقپاي جاتىپ العان. جاتىپ العان دا, ەكىنشى جانە ءۇشىنشى كۇندەرى ونى الاڭعا قايتادان باستاپ اكەلگەن. 18-جەلتوقساندا – كوتەرىلىستىڭ سوڭعى كۇنى كۇشتىك قۇرىلىمدار دەمونسترانتتاردى الاڭنان ىعىستىرىپ, ورامداردى قورشاۋعا الىپ ۇستاي باستاعاندا ءبىرىن-ءبىرى تانىمايتىن ءبىر جىگىت, ءبىر قىز – ۇشەۋى سول ماڭداعى كوپقاباتتى ءۇيدىڭ اۋلاسىنا كەلىپ ەنەدى. ابالاعان يتتەردىڭ داۋسى ەستىلىپ تۇرادى. «مىنا پاتەردىڭ ەسىگى ءسال اشىق تۇر عوي, كىرەيىك, قازاقشا راديو سويلەپ جاتىر, قازاقتار شىعار, ۇستاپ بەرمەس», – دەيدى قىز بالا جاندارمەن. ەكەۋى ىشكە كىرىپ كەتەدى دە, سەكەڭ بۇعاۋدان سىتىلىپ شىعىپ, سمۋ-15-تەگى جاتاقحاناسىنا تۇندەلەتىپ ورالادى. ودان ارعى وقيعانى جازۋشىلىق قيالمەن جەتىكتىرىپ, ارادا توعىز جىل وتكەندە پەسا ەتىپ جازىپ شىققان.
«جەلتوقسان جەلى» (العاشقى اتى – ء«بىر تۇنگى وقيعا») – سەرىك اسىلبەك ۇلىنىڭ «رابيعادان…» كەيىنگى كورەرمەننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن درامالىق شىعارماسى. مۇنىڭ باستى سەبەبىنىڭ ءبىرى, بىزدىڭشە, سيۋجەت جەلىسىنىڭ تاعى دا ءومىردىڭ وزىنەن الىنۋىندا بولسا كەرەك.
1986-نىڭ 16-18 جەلتوقسانىنداعى تاريحي كوتەرىلىستىڭ پەساعا تاعان بولىپ تارتىلۋى, وقيعا جەلىسىندە فون رەتىندە ويناپ تۇرۋى عانا ەمەس, سول ءبىر تۇنگى وقيعانىڭ ناتۋرال ومىردەن رەاليستىك ومىرگە كوشىرىلۋى, ياعني ومىردە كامىل بولۋ ىقتيمالدىعى شىعارمانىڭ ءباسىن بىردەن ارتتىرىپ جىبەرگەن. اۆتور سول رەالدى ءومىردى كوركەمدىك شىندىققا اينالدىرۋ بارىسىندا التى ادام – التى كەيىپكەردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن ءبىر عانا مەزگىل اياسى – ءتۇن مەزگىلىندە الگى التى كىسىنى ۇشكە ءبولىپ, ارقايسىسىنا ءوز باستارىنداعى پروبلەمانى شەشكىزىپ قويۋ ارقىلى يدەيا, تاقىرىپ اياسىن بارىنشا كەڭەيتەدى, ونىڭ ۇستىنە سول نەگىزدە سيۋجەتتىك وقيعانىڭ مەزگىل اياسىن 1986-دان 1950-جىلدارعا, ياعني وتىز جىلدىق كەزەڭگە شەگەرىپ ۇلعايتادى. ءسويتىپ, م.باحتين ايتقان حرونوتوپ, بۇل جەردە اسىلبەكوۆتىك مەكەنشاق, ەندى پروزاسىنان دراماتۋرگياسىنا ءساتتى قونىس اۋدارادى. قازاق دراماتۋرگياسىندا از كەيىپكەرمەن ۇلكەن, تولعاقتى ماسەلە كوتەرۋدىڭ ىلكى تاجىريبەلەرى – مۇحاڭنىڭ «دوس – بەدەل دوسى», شىڭعىس ايتماتوۆ پەن قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋى» جانە تولەن ابدىكوۆتىڭ ء«بىز ۇشەۋ ەدىك» پەساسى بولسا, سولاردىڭ ىشىنەن حرونوتوپ بويىنشا «كوكتوبە…», «جەلتوقسانعا…» جۋىق كەلەدى, ال تاريحي وقيعالىلىق, سيتۋاتسيا وقىستىعى, ايقىن ساياسي-الەۋمەتتىك ءۇن, ودان تۋاتىن شيرىققان تارتىس جانە بولعان وقيعانىڭ تاريحي مەرزىمىنىڭ بۇگىنگى كورەرمەنگە تاياۋ تۇرۋى جاعىنان سوڭعى پەسا كوش باسىندا.
ونداعى نەگىزگى ماسەلە – جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ ساياسي استارىن اشۋ ياكي وسى تاقىرىپ بويىنشا ورىن الىپ وتىرعان دراماتۋرگتەرىمىزدىڭ «ىشكى تسەنزۋراسىنىڭ» سەڭىن سوگۋ, بالكي حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك, ۇلتتىق قادىر-قاسيەت جولىندا قالاي كۇرەسكەنىن ازات ويلى جاس, ارلى قارتاڭ عالىم جانە وسى زاماننىڭ ج ۇلىمىر پىسىق عالىمسىماعى – «كەڭسەنىڭ» جۇلدەلى سالپاڭقۇلاق سەكسوتىنىڭ بەينەسىن جاساۋ ارقىلى كورسەتۋ عانا ەمەس. اۆتور ءبىر ءتۇننىڭ وقيعاسى نەگىزىندە تاقىرىپ اياسىن بارىنشا كەڭەيتىپ, جەلتوقسانعا اكەپ سوقتىرعان سەبەپتەر جونىندە ويلانادى, تالداۋ جاسايدى. وسى ورايدا جاستاردى «بۇكىلوداقتىق سپەتسنازعا» كىرپىك قاقپاستان ۇستاپ بەرەتىن, ساناسى يمپەريالىق كليشەمەن «اعارعان» ۇلتتىق نيگيليستىڭ تيپتىك وبرازىن جاساۋى – دراماتۋرگتىڭ زامان «نەرۆىسىن» ءدال باسقان داۋسىز تابىسى. سول تيمۋر كالدىبايچقا قاراپ وتىرىپ, جاۋدىڭ سىرتتان كەلمەيتىنىن, جاۋ ءوز ىشىڭنەن شىعاتىنىن جانە سول ىشتەن شىققان شۇبار جىلاننىڭ ۋى بارىنەن دە ءزارلى كەلەتىنىن تۇشىركەنە سەزىنەسىڭ.
اۆتور سانانى وتارسىزداندىرۋ پروبلەماسىن مۇنىمەن شەكتەمەگەن. سول جەلتوقسان كۇندەرى جەتپىس جىلدى كوزىنە شىبىرتقى تيگەن اتتاي قورقىنىشتان زاپى بوپ قالعان حالىق ءبارىن بىلگەندىكتەن, ءبارىن تۇسىنگەندىكتەن بوي بالاپ, كوشەگە شىقپاعانىن ۇقتىرا كەپ, ەسەسىنە كوزدەرىنە شىبىرتقى تيمەۋى سەبەپتى ماكسيماليستىك-رومانتيكالىق البىرتتىقپەن شىندىق ىزدەگەن, دۇرىستىق ىزدەگەن جاستاردى دا decolonization اۋقىمىنا اكەپ قوسادى. سول ارقىلى «رابيعانىڭ ماحابباتىندا» باستاپ كورىنگەن تاقىرىپ – جاستاردىڭ ءوز زامانىنىڭ – جاڭا زامانىنىڭ – جاڭا شىندىعىن ىزدەۋى, سول جولدا كۇرەسۋى, سول جولدا قۇربان بەرۋى ەندى پەسادا جالعاسىن تاپقانداي بولادى. پروزانىڭ دراماتۋرگيالىق ۆەرسياسىنىڭ كەلەسى اۆتوردىڭ ءبىر درامالىق تۋىندىسىمەن ۇندەسۋى شىعارماشىلىق دياپازوننىڭ كەڭدىگىن كورسەتەدى جانە سايىپ كەلگەندە وسىنىڭ ءوزى ءبىز ىلگەرىدە «ماگيالىق ۇلتشىلدىق» دەپ اتاعان ءتول شىعارماشىلىق ادىسپەن ورىندالعان – ريتۋالدىق-رامىزدىك قابات: ومىرلىك ماقسات جولىندا ءوزىن قۇرباندىققا شالۋ, ياعني جازىقسىز جان بەرەتىن ماقتۇلدىق ارقىلى قازاقتىڭ رۋحاني سۋبستانتسياسىن كوركەمدەلگەن شىندىق كومەگىمەن تانىتۋ – قازاق جازۋشىلارى بۇرىن ارنايى توقتالماعان جاعداي. ادەبيەتىندە بۇرىن ارنايى سۋرەتتەلمەگەن جاعداي.
بۇدان سوڭعى «كۇزگى رومانس» پەن «يمپەرياداعى» كەش» دراماتۋرگ رەتىندە سەرىك اسىلبەك ۇلىنىڭ ويلاۋ جۇيەسى وبرازدىق فازادان سيمۆولدىق فازاعا وتكەندىگىن ىسپات ەتتى. «جەلتوقسان…» مەن «كۇزگى…» اراسىن ءۇش جىل ۋاقىت – اۆتوردىڭ دراما جانرىن, ونىڭ الەمدىك ۇزدىك ۇلگىلەرىن قۋىپ ءجۇرىپ وقىپ, كەيىنگى جىلدارى دراماتۋرگيادا ءبىراز ىسىلىپ, وسكەلەڭدەگەنىنە ايقىن دالەل. بۇلاردا اۆتور جاڭا تاقىرىپ تاۋىپ, ەندى ادامداردىڭ, سونىڭ ىشىندە ءبىر وتباسىنداعى, ءبىر توپتاعى ادامداردىڭ قارىم-قاتىناسىنداعى ءومىر دراماسىن, ىشكى دراماسىن ۇزاق اڭداپ, تەرەڭ بارلاپ بارىپ اشادى. بىراق كادۋىلگى مەلودراما ياكي ادامارالىق قارىم-قاتىناس سپەكتاكلى دارەجەسىندە قالىپ قويماي, تاقىرىپتى الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق دراما دەڭگەيىنە كوتەرگەن. سىرت قاراعاندا, پەسانىڭ اتى «كۇزگى رومانس» – جاسامىس ەركەك پەن گۇلداۋرەنىنەن ءوتىپ بارا جاتقان كەلىنشەكتىڭ كەشىككەن ماحابباتىن نۇسقايتىنداي بولىپ كورىنگەنىمەن, مازمۇن جاعىنان ءبىر شاڭىراق استىندا ءومىر سۇرەتىن ەكى جاننىڭ كوزقاراس, دۇنيەتانىم ۇيلەسپەۋشىلىگىن ارقاۋ ەتە وتىرىپ, جالپى قوعامداعى دۇنيەتانىم, كوزقاراس قاقتىعىسىنا دەيىن ۇلعايعان. ومىردە نە قىمبات – بايلىق-بارلىق, ماتەريالدىق يگىلىك قىمبات پا, الدە ناعىز سۇيىسپەندىك سەزىم, جالپى رۋحاني دۇنيە قىمبات پا دەگەن تاڭداۋ ەرلى-زايىپتىنىڭ اراسىنداعى كيكىلجىڭ دەڭگەيىنەن اسىپ, بۇگىندە بۇكىل قوعام بوپ تالقىلاپ, ءتىپتى ونى ەكىگە جارىپ جاتقان پراگماتتىق-ماتەرياليستىك جانە يدەاليستىك-رومانتيكتىك بولىنىسكە دەگەن ەكى ءتۇرلى كوزقاراسقا كەلىپ تىرەلەدى. وسى جەردە اۆتور يدەاليست كۇيەۋىنىڭ شىعارماشىلىق رۋحانيلىعىن قابىلداي المايتىن بازارشى پراگمات زايىبىنىڭ بەينەسى ارقىلى جالپى زيالى قاۋىمنىڭ قوعامداعى قازىرگى ورنىن, ءحالىن كورسەتىپ, سيتۋاتسيانى ناقتىلاي تۇسەدى. ماتەرياليستىك قوعامنىڭ بۇل الەۋمەتتىك تاراپقا, ياعني ينتەللەگەنتسياعا – وبەكتيۆتى تۇردە جالپى رۋحاني ادامدارعا – شىعارىپ وتىرعان ۇكىمى اۋىر: زيالى-زياندى سەندەر, بەيشارا ادامدار, ەلدەر ءبىر-ءبىرىنىڭ قوڭ ەتىن قاسقىر بوپ ويىپ جەپ جاتقان زاماندا نارىق ماشينەسى دوڭعالاعىنىڭ استىندا تاپتالىپ, بەكەرگە ولەسىڭدەر, ءتىپتى زامان تىلەگىنە استە ساي كەلمەيتىن بۇل مەشەۋ ءومىر تاقىرەتتەرىڭمەن باسقالارعا دا, سونىڭ ىشىندە ءوز ءناسىل-نەسىبىڭە دە كۇلدەي زيان تيگىزىپ جۇرسىڭدەر دەيدى. اۆتورلىق پوزيتسيا ءومىردىڭ وزىندەي كونە بۇل سوتسيال-دارۆينيستىك كوزقاراستى قابىلدامايدى, ول, كۇتكەنىمىزدەي, يدەاليستەردىڭ ۇستەم شىعاتىنىنا, ءسويتىپ قوعامنىڭ كوپ بولىگى قالايدا ىزگىلەنەتىندىگىنە سەنەدى (نەمەسە سەنگىسى كەلەدى).
ءيا, زامانا كوشىنىڭ رۋحاني ەۆوليۋتسياسىنىڭ شىندىعىن ادالىنان العاۋسىز شىنشىلدىقپەن كەلىستىرە بەينەلەپ بەرگەن س.اسىلبەك ۇلىنىڭ «يمپەرياداعى» كەش» كىتابىنا ەنگەن ءبىز جوعارىدا توقتالعان بۇل بەس درامالىق شىعارما, مەنىڭشە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادەبيەت پەن ونەر سالاسى بويىنشا بەرىلەتىن اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتى الۋعا ابدەن لايىقتى.
ماقسات ءتاج-مۇرات,
جازۋشى-ەسسەيست,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
