بەينەلەۋ ونەرىندەگى كەم-كەتىگىمىزدى تولتىردى, وزىندىك مانەرىن, اسىل ارناسىن قالىپتاستىردى. ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىزدى جان-جاقتى كەسكىندەپ, مازمۇنىن بايىتتى. كارتينالارى بارىنەن بۇرىن ناقتىلىعى, قاراپايىم قالپىمەن ەرەكشەلەنەدى. ۇلىلىقتىڭ ءوزى سول قاراپايىمدىلىقتىڭ بالاماسى ەمەس پە؟! ايگىلى سۋرەتشىمىز ءابىلحان قاستەەۆتەن ونەردى قايدان ۇيرەندىڭىز دەگەندە: «ەشكىنىڭ مۇيىزىنەن, اپامنىڭ كيىزىنەن ۇيرەندىم» دەگەن ەكەن. وسى قاعيدات جاكەڭنىڭ ادامي ۇستانىمىمەن ۇشتاسىپ جاتىر. مىنە, سول سەبەپتى دە جۇرەگىندە الديلەگەن ايتۋلى تۋىندىلارىنىڭ وزەكتىلىگى عاسىرلار تىزبەگىندە ءوز ءمان-مازمۇنىن جوعالتپاسى حاق.
ءبىر سۇحباتىندا جانۇزاق كەرىمبەك ۇلى: «بەينەلەۋ ونەرىن قولىمىزداعى ون ساۋساقتىڭ بەسەۋىمەن قاراستىرساق. سۋرەت ونەرىنىڭ اتاسى – العاش سىزبامەن تاستى تىرناپ, قاشاپ, بەلگىلەردى سالۋدى گرافيكا دەسەك, سول گافيكادان بالبال تاستارىمىزدىڭ العاشقى بەينەلەرى دەنەگە اينالىپ – مۇسىنگە ۇلاسادى. ادام اتا–حاۋا انا بولعالى ومىرگە كەرەكتى تۇرمىس, سالت-ءداستۇر ونەرى قالىپتاسقان. ەندەشە, قولدانبالى ونەر دەگەن ۇعىم وسىدان شىققان. ءار شىعارماسىن جاۋھارعا اينالدىرار نەبىر شەبەر سۋرەتشىلەر دۇنيەدەن وتكەن.
مىنە, وسى بەس ونەردىڭ ءتۇپ تامىرى – سۋرەت, بەينەلەۋ ونەرى دەيمىز. سۋرەتتىڭ ارالاسپايتىن جەرى جوق. سۋرەتسىز ادام بالاسى ءومىر ءسۇرۋى مۇمكىن ەمەس دەسەك بولادى. ەندەشە بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ءتۇرى دە, سىرى دا تاۋسىلمايتىن شەكسىز. بۇگىندە كەشەگىدەي كوزبەن كورگەندى ەمەس, كوڭىلمەن سەزگەندى دە سالاتىن يزمدەر وتە كوپ. ءيا, كورەرمەن ونى سەزە بەرمەۋى ابدەن مۇمكىن. ول ونەردىڭ سيقىرى دەسەم بولار. قازاق ءومىرىنىڭ بارىندە ونەر بار. كيىز ۇيدەن باستاپ, ات ابزەلدەرىن جانە قارۋ-جاراقتاردىڭ ءتۇرىن ايتىپ تاۋىسۋعا ءبىراز ۋاقىت كەرەك بولار. بەينەلەۋ ونەرىنىڭ عىلىممەن بايلانىستى قىرلارى وتە كوپ», دەپ ەدى. وسى لەبىزىنەن اڭعارىپ وتىرعانىمىزداي, سۋرەتشىلىك كاسىپتىڭ نەگىزى عىلىممەن بايلانىستى. مىناۋ عالامداعى كەز كەلگەن قوزعالىس, تىرشىلىكتىڭ, بەينە مەن زاتتىڭ وزىندىك ىشكى تىلسىمى بار. ال بۇلاردى تۇپكى استارىنان اينىتپاي كورە دە, سەزە دە ءبىلۋ ءۇشىن ونەر ادامىنا ەڭ الدىمەن تابيعي تۇيسىك, ادامي تەرەڭدىك قاجەت دەيتىنىمىز دە سول سەبەپتى. تاڭىرگە ءتاۋبا, ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزگە مۇنداي زەرەكتىك, اڭعارىمپازدىق, ايالاي ءبىلۋ, قادىرىنە جەتۋ سىندى اسىل قاسيەتتەر اكەنىڭ قانى, انانىڭ سۇتىمەن بەرىلگەن.
ەلىمىزدى الەم تاني باستاعاندا, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ونەر ارقىلى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋدىڭ ماڭىزى زور دەپ بىلەمىز. وسى رەتتە جاكەڭ ايتۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ەشبىر حالىقتان كەم سوقپايتىن سالت-ءداستۇر, باي تاريحىمىز بەن ءورىستى وركەنيەتىمىزدى, ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى, ءان-جىرىمىزدى, داڭقتى دالا پەرزەنتتەرىن بەينەلەۋدىڭ تۇپكى وزەگىن الا وتىرىپ, نەبىر عاجاپ كارتينالار گالەرەياسىن ءتۇزىپ شىقتى.
سۋرەتشىگە كەرەگى كورمە ۇيىمداستىرۋ جانە شەتەلدەرگە شىعىپ پلەنەر مەن سيمپوزيۋمدەرگە كوپ قاتىسۋ دەيتىن بولساق, جاكەڭ بۇل جاعىنان دا وق بويى الدا. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە شىعارماشىلىق كورمەلەرى جەمىستى كورسەتىلدى. تۇركيانىڭ استاناسى انكارادا قازاقستاننىڭ اتىنان «تۇركىستان» (ك.م.ب. 300ح200) اتتى كارتيناسىن جازىپ قالدىرۋى (2021 ج.) ءوزىنىڭ دە, ەلىمىزدىڭ دە مارتەبەسىن ءوسىردى. كەزىندە ۇلى دالامىزداعى سىر بويىنان قونىس اۋدارعان بۇگىنگى تۇركيالىقتاردىڭ ءتۇپ تامىرىن, وزىمىزبەن تۋىستىعىن پاش ەتەتىن اتالعان كارتينا – بەرىك دوستىعىمىزدىڭ ءبىر كەپىلى.
جانۇزاق ءمۇساپىردىڭ «بالالىقتان دانالىققا جول» اتتى پوليپتيحى الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى ءال-ءفارابيدىڭ عۇمىر-دارياسىن كەسكىندەگەن. مازمۇنى دا, يدەيالىق قۇرىلىمى مەن بىرەگەيلىگى دە ءمىنسىز. ءپوليپتيحتىڭ بيىكتىگى 1,8 مەتر, ۇزىندىعى 11,5 مەتر. كەنەپكە مايلى بوياۋمەن ءارتۇرلى تەحنيكالاردى قولدانۋ ارقىلى جازىلعان. كارتينانىڭ جازىلۋى مەن كولەمى جاعىنان دا سۋرەتشىلەردىڭ قالىپتى ستاندارتتارىن بايىتقان قولتاڭبانى بىردەن اڭعاراسىز. ءبىرىنشى جانە سوڭعى بەسىنشى پولوتنولارىنىڭ كولەمى بىردەي. كارتينالاردىڭ تۇرقى تىگىنەن قاراۋعا ىڭعايلى, جيناقى كورىنەدى. ورتاسىنداعى ەكىنشى, ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى توپتامالارى ۇلكەن كولەمدە قالىپتى ۇلگىنى ساقتاي ورىندالعان. توپتامانى قاتار كورگەندە كوز الدىڭىزعا بەينە ءبىر ءفيلمنىڭ قويىلىمىن قىزىقتاعانداي كۇيگە ەنەسىز. اۆتوردىڭ كوپ ىزدەنگەنى كورىنىپ-اق تۇر. تاريحي تاقىرىپتارداعى سيۋجەت – بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ەڭ اسىل ءتۇرى بولىپ تابىلادى, سوندىقتان دا بەينەلەنگەن بارلىق كەيىپكەرلەردىڭ ءوزارا ارەكەتىن, ەموتسيالارىن ايقىنداۋعا زەر سالعان. تۋىندىدا كوركەم بەينەلەر مەن سىزبا تاڭبالار جۇيەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, كاسىبي تۇرعىداعى بارلىق تالاپتاردى ساقتاعانى, بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ەرەكشە جانرىنا ءتان ءتۇرلى ستيلدەردى پايدالانعانىن بايقايمىز.
الەم حالىقتارىنىڭ جەتپىس ءتىلىن بىلگەن, كوپتەگەن عىلىمداردىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتكەن تۇلعاعا كىشى كولەمدە شىعارما جازۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى بەس تومعا بولىنگەن. ءبىرىنشى كارتينا بالالىق شاعىن ارقاۋ ەتكەن. ءابۋ ناسىر جاس كۇنىنەن بىلىمگە ءۇيىر بولعان. ونىڭ باقىتىنا وراي سول زاماندا وتىراردا اسا باي كىتاپحانا بار ەدى. ءال-فارابي پارسى, گرەك تىلدەرىن ۇيرەندى, سول تىلدەردە عىلىمي تراكتاتتار وقىدى. پولوتنونىڭ نەگىزگى بەتىندە شۇقشيا كىتاپقا ۇڭىلگەن ون ەكى, ون ۇشتەگى ءابۋ ناسىر تەرەزەنىڭ كەڭ كەرنەۋىندە وتىر. كۇننىڭ ىستىق قىزۋىن دا ەسكەرمەستەن كىتاپتىڭ قىزىعىنا جان-دۇنيەسى ابدەن اۋعان. ءۇيدىڭ ىشكى كولەڭكەسى سالقىن سۋىق تۇستەرمەن كومكەرىلىپ, قوڭىر قاراعا ءتان قويۋ دالا كولوريتىمەن بەرىلگەن. اۋلانىڭ ىشكى كورىنىسى ورتاازيالىق ارحيتەكتۋرا سىزبالارىمەن اشىق اسپانعا ۇلاسادى. جۇمىستا گەومەتريالىق تۇيىندەسۋلەر مەتوديكاسىن سۋرەتشى مايدان قىل سۋىرعانداي شەبەرلىكپەن پايدالانعان. سول زاماننىڭ كيىم كيۋ ۇلگىلەرى دە ەسكەرىلىپ, كولەڭكە جارىقپەن ارحيتەكتۋرالىق كورىنىستەرى مەنمۇندالايدى. ودان بەرى اسىق ويناعان بالالار, ۇشىپ-قونعان كەپتەرلەرمەن كەسكىندەلىپ, تۇيە ساۋعان ايەلدەردىڭ قيمىلىنان ەرەكشە اناتوميالىق پلاستيكا ايقىن سەزىلەدى. التىباقان تەپكەن جاستاردىڭ انىمەن بىرگە ساۋداگەرلەردىڭ قىزۋ اڭگىمەسىن تىڭدايسىز. قازاق تازىلارىنىڭ سان ءتۇرىن كورىپ, بۇركىتشى, سال-سەرىلەر مەن سول زامانداعى شاھاردىڭ جالپى تىنىس- تىرشىلىگى رەاليزم ستيلىندە كۇردەلى جازىلعانىن ايقىن اڭعاراسىز.
ەكىنشى كارتينادا ءال-ءفارابيدىڭ تۋعان جەرى فاراب-وتىرار قاقپاسى, قازاقتىڭ ساق قورعاندارى, بالبال تاس, پەتروگليفتەر مەن تاڭبالى تاستاردىڭ كورىنىستەرى جانە وتىرار تەڭگەلەرى تومەنگى تۇستا پىشىندەلگەن. شاش-تاشكەن قالاسىنىڭ ەسكى قاقپاسى مەن تاريحي كۇمبەزدەرى قامتىلعان. 150-گە جۋىق فيلوسوفيالىق جانە عىلىمي تراكتاتتاردىڭ العاشقى جازبالارى تۇسكەن سامارقان قالاسىن كورگەن ادامنىڭ كوزى استىنداعى ەسكى شاھار ومىرىنە قىزىعارى ءسوزسىز. وسى ۇيلەردە ءال-فارابي تۇرىپ ءبىلىم العان, تۇڭعىش عىلىمي جۇمىستارىن جازعان. بۇعان ءمان بەرگەن كىسى سول جاعىندا شامعا كىرىپ بارا جاتقان اربالى ادامدى بايقايدى. تومەنگى تۇسىندا قىشتىڭ كوپ تۇرلەرىن مەڭگەرگەن تەحنولوگياسى دامىعان قالالار. ءفارابيدىڭ اقىلدى قالالارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ويانىپ, تراكتاتتارى جازىلعان جەر. قاتارىندا ۇلىقبەك وبسەرۆاتورياسىنىڭ بەلگىلەرى ايقىن سۋرەتتەلگەن. بۇقارا قالاسىنىڭ كونە تاريحىن دالەلدەيتىن اعاش ەسىك استىنان ۇستىنە قاراي كۇردەلى مازوكتارمەن جازىلىپ ءبىر كارتيناعا سىيدىرىلعان. العاشقى ءبىلىم العان قالالارى, ءجۇرىپ وتكەن جولى, قازاقتىن تۇيەلەرى وعان ارتىلعان اسپاپتار مەن كيىز ءۇي نىشاندارى ارقىلى بەرىلگەن.
ءۇشىنشى كارتينادا – مەرۆ قالاسى. بۇل – ءال-ءفارابيدىڭ حرونولوگيالىق تارتىپتە ءومىر سۇرگەن شاھارلارىنىڭ ءبىرى. كەسكىندەمەدە تۇركىمەننىڭ تاريحي كىتاپحاناسىندا بولعانىن ايقىندايتىن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەر, كيىم كيۋ ۇلگىلەرى سۋرەتتەلگەن. كىلەم توقۋ, مۋزىكا ونەرى, ساۋلەلى زەردەسىنىڭ حامادان بىلىمىمەن ۇشتاسۋى, مەشحەدتەگى وقۋلارى نيشاپۋرمەن جالعاسادى. رەي قالالارىنا بارعان كەزدە ونىڭ باسقا تۇيەگە اۋىسىپ, تۇركىمەن جانە يران تۇيەلەرىنە مىنگەنىن بايقايمىز. كارتينا جازۋ بارىسىندا ءاربىر تاريحي دەرەكتەرگە باسا ءمان بەرىلگەن, پولوتنو استىنان ۇستىنە قاراي ۇشكە بولىنگەن. استىڭعى قاتارىندا ءال-فارابيعا دەيىنگى زاماننىڭ كورىنىسى: قورعاندار مەن اركالار, جول بويىنداعى تاريحي كەسەنەلەردىڭ سۇلبالارى, تەڭگە, قىش ىدىستار, ەسكى قۇمىرالار سياقتى ارتەفاكتىلەردىڭ فراگمەنتتەرى, لوگوتيپتىك بەلگىلەر دە جىك-جىگىمەن ايقىن تۇسكەن. ال ءتورتىنشى كارتينادا عۇلامانىڭ باعدات قالاسىندا پارسى, اراب, تۇرىك تىلدەرىندە پوەزيالىق, مۋزىكالىق جانە عىلىمي باعىتتاعى زەرتتەۋگە, جاڭالىقتار تەحنولوگياسىنا دەن قويۋى كەسكىندەلگەن. «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى», تاعى باسقا ەڭبەگىن جازعاندىعى اڭعارىلادى. مىسىردا حالەب /الەپپو/ پەن حاراندا بولىپ داماسك قالاسىنا كەلگەن كەزى. ءال-ءفارابيدىڭ شاھارعا كىرىپ كەلە جاتقان جولىندا عالىمدارمەن, بۇكىل داماسكىدەگى ايتۋلى تۇلعالارمەن كەزدەسەردە اۋەدە وزىمەن بىرگە قازاق دالاسىنان ۇشىپ كەلە جاتقان قارشىعاسى – جان سەرىگى, دەم بەرۋشىسى رەتىندە بەينەلەنگەن.
بەسىنشى كارتينا ارقىلى داماسكىنىڭ جەتى قاقپاسىنىڭ ءبىرى شىعىس قاقپاسىنداعى ءال-ءفارابيدى كۇتىپ تۇرعان عالىمدار مەن قالىڭ جۇرتتىڭ قوشەمەت-قۇرمەتى جەتكىزىلگەن. بارلىق كارتينا بىرنەشە قابات بوياۋمەن قالىڭ موزوكتى تەحنيكادا ورىندالعان. سونداي تارتىمدى, سونشالىقتى رۋحتى.
قىسقاسى, ەسىمى الەمگە ءماشھۇر ۇلى عۇلاما, ەنتسيكلوپەديست ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ادامي جانە رۋحاني كەلبەتى بارىنشا تازا جانە كوركەم بەينەلەنگەن. كوز الدىمىزدا دۇنيەنىڭ ماڭگىلىگىن مويىنداپ, تانىمنىڭ بولمىسقا تاۋەلدىلىگىن ايگىلەپ كەتكەن ۇلى عالىمنىڭ جارقىن تۇلعاسى جاتتالىپ قالدى. تالانتتى قىلقالام شەبەرى جاكەڭە دە, ەل-جۇرتقا دا كەرەگى وسى ەدى عوي. ءال-ءفارابيدىڭ «ىزگى جانە قاجەتتى شارۋا اتقارعان ادامنىڭ ءباسى دە جوعارى بولۋى كەرەك» دەگەن ناقىل ءسوزى بار. ولاي بولسا, ءبىزدىڭ جانۇزاق ءمۇساپىردىڭ دە الداعى بايگەدە ءباسى بيىك بولسىن. ءتورت جىل تولعانا ومىرگە اكەلگەن «بالالىقتان دانالىققا جول» اتتى توپتاما تۋىندىسى مەملەكەتتىك سىيلىققا ابدەن لايىقتى دەپ ەسەپتەيمىز.
بەرىك ءالىباي,
سۋرەتشى-زەرگەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
