قىزىلوردا وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن ولاردىڭ شىعارماشىلىق دۋەتى سوناۋ 1970 جىلدارى قالىپتاستى. ەكى جاستى ونەرگە دەگەن قۇشتارلىعى مەن ورتاق كوزقاراستارى تابىستىردى. الماتى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىن بىتىرگەن ساۋلە باپانوۆا س.ستروگانوۆ اتىنداعى ماسكەۋ جوعارى كوركەمونەركاسىپ ۋچيليششەسىنىڭ «كوركەم توقىما» بولىمىندە, ال ءالىباي باپانوۆ ي.سۋريكوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىنىڭ مونۋمەنتالدى كەسكىندەمە بولىمىندە ءبىلىم العان. 1981 جىلدان باستاپ قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, تاۋەلسىز «پلاتينالى تارلان» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى, بۇگىندە ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورلارى, ۇلاعاتتى جولدا قىزمەت ەتەدى. دارىنىنا قۇرمەتپەن قارايتىن ونەرسۇيەر قاۋىمدى سۋرەتشىلەر ۇلتتىق مازمۇنداعى بەينەلەر كاسكادىمەن, نىسانداردىڭ الۋان تۇرلىلىگىمەن, سىزىقتاردىڭ ورىمدەرى جانە يىرىمدەرىمەن, تۇستەر ۇيلەسىمىنىڭ اسەمدىگىمەن, كۇتپەگەن اسسوتسياتسيالارمەن, ويدى بەرۋدەگى دالدىگىمەن تاڭعالدىرىپ كەلەدى.
ءالىباي باپانوۆ – قولدانبالى جانە بەينەلەۋ ونەرىنىڭ شەكاراسىندا جۇمىس ىستەيتىن بەلگىلى شەبەر. مونۋمەنتالدى كەسكىندەمەشى ماماندىعىن مەڭگەرگەن سۋرەتشى اۋقىمدى كومپوزيتسيالارعا بەيىم دۇنيەلەردى كورسەتۋگە قۇمار. شىعارماشىلىق جولىنىڭ باستاپقى جىلدارىندا سۋرەتشى الدىمەن گوبەلەندەر توقىپ, سودان كەيىن كيىزدەن تەكەمەتتەر مەن كولەمدى ارتەفاكتىلەر جاساي باستادى. كەسكىندەمەلىك كومپوزيتسيالار جازادى. سوڭعى جىلدارى ول ەجەلگى كىلەمدەردىڭ ۇستىنە مەتافورالىق كومپوزيتسيالار جاساي باستادى. اۆتور كوشپەلىلىك تاقىرىبىنا جانە ونىمەن بايلانىستى بارلىق نارسەگە شەكسىز ءمان بەرەدى. ءالىباي باپانوۆتىڭ «الەم ورنەكتەرى» گوبەلەن تەحنيكاسىندا جاسالعان توپتاماسىنىڭ قۇرامىنا «اق دالا» (200ح200, گوبەلەن, 2020), «ميف» (180ح160, گوبەلەن, 2021), «سالت اتتى» (190ح190, گوبەلەن, 2021), «ورالۋ» (180ح190, گوبەلەن, 2022), «تۇران دالا» (199ح275, گوبەلەن, 2022 ), «فەنيكس-2» (185ح185, گوبەلەن, 2023), «اتا-بابالار» (150ح185, گوبەلەن, 2023) اتتى كومپوزيتسيالار ەنگەن.
سۋرەتشى شىعارماشىلىعىندا «پاليمپسەستكە», ەسكى قولجازباعا سىلتەمە جاسايتىن جۇمىستار ۇسىنىلعان, وندا ەسكى ماتىندەردىڭ ۇستىنە جاڭا ماتىندەر جازىلادى: «جارقىن كۇن. جارقىن الەم» (2020), «الەم ايشىقتارى. الەمنىڭ ورنەكتەرى» (2021), «ماڭگىلىك» (2020), «ناۋرىز» (2021) تۋىندىلارى تاڭعاجايىپ ەركىندىكپەن ورىندالعان. ولاردا ءار ءتۇرلى قاباتتاردىڭ شاعىلىسۋى, ءتۇرلى-ءتۇستى داقتاردىڭ ىرعاقتىق ۇيلەسىمدىلىگى, سىزىقتار مەن ونىڭ بەتىندەگى باسقا بەلگىلەردىڭ ويىنى بار. بۇل كەڭىستىكتە ويۋ-ورنەك سياقتى توقىلعان وتكەن مەن بۇگىننىڭ «بولىكتەرى» ادامنىڭ بەت-الپەتى مەن جانۋارلاردىڭ مۇسىندەرى تۇتاس جانە بولىنبەيتىن كوشپەندىلەر الەمىن قۇرايدى.
ونەرتانۋشى بايان بارمانقۇلوۆا: «سۋرەتشى قازاق مادەنيەتىنىڭ كەڭىستىگىنەن ەشقاشان شەت شىقپايدى. ءبىر عانا تالانتتى ادامنىڭ وتكەن شاققا دەگەن ماحابباتى وشكەندى ءتىرىلتىپ, ۇندەس-تىلەكتەستەر ءۇشىن ماڭىزىن ارتتىرا الادى», دەيدى. تەكەمەت تەحنيكاسىندا ورىندالعان ميفولوگيالىق جانرداعى كومپوزيتسيا ء«تاڭىر» دەپ اتالادى. مۇنداعى اسپان جۇمىرتقا پىشىنىمەن بەينەلەنگەن. بارلىق بەينە ۇساق بولشەكتەردەن باستاۋ الاتىن ابستراكتىلى تىرشىلىك كوزىنەن قۇرالعان. اسپاندا سول الەمدە مەكەن ەتەتىن جانۋارلار, ادامدار جانە جەر بەينەسىن كورەمىز. كومپوزيتسيا سۋرەتشىنىڭ قيالىنداعى جاراتىلىس الەمىنە بايلانىستى فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىمىنان سىر شەرتەدى.
ءجۇن سياقتى يكەمدى ماتەريالمەن كوپ جىلعى شىعارماشىلىق جۇمىس جاساعان سۋرەتشىلەر ونى جەتىك يگەرگەن سوڭ, ودان كيىم جاساۋعا كىرىسەدى. ءجۇن وڭدەۋ تەحنيكاسىنا ورالۋ ارقىلى باپانوۆتار كەرەمەت كيىمدەردى ومىرگە اكەلە وتىرىپ, ءجۇننىڭ ادام ومىرىندەگى بۇرىنعى ماڭىزىن كورسەتە ءبىلدى. ءتۇرلى ءتۇستى بوياۋلاردى پايدالانا وتىرىپ كيىزدەن, ينە-ءجىپسىز تىگىلگەن كيىمدەر ارقىلى ساۋلە باپانوۆا قازىرگى زامانعى ءسان الەمىنە وزىندىك ۇلەس قوسىپ كەلەدى. جان-جاقتى ونەردى قامتىعان سۋرەتشىلەردىڭ تۋىندىلارى ەلىمىزدىڭ بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ولجاسى دەرلىك. تاريح پەن بولاشاقتى ۇشتاستىرعان شىعارمالارى ونەر زەرتتەۋشىلەرىنىڭ نازارىنان تىس قالعان ەمەس.
ساۋلە باپانوۆانىڭ جۇننەن اۆتورلىق تەحنيكامەن جاسالعان «نوماد ارۋلارى» كيىم توپتاماسى (2023ج) 13 بەينەدەن تۇرادى. ءار نىسان بويىنشا جۇمىستا ەسكيزدەن كارتونعا دەيىن, سودان كەيىن عانا ماتەريالداعى تۇپكىلىكتى شەشىمگە دەيىن باراتىن ءالىبايدان ايىرماشىلىعى, ساۋلە الدىن الا دايىندىق كەزەڭدەرىنسىز حالىق قولونەرشىلەرى سياقتى يمپروۆيزاتسيالاۋدى ءجون كورەدى. ول ەسكيز جاسامايدى, بىراق شەبەردىڭ ورىنداۋىنداعى بارلىق كومپوزيتسيا ءاردايىم ءتۇرلى ءتۇستى جانە پلاستيكالىق تۇردە شەشىمىن تابادى. ىشىندە ءارتۇرلى تەكستۋرالىق ادىستەر دە قولدانىلادى. سونىمەن قاتار بولاشاق مودەلدەردىڭ دەنە پىشىنىنە قونىمدى ءارى ءدال قۇراستىرىلعانى ايقىن سەزىلەدى. ون ءۇش بەينەلىك توپتامادان قۇرالعان كيىم تۇرلەرى سانقوي ارۋلارعا ارنالعان ەتنو-ستيل ۇلگىلەرىندە ۇسىنىلعان. ولاردىڭ قۇرامىندا شوشاق توبەلى, ءساندى قالپاقتار مەن شاعىن باس كيىمدەر, ۇزىن جانە قىسقا جەڭدى بەشپەت-شاپاندار, جامىلعىلار, بەلدەمشەلەر, كەشكى كويلەكتەر بار. سۋرەتشى بۇل جيناقتاعى كيىم ۇلگىلەرىن ەرەكشە ادىسپەن جۇقالاپ وڭدەپ, باسىلعان تابيعي جۇننەن دايىنداعان. اۆتور ءوز كوللەكتسياسىنداعى كيىم ماتاسىنا كيىزدىڭ فاكتۋراسىن ايقىندايتىن ابستراكتىلى كوموزيتسياداعى جولاق سىزىقتار, ورنەكتەر جانە تاڭبالار قولدانعان. تۇستىك شەشىمى جاعىنان اشىق جانە قويۋ رەڭدەردە ۇسىنىلعان كيىم ۇلگىلەرى ءپىشىنى جاعىنان سانقوي ارۋلارىمىزدىڭ ەستەتيكالىق تالعامىنا ساي كەڭ جانە دەنە ءبىتىمىنىڭ نازىك سيلۋەتىن ايقىنداپ كورسەتەتىندەي جاسالعان. مۇندا مودەرن جانە ۇلتتىق ستيل ەلەمەنتتەرى ۇيلەسىپ تۇر.
ساۋلە باپانوۆا بەينەلى موتيۆتەردى قولدانبايدى, ونىڭ گوبەلەندەرىندە توقۋ پروتسەسىنىڭ ءوزى – ءتۇرلى-ءتۇستى جىپتەردىڭ قوزعالىسى, ونىڭ كومەگىمەن ويۋ-ورنەك تاقىرىبىنا اينالاتىن ءارتۇرلى تەكستۋرالى موتيۆتەر جاساۋ مۇمكىندىگى باسىم. «الاشا» گوبەلەنى ء(داستۇرلى تۇكسىز كىلەمنىڭ قازاقشا اتاۋى) – ءتۇس شەشىمى مەن ورىنداۋشىلىق تاسىلدەرى بويىنشا كۇردەلى – سۋرەتشى توقۋ شەبەرلىگىن, ءتۇرلى-ءتۇستى كومبيناتسيالاردىڭ كوركەمدىك مانەرلىلىگىن كورە جانە سەزىنە ءبىلۋدى ۇيرەنگەن جىلدار بويى جيناقتالعان تاجىريبەسى تۋرالى ەستەلىك. جۇمىستىڭ وسى ماقساتىن ءتۇسىنۋ», دەيدى ساۋلە, كەيىنىرەك گوبەلەننىڭ سوڭعى جىپتەرى كەسىلگەن كەزدە كەلدى. سونداي-اق تاعى ءبىر گوبەلەن – «ىلە الاتاۋى» اتىن الدى. ستانوكتان بولىنگەن كەزدە عانا كومپوزيتسيانىڭ نەگىزگى ءموتيۆى قۇمدى جەردىڭ جالپى تۇسىنە قارسى زيگزاگ ءتارىزدى اق ورنەك ەكەنى بەلگىلى بولدى.
ءالىباي مەن ساۋلە باپانوۆتاردىڭ ورىنداۋىنداعى «كوشپەنلىلەر فرەسكاسى» تەكەمەت تەحنيكاسىندا جاسالعان توپتاماسى قۇرامىندا ء«تاڭىر» (309ح200, 2019), «الەم» (300ح199, 2019), «انا-جەر انا» (300ح200, 2022), «ايماق» (310ح198, 2022),
«عالام» (320ح200, 2022), «شاعىلىس جۇمباعى» (306ح165, 2023) اتتى كومپوزيتسيالار بار. سۋرەتشىلەر توبىنىڭ ينتەللەكتۋالدى ىزدەنىستەرى ەجەلگى تاريحتىڭ ەلەمەنتتەرى مەن ارتەفاكتىلەرىن زەرتتەۋ دەڭگەيىنە كوتەردى. سۋرەتشىلەردىڭ قيالى ءبىر عانا شەڭبەر اياسىندا ەمەس, اۋقىمى وتە كەڭ. ولاردىڭ ونەر شىعارمالارىنان ەجەلگى اڭىزدار مەن قازىرگى زاماننىڭ ابستراكتىلىك سۋرەتتەرىن بايقاۋعا بولادى.
تاقىرىبى وتە اۋقىمدى تەرەڭ ماعىنالى جۇمىستارى كورەرمەن قاۋىمدى ويلاندىرماي قويمايدى. ءار جۇمىسىنا ءتان ەرەكشەلىك قايتالانبايدى جانە سۋرەتشىلەردىڭ تۋىندىلارى سونىسىمەن قىزىق.
بيىلعى جىلدىڭ 20 ماۋسىمىندا بىشكەك قالاسىنداعى ۇلتتىق تاريح مۇراجايىندا جىبەك جولى مەملەكەتتەرىنىڭ ونەرلى ايەلدەر قاۋىمىن جيناعان القالى جيىن ءوتتى. حالىقارالىق فورۋمدا قىتاي, قىرعىزستان, ازەربايجان, وزبەكستان جانە قازاقستان وكىلدەرى باس قوستى. سۋرەتشى, ديزاينەرلەر جانە قولونەرشى قىز-كەلىنشەكتەر ءبىر شاڭىراق استىنا توپتاستى. فورۋمعا قازاقستان اتىنان ساۋلە باپانوۆا قاتىستى. «مەنىڭ اپارعان جۇمىستارىم قىتاي دەلەگاتسياسىنا قاتتى ۇناپ, جوعارى باعاسىن بەردى. وسى جىلدىڭ قازان ايىندا سياندا وتەتىن كورمەگە شاقىردى. زامانعا ساي ۇلتتىق ونەرىمىزدى الەم ەلدەرى الدىندا ابىرويمەن دارىپتەپ كەلگەنىمە قۋانىشتىمىن», دەدى ساۋلە باپانوۆا. راسىندا دا, مادەنيەت جۇرەكتەردى جاقىنداستىرادى, ال ونەر الەمدى بىرىكتىرەدى. ۇلتتىق ونەر بىرەگەيلىكتى ايشىقتاپ, وركەنيەتتەر ديالوگىنە سەبەپكەر بولاتىن زور الەۋەتكە يە ەكەنىن وسى فورۋم تاعى ءبىر رەت دالەلدەي الدى.
بۇگىندە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, يۋنەسكو حالىقارالىق سۋرەتشىلەر اسسوتسياتسياسىنىڭ مۇشەسى, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالى مەن «تارلان» سىيلىعىنىڭ يەگەرى, كەسكىندەمە, ءمۇسىن جانە ديزاين فاكۋلەتى كوركەمسۋرەت كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ءالىباي باپانوۆ جانە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر, يۋنەسكو جانىنداعى حالىقارالىق سۋرەتشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى, كەسكىندەمە, ءمۇسىن جانە ديزاين فاكۋلەتى ساندىك ونەر كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, جاك دوتسەنتى ساۋلە باپانوۆا قازاقستاننىڭ بەينەلەۋ ونەرى سالاسىندا ۇزاق جىلدار بويى تالماي ەڭبەك ەتىپ, اكادەميا شاڭىراعىندا ۇستازدىق ەتىپ, مادەنيەتكە زور ۇلەس قوسۋدا. كوپتەگەن جىلدار بويى ىزدەنىس جاساپ, ءتۇرلى تاقىرىپتا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن شەبەرلەر قولىنان شىققان تۋىندىلاردىڭ قازاق ونەرىندە ورنى ەرەكشە. تاريح پەن بولاشاق, ۇلتتىق بولمىس پەن ءداستۇردى قامتىعان ماعىناسى تەرەڭ ونەر تۋىندىلارى ەلىمىزدە عانا ەمەس, شەتەلدەردە دە كورمەلەرگە قويىلىپ كەلەدى. ونەر يەلەرىنىڭ شىعارماشىلىق جۇمىستارى بۇگىنگى تاڭدا ءوز ەلىمىزدەن باسقا رەسەي, ۋكراينا, پولشا, دانيا, يسپانيا مۇراجايلارىندا, سونداي-اق فرانتسيا, امەريكا, ليحتەنشتەين, تۇركيا, گەرمانيا, شۆەتسيا, شۆەيتسارياداعى جەكەمەنشىك جيناق قورلارىندا ساقتاۋلى. ءالىباي باپانوۆ پەن ساۋلە باپانوۆا – اباي اتىنداعى ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاعىنا لايىقتى ۇمىتكەرلەر. بۇل – بۇگىنگى تاڭداعى سۋرەتشىلەر شىعارماشىلىعىنا قاتىستى ونەرتانۋشىلار تاراپىنان بەرىلگەن وڭ باعا.
ءلايلا كەنجەباەۆا,
تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى
قازۇوا اعا وقىتۋشىسى, ونەرتانۋشى
