عالامداعى ەكونوميكالىق قيىندىقتاردىڭ تۋىنداۋىنا تىكەلەي جانە جاناما اسەر ەتكەن ءتۇرلى سەبەپتەر تۋرالى از قاۋزامادىق. بۇل تۇرعىدا ءالى تولاسسىز ايتىلا بەرەدى دە. دەسەك تە, ەندىگى ءسوزدىڭ اۋانى جەر-جاھاندى اناۋ ايتتى استاڭ-كەستەڭ ەتپەسە دە, ءارى-ءسارى كۇي كەشتىرىپ, ادامزاتتىڭ الدىنا كۇردەلى ماسەلەلەردى كولدەنەڭ تارتىپ وتىرعان سانسىز وقيعالاردىڭ مىڭ قاتپارلى سالدارلارىنا قاراي ويىسا باستادى. بۇلاي بولماۋى مۇمكىن دە ەمەس. ويتكەنى, ب ۇلىنگەندى رەتتەۋ, جىرتىلعاندى جاماۋ, جىلاعاندى جۇباتۋ, اشىققاندى تويدىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىعىپ تۇرسا, وعان كوڭىل اۋدارماي وتىرا المايتىنىڭ بەلگىلى.
قازىرگى تاڭدا ەۋروايماقتاعى قيۋى قاشقان كورىنىستەر, بىرقاتار ءىرى قۇرىلىمدارى تاقىرعا وتىرىپ, تاناۋى قۋسىرىلعان اقش, كانادا سىندى ەلدەردەگى كەرى كەتۋشىلىك, تارشىلىقتىڭ تاقىمىنا قىسىلعان برازيليا, ارگەنتينا, ۆەنەسۋەلا ءتارىزدى مەملەكەتتەر جونىندەگى جايسىز حابارلاردان كوز ءسۇرىنىپ, كوڭىل جابىرقايدى.
راسىندا, الگىلەردىڭ تورعا تۇسكەن تورعايدىڭ كۇيىن كەشىپ وتىرعانى تالاس تۋدىرمايدى. ەگەر قالىپتاسقان احۋال كۇردەلەنىپ, ودان ءارى ۋشىعا تۇسسە, جاعداي قيىن. وسى ارادا «نەگە سونشالىقتى ولاردىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتارعا, تۋىنداعان ءتۇرلى الەۋمەتتىك تۇيتكىلدەرگە باسا نازار اۋدارىلۋى ءتيىس؟! باياعىدان بەرى كەدەيشىلىكتەن كوز اشپاي, جوقشىلىق جونىنان تاسپا تىلگەن ەلدەردەن ولاردىڭ قاي جەرى ارتىق؟» دەگەندەي مازمۇندا ساۋال تۋىندايدى. شىنىندا نەگە بۇلاي؟ ەندى وسى سۇراققا جاۋاپ رەتىندە بىرەر سوزگە كەزەك بەرەلىك.
جالپى, جوعارىدا اتالعان مەملەكەتتەردىڭ كوپشىلىگى, اسىرەسە, اقش, كانادا جانە ەۋروايماق ەلدەرىنىڭ حالقى بۇرىنعى داۋرەنىن, ياعني «يت باسىنا ىركىت توگىلگەن» كۇندەرىن قاتتى ساعىنىپ ءجۇر. بۇل ساعىنىش ولاردى تىنىش جاتقىزا قويمايدى. سودان كەلىپ, جىلى-جۇمساقتىڭ ءدامىن الىپ قالعان حالىق ءوز ۇكىمەتتەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ەكەنىن, جاعدايدىڭ اۋىرلىعىن كورىپ, بىلە تۇرا تۇرمىستىق تالاپ-تىلەكتەرىن قاتاڭ تۇردە العا تارتىپ, قيعىلىققا سالادى. ال مۇنىڭ سوڭى نەگە اپارىپ تىرەيتىنىن ءبىر اللا عانا بىلەدى. ساۋەگەي بولماساق تا ايتا كەتەيىك, ونىڭ زاردابى بۇكىل ادامزات بالاسىنا وراسان زور شىعىن الىپ كەلۋى مۇمكىن. مىنە, كەشە عانا ءىسىنىپ-كۇپىنىپ جۇرگەن ەلدەردەگى كەلەڭسىزدىكتەرگە ءجىتى كوڭىل اۋدارىلۋىنىڭ ءمانى وسىندا بولسا كەرەك.
ەندى ءبىز الەمدى تولعاندىرعان قارجىلىق قيىنشىلىقتاردىڭ سالقىنى ءتيىپ, «تۇماۋراتىپ» وتىرعان كەيبىر ەلدەردەگى تۇرمىستىق جاعداياتتارعا از-كەم توقتالۋدى ءجون سانادىق.
الدا-جالدا بۇل ەلگە بارا قالىپ, كەنەتتەن دەنساۋلىعىڭىز سىر بەرەر بولسا, دارىگەرلىك كومەك الۋىڭىز وڭايعا تۇسپەيدى. سىرتتىڭ ادامدارى اۋىرا قالسا تەك جەدەل جاردەم قىزمەتىنە عانا جۇگىنۋگە رۇقسات بار. مۇنىڭ ءوزى دە قولجەتىمدى بولا قويۋى ەكىتالاي. سەبەبى, دارىگەرلىك جەدەل كومەك بەرۋ قىزمەتىنىڭ احۋالى اۋىر. دالىرەگى, حالىقتىڭ سۇرانىسىنا لايىقتى جاۋاپ بەرە المايتىن حالدە. بۇل كەلەڭسىزدىكتەر ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قارالاتىن قاراجاتتىڭ كوپ مولشەردە قىسقارۋىنا بايلانىستى ءاربىر بەسىنشى جەدەل جاردەم قىزمەتىنىڭ جابىلۋىنان تۋىنداعان. وسى تۇرعىدا جەرگىلىكتى گوسپيتالدىڭ باسشىسى يەن ستەنلي دەگەن ازامات: «ەم ىزدەپ جۇرگەن ادامداردىڭ قاتارى قالىڭ. ولارعا اۋرۋحانالار دەر كەزىندە قىزمەت كورسەتە المايدى. ناۋقاستاردى الىپ كەلگەن كولىكتەر دالادا قاڭتارىلىپ تۇر. جاتىن ورىندار تاپشى», دەيدى.
بريتانيا ۇكىمەتى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن كوپ وتپەي ەۋروپا مەملەكەتتەرى اراسىندا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ مەديتسينادا تەگىن قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىن ەنگىزگەن-ءدى. ارادا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە, بۇل جۇيە دامي قويماعان. مامانداردىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى تالاي جىلداردان بەرى ايتىپ كەلە جاتقان سىن-ەسكەرتپەلەرىنە بيلىك تاراپى قۇلاق اسار ەمەس. تاعى ءبىر توقتالا كەتەر ماڭىزدى جايت, ەلدەگى دارىگەرلەردىڭ 60 پايىزىن شەتەلدىكتەر قۇرايدى. بۇلاردىڭ باسىم بولىگى اعىلشىن ءتىلىن ءجوندى مەڭگەرمەگەن. وسىنىڭ كەسىرىنەن دياگنوزداردىڭ قاتە جازىلۋى, دارىگەرلىك كەڭەستەردىڭ ناۋقاستارعا دۇرىس تۇسىندىرىلمەۋى ەمدەۋ مەكەمەلەرىندە ءتۇرلى ۇرىس-كەرىس پەن داۋ-دامايلاردى جيىلەتىپ جىبەرگەن. وسىلايشا, ۇلىبريتانياداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن مەڭدەگەن «كەسەل» حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىن بۇزىپ تۇر.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەلدە تەك بۇل سالا عانا ەمەس, مەكتەپ, بالاباقشا تاپشىلىعى دا كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇرعان كورىنەدى. جالپى, كەيىنگى جىلدارى اتالعان مەملەكەتتە سۇرەڭسىز جاعدايلار ءجيى كورىنىس بەرەتىن بولىپ بارادى. وعان حالىق تۇرمىسىنىڭ تومەندەۋى تىكەلەي اسەر ەتۋدە. ماسەلەن, قوعامدا قىلمىس, ۇرلىق-قارلىق دەڭگەيى دە ءوسىپ بارادى. ءسوزىمىزدىڭ دالەلى رەتىندە ايتايىق, ەلدەگى دۇكەندەردە ۇرلىق كوبەيىپ كەتكەن. سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, مۇنداعى بولشەك ساۋدا سالاسى كەيىنگى ەكى جىلدا 603 ميلليون فۋنت (909 ملن. دوللارعا جۋىق) شىعىنعا ۇشىراعان. ماماندار مەملەكەتتە دۇكەندەگى كيبەرقىلمىس پەن الاياقتىق, ۇرلىق بۇگىندە قاتتى بەلەڭ الىپ تۇرعانىن ايتادى.
قورىتا ايتقاندا, قارجى قيىندىعىنىڭ قۇرساۋىندا قالعان ۇلىبريتانيادا قوردالانعان ماسەلەلەر وتە كوپ. مۇنىڭ بارلىعى ۇكىمەتتىڭ قاۋقارسىز ءحالىن ايعاقتايدى.
الەمدىك اۋە قاتىناسىندا وزىندىك ورنى بار كيپردىڭ Cyprus Airways اۋە كومپانياسى قارجىلىق اۋىرتپالىققا توتەپ بەرە المادى. سوندىقتان, قۇرىلىم اۋە رەيستەرىن توقتاتىپ, ۇشۋ بيلەتتەرىن الدىن الا ساتىپ العان ازاماتتاردىڭ الدىندا ىڭعايسىز كۇي كەشىپ وتىر. ەندى ونىڭ قىزمەتىن اتقارۋ ەل ۇكىمەتىنىڭ شەشىمىمەن Top Kinisis Travel اۋە كومپانياسىنا جۇكتەلدى.
نەگىزىنەن, ماماندار Cyprus Airways كومپانياسىنا كىنا تاعىپ وتىرعان جوق. ولار بار كىلتيپاندى ەۋروكوميسسيانىڭ توتەننەن قابىلداعان شەشىمىنە بايلانىستىرىپ قاراستىرعان ءجون دەپ ەسەپتەيدى. ناقتىلاي ايتقاندا, بۇل اۋە كومپانياسى 2012-2013 جىلدارى مەملەكەتتەن 100 ملن. ەۋرو كولەمىندە قارجىلاي كومەك العان. مۇنى ەۋروكوميسسيا زاڭسىز دەپ تانىپ وتىر. دالىرەگى, الگى قارجىنىڭ كومەك رەتىندە بەرىلۋى ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ ىشكى ەرەجەلەرىنە سايكەس كەلمەيتىن كورىنەدى, ياعني باسەكەلەستىكتى قورعاۋ زاڭدىلىقتارىنا قايشى ەكەن. وسىدان كەلىپ, اتالعان اۋە كومپانياسىنىڭ ليتسەنزياسى جارامسىز دەپ تانىلعان. سونداي-اق, ودان جاردەم رەتىندە العان قارىزىن قايتارۋ تالاپ ەتىلگەن. قارجى داعدارىسى جاعدايىندا بۇل ارەكەتتەر قۇرىلىمعا اۋىر سوققى بولىپ ءتيىپ, ونى مۇلدە تۇرالاتىپ تاستاعان. وسىلايشا, كومپانيا باسشىلىعى بانكروت جاريالاۋعا ءماجبۇر بولدى.
قازىرگى تاڭدا ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە تىعىرىققا تىرەلگەن, ءتىپتى, مۇلدە تاقىرعا وتىرعان ءىرى قۇرىلىمدار قاتارى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. مۇنىڭ قاشانعا دەيىن جالعاسا بەرەتىنىن ەشكىم تاپ باسىپ ايتا المايدى.
گرەكياداعى الەۋمەتتىك قيىنشىلىقتار حالىقتىڭ جانىن ايازداي قارىپ, ەڭسە تىكتەتەر ەمەس. قارجىلىق توقىراۋدان توڭعان جۇرتشىلىقتىڭ ەل ۇكىمەتىنە دەگەن سەنىمى تابانعا تاپتالعالى قاشان. پارتيالار مەن قوزعالىستاردىڭ جەتەكشىلەرى ەلدى تىعىرىقتان شىعارۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن ۇسىنىپ, حالىققا جالىندى ءسوزدەرىن جولداعانىمەن, وعان سەلت ەتىپ, مويىن بۇرار جان سيرەك. شىن مانىندە, سوڭعى 3 جىل بويى جۇرگىزىلگەن قاتاڭ ۇنەمدەۋ شارالارى, سالىقتىڭ ءوسۋى مەن جۇمىسسىزدىقتىڭ اسا جوعارى كورسەتكىشى قاراپايىم حالىقتىڭ تۇرمىسىن تۇرالاتىپ تاستادى. ايتا كەتەيىك, گرەكيادا جۇمىسسىزدىق سانى بۇگىندە 25 پايىزدان اسىپ كەتكەن. بۇل – رەكوردتىق كورسەتكىش.
بۇگىندە افينا كوشەلەرىندە تەگىن ىستىق تاماق بەرۋ تاڭسىق بولماي تۇر. مۇنداي كومەككە جۇگىنەتىندەر قاتارى وتە كوپ. ودان ەشكىم قىمسىنىپ, قىسىلمايدى. ماسەلەن, «وزگە ادامدار» اتتى قوعامدىق قوزعالىس وسىنداي قايىرىمدىلىق ىستەرىمەن ءجيى اينالىسۋدا. بۇدان بولەك, ەرىكتىلەر تاراپىنان ءتۇرلى ءۇي جابدىقتارى مەن كيىم-كەشەك تە ءجيى-ءجيى تاراتىلىپ تۇرادى ەكەن.
«وزگە ادامدار» قوعامدىق قوزعالىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى كونستانتينوس پوليحرونوپوپۋلوس: «2011 جىلى كۇن سايىن 50-60 ادامعا تاعام دايىندايتىنبىز. قازىر بۇل كورسەتكىش 450-گە جەتتى. حالىقتا جۇمىس تا, قاراجات تا جوق. ەۋروكوميسسيا وكىلدەرى گرەكيانىڭ پارلامەنتتىك سايلاۋ قورىتىندىسىنا قاراماستان, ەلدىڭ قارىزىن تولىق وتەۋىن تالاپ ەتۋدە. وعان قوسا, كەلىسىلگەن رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرۋ كەرەك», دەيدى.
گرەكيادا جۇرگىزىلىپ وتىرعان قاتاڭ ۇنەمدەۋ ساياساتى سىن ساداعىنا قانشا مارتە ىلىنگەنىمەن, ودان ەشقانداي پايدا تۇسەر ەمەس. ويتكەنى, «جوققا جۇيرىك جەتپەيتىنى» بەسەنەدەن بەلگىلى. بۇگىندە مۇندا «ءبىز ەۋرو ماسەلەسىن ەمەس, ۇلتتىق ەكونوميكانى ساقتاۋدى ويلاۋىمىز كەرەك», دەيتىندەردىڭ ءۇنى باسىمداۋ بولىپ تۇر. كەيبىر ساياساتكەرلەر كەڭ اۋقىمدى رەفورمالاردىڭ باعدارلاماسىن دايىنداپ, 320 ملرد. ەۋرودان اسىپ كەتكەن مەملەكەتتىك قارىزدى قايتا قاراۋدى كۇن تارتىبىنە شىعارۋ قاجەتتىگىن العا تارتۋدا.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 اقپانىنان باستاپ, لاتۆيانىڭ استاناسى ريگادا قوعامدىق كولىكتەردەگى جول ءجۇرۋ باعاسى قىمباتتاماق. بۇل – مەملەكەتتەگى اۋىرتپالىقتاردان حابار بەرەتىن ءبىر عانا بەلگى. ءبىز باسقاسىن قوزعاماي-اق, وسى ماسەلەدە از-كەم اڭگىمە وربىتەيىك.
ريگا دۋماسىنىڭ وكىلدەرى Rīgas satiksme كاسىپورنىنا (Rīgas satiksme –جولاۋشىلاردى قوعامدىق كولىكپەن تاسىمالدايتىن ريگا قالالىق باسقارماسىنا قاراستى كاسىپورىن) ادەتتەگىدەي قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋگە ءمۇمكىندىگى جوق ەكەنىن مالىمدەدى. بۇرىنعى تاريف بويىنشا ريگالىقتار قوعامدىق كولىكتە ءجۇرۋ ءۇشىن 0,60 ەۋرو كولەمىندە تولەيتىن. بۇل – ريگا قالالىق باسقارماسىنا سالىق تولەۋشىلەر مەن باسقا ايماقتا سالىق تولەۋشى رەتىندە تىركەلگەن لاتۆيالىقتارعا بىردەي باعا.
وسىعان دەيىن قوعامدىق كولىكتەگى جولاقى باعاسىنىڭ 50 پايىزى قالالىق باسقارمانىڭ بيۋدجەتىنەن ءبولىنىپ كەلگەن ەدى. ياعني, ءبىر رەتتىك جول ءجۇرۋ باعاسىنىڭ نەگىزگى قۇنى – 1,20 ەۋرونىڭ جارتىسىن جولاۋشىلار تولەسە, قالعانى قالالىق باسقارمانىڭ ەسەبىنەن وتەلەتىن. ەندى ريگا قالاسىنىڭ شەنەۋنىكتەرى بۇل جەڭىلدىكتىڭ ۋاقىتشا بولعانىن ايتىپ, 1 اقپاننان باستاپ بارلىق شىعىندى جولاۋشىلار وزدەرى تولەيتىنىن جاريالادى.
ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس, قوعامدىق كولىكتەردەگى جول ءجۇرۋ باعاسى ءوزىنىڭ ناقتى قۇنى كولەمىندە بولماق. بۇل باعانى Rīgas satiksme كاسىپورنى مينيسترلەر كابينەتىنىڭ ەرەجەلەرىنە ساي بەكىتىپ وتىر. باعانىڭ وزگەرۋىنە جولاۋشىلاردىڭ سانى, جانارماي, ەلەكتر ەنەرگياسى جانە تاعى باسقا رەسۋرستار قۇنىنىڭ وزگەرۋى سەبەپ بولعان كورىنەدى. وسىنىڭ بارلىعىن ەسكەرگەن اتالعان كاسىپورىن ءبىر رەتتىك جول ءجۇرۋ باعاسىن ءبىرشاما ءوسىردى. قازىر ول ريگا دۋماسى كوميسسياسىنىڭ قاراۋىنا جىبەرىلگەن.
ايتا كەتەيىك, قوعامدىق كولىكتە جول ءجۇرۋ قۇنىنىڭ 50 پايىزىن ريگالىقتارمەن قاتار, وزگە قالادان كەلگەن جولاۋشىلار ءۇشىن دە تولەۋ تۋرالى ريگا دۋماسىنىڭ شەشىمى وتكەن جىلدىڭ باسىندا سول كەزدەگى ايماقتىق دامۋ جانە ورتا كاسىپكەرلىك ءمينيسترى ەينار تسيلينسكيستىڭ كەلىسىمىمەن قابىلدانعان بولاتىن. بۇل كەلىسىم بويىنشا, ۇكىمەت سىرتتان كەلگەن جولاۋشىلارعا ارنالعان جەڭىلدىكتىڭ ەسەبىنەن كەتكەن شىعىن ءۇشىن ريگا دۋماسىنا وتەماقى تولەۋى ءتيىس-ءتىن. دەسەك تە, مۇنداي تولەمدەر جۇزەگە اسپاعان. مىنە, ونسىز دا قالتاسى جۇقا لاتۆيالىقتار جولاقىنىڭ قىمباتتاعانىنا كونۋگە ءماجبۇر.
دايىنداعان
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
الەۋمەتتىك سالالاردان ءال كەتتى
ۇلىبريتانيا حالقىنىڭ كوڭىل كۇيى تۇسىڭكى. ەلدەگى قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋدە ۇكىمەت دارمەنسىزدىك تانىتىپ وتىر. اسىرەسە, مۇنداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ءحالى ناشار. بۇگىندە كورولدىكتەگى كوپتەگەن اۋرۋحانالار مەن ەمحانالارداعى مامان تاپشىلىعى, دارىگەرلەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنىڭ تومەندىگى سالانىڭ باستى ماسەلەسى بولىپ تۇر. سونداي-اق, ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ الدىندا دارىگەردىڭ قابىلداۋىن كۇتىپ شارشاعان ناۋقاستاردا ەسەپ جوق. مۇنداي ۇزىن-سونار كەزەك كۇتۋ ەل ىشىندە ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالعان. قازىرگى تاڭدا دەرتىنە داۋا ىزدەپ سابىلعان 2 ملن.-عا جۋىق ادام مەملەكەتتىك اۋرۋحانالاردىڭ ەسىگىن كۇزەتۋدە. ال بىرىككەن كورولدىكتىڭ اۋماعىنا ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ۋاقىتشا كەلگەندەرگە مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ءىسى سىن كوتەرمەيدى.
الدا-جالدا بۇل ەلگە بارا قالىپ, كەنەتتەن دەنساۋلىعىڭىز سىر بەرەر بولسا, دارىگەرلىك كومەك الۋىڭىز وڭايعا تۇسپەيدى. سىرتتىڭ ادامدارى اۋىرا قالسا تەك جەدەل جاردەم قىزمەتىنە عانا جۇگىنۋگە رۇقسات بار. مۇنىڭ ءوزى دە قولجەتىمدى بولا قويۋى ەكىتالاي. سەبەبى, دارىگەرلىك جەدەل كومەك بەرۋ قىزمەتىنىڭ احۋالى اۋىر. دالىرەگى, حالىقتىڭ سۇرانىسىنا لايىقتى جاۋاپ بەرە المايتىن حالدە. بۇل كەلەڭسىزدىكتەر ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قارالاتىن قاراجاتتىڭ كوپ مولشەردە قىسقارۋىنا بايلانىستى ءاربىر بەسىنشى جەدەل جاردەم قىزمەتىنىڭ جابىلۋىنان تۋىنداعان. وسى تۇرعىدا جەرگىلىكتى گوسپيتالدىڭ باسشىسى يەن ستەنلي دەگەن ازامات: «ەم ىزدەپ جۇرگەن ادامداردىڭ قاتارى قالىڭ. ولارعا اۋرۋحانالار دەر كەزىندە قىزمەت كورسەتە المايدى. ناۋقاستاردى الىپ كەلگەن كولىكتەر دالادا قاڭتارىلىپ تۇر. جاتىن ورىندار تاپشى», دەيدى.
بريتانيا ۇكىمەتى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن كوپ وتپەي ەۋروپا مەملەكەتتەرى اراسىندا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ مەديتسينادا تەگىن قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىن ەنگىزگەن-ءدى. ارادا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە, بۇل جۇيە دامي قويماعان. مامانداردىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى تالاي جىلداردان بەرى ايتىپ كەلە جاتقان سىن-ەسكەرتپەلەرىنە بيلىك تاراپى قۇلاق اسار ەمەس. تاعى ءبىر توقتالا كەتەر ماڭىزدى جايت, ەلدەگى دارىگەرلەردىڭ 60 پايىزىن شەتەلدىكتەر قۇرايدى. بۇلاردىڭ باسىم بولىگى اعىلشىن ءتىلىن ءجوندى مەڭگەرمەگەن. وسىنىڭ كەسىرىنەن دياگنوزداردىڭ قاتە جازىلۋى, دارىگەرلىك كەڭەستەردىڭ ناۋقاستارعا دۇرىس تۇسىندىرىلمەۋى ەمدەۋ مەكەمەلەرىندە ءتۇرلى ۇرىس-كەرىس پەن داۋ-دامايلاردى جيىلەتىپ جىبەرگەن. وسىلايشا, ۇلىبريتانياداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن مەڭدەگەن «كەسەل» حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىن بۇزىپ تۇر.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەلدە تەك بۇل سالا عانا ەمەس, مەكتەپ, بالاباقشا تاپشىلىعى دا كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇرعان كورىنەدى. جالپى, كەيىنگى جىلدارى اتالعان مەملەكەتتە سۇرەڭسىز جاعدايلار ءجيى كورىنىس بەرەتىن بولىپ بارادى. وعان حالىق تۇرمىسىنىڭ تومەندەۋى تىكەلەي اسەر ەتۋدە. ماسەلەن, قوعامدا قىلمىس, ۇرلىق-قارلىق دەڭگەيى دە ءوسىپ بارادى. ءسوزىمىزدىڭ دالەلى رەتىندە ايتايىق, ەلدەگى دۇكەندەردە ۇرلىق كوبەيىپ كەتكەن. سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, مۇنداعى بولشەك ساۋدا سالاسى كەيىنگى ەكى جىلدا 603 ميلليون فۋنت (909 ملن. دوللارعا جۋىق) شىعىنعا ۇشىراعان. ماماندار مەملەكەتتە دۇكەندەگى كيبەرقىلمىس پەن الاياقتىق, ۇرلىق بۇگىندە قاتتى بەلەڭ الىپ تۇرعانىن ايتادى.
قورىتا ايتقاندا, قارجى قيىندىعىنىڭ قۇرساۋىندا قالعان ۇلىبريتانيادا قوردالانعان ماسەلەلەر وتە كوپ. مۇنىڭ بارلىعى ۇكىمەتتىڭ قاۋقارسىز ءحالىن ايعاقتايدى.
اۋە كومپانياسى بانكروتقا ۇشىرادى
الەمدىك اۋە قاتىناسىندا وزىندىك ورنى بار كيپردىڭ Cyprus Airways اۋە كومپانياسى قارجىلىق اۋىرتپالىققا توتەپ بەرە المادى. سوندىقتان, قۇرىلىم اۋە رەيستەرىن توقتاتىپ, ۇشۋ بيلەتتەرىن الدىن الا ساتىپ العان ازاماتتاردىڭ الدىندا ىڭعايسىز كۇي كەشىپ وتىر. ەندى ونىڭ قىزمەتىن اتقارۋ ەل ۇكىمەتىنىڭ شەشىمىمەن Top Kinisis Travel اۋە كومپانياسىنا جۇكتەلدى.
نەگىزىنەن, ماماندار Cyprus Airways كومپانياسىنا كىنا تاعىپ وتىرعان جوق. ولار بار كىلتيپاندى ەۋروكوميسسيانىڭ توتەننەن قابىلداعان شەشىمىنە بايلانىستىرىپ قاراستىرعان ءجون دەپ ەسەپتەيدى. ناقتىلاي ايتقاندا, بۇل اۋە كومپانياسى 2012-2013 جىلدارى مەملەكەتتەن 100 ملن. ەۋرو كولەمىندە قارجىلاي كومەك العان. مۇنى ەۋروكوميسسيا زاڭسىز دەپ تانىپ وتىر. دالىرەگى, الگى قارجىنىڭ كومەك رەتىندە بەرىلۋى ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ ىشكى ەرەجەلەرىنە سايكەس كەلمەيتىن كورىنەدى, ياعني باسەكەلەستىكتى قورعاۋ زاڭدىلىقتارىنا قايشى ەكەن. وسىدان كەلىپ, اتالعان اۋە كومپانياسىنىڭ ليتسەنزياسى جارامسىز دەپ تانىلعان. سونداي-اق, ودان جاردەم رەتىندە العان قارىزىن قايتارۋ تالاپ ەتىلگەن. قارجى داعدارىسى جاعدايىندا بۇل ارەكەتتەر قۇرىلىمعا اۋىر سوققى بولىپ ءتيىپ, ونى مۇلدە تۇرالاتىپ تاستاعان. وسىلايشا, كومپانيا باسشىلىعى بانكروت جاريالاۋعا ءماجبۇر بولدى.
قازىرگى تاڭدا ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە تىعىرىققا تىرەلگەن, ءتىپتى, مۇلدە تاقىرعا وتىرعان ءىرى قۇرىلىمدار قاتارى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. مۇنىڭ قاشانعا دەيىن جالعاسا بەرەتىنىن ەشكىم تاپ باسىپ ايتا المايدى.
جۇيكەنى جۇقارتقان جوقشىلىق
گرەكياداعى الەۋمەتتىك قيىنشىلىقتار حالىقتىڭ جانىن ايازداي قارىپ, ەڭسە تىكتەتەر ەمەس. قارجىلىق توقىراۋدان توڭعان جۇرتشىلىقتىڭ ەل ۇكىمەتىنە دەگەن سەنىمى تابانعا تاپتالعالى قاشان. پارتيالار مەن قوزعالىستاردىڭ جەتەكشىلەرى ەلدى تىعىرىقتان شىعارۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن ۇسىنىپ, حالىققا جالىندى ءسوزدەرىن جولداعانىمەن, وعان سەلت ەتىپ, مويىن بۇرار جان سيرەك. شىن مانىندە, سوڭعى 3 جىل بويى جۇرگىزىلگەن قاتاڭ ۇنەمدەۋ شارالارى, سالىقتىڭ ءوسۋى مەن جۇمىسسىزدىقتىڭ اسا جوعارى كورسەتكىشى قاراپايىم حالىقتىڭ تۇرمىسىن تۇرالاتىپ تاستادى. ايتا كەتەيىك, گرەكيادا جۇمىسسىزدىق سانى بۇگىندە 25 پايىزدان اسىپ كەتكەن. بۇل – رەكوردتىق كورسەتكىش.
بۇگىندە افينا كوشەلەرىندە تەگىن ىستىق تاماق بەرۋ تاڭسىق بولماي تۇر. مۇنداي كومەككە جۇگىنەتىندەر قاتارى وتە كوپ. ودان ەشكىم قىمسىنىپ, قىسىلمايدى. ماسەلەن, «وزگە ادامدار» اتتى قوعامدىق قوزعالىس وسىنداي قايىرىمدىلىق ىستەرىمەن ءجيى اينالىسۋدا. بۇدان بولەك, ەرىكتىلەر تاراپىنان ءتۇرلى ءۇي جابدىقتارى مەن كيىم-كەشەك تە ءجيى-ءجيى تاراتىلىپ تۇرادى ەكەن.
«وزگە ادامدار» قوعامدىق قوزعالىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى كونستانتينوس پوليحرونوپوپۋلوس: «2011 جىلى كۇن سايىن 50-60 ادامعا تاعام دايىندايتىنبىز. قازىر بۇل كورسەتكىش 450-گە جەتتى. حالىقتا جۇمىس تا, قاراجات تا جوق. ەۋروكوميسسيا وكىلدەرى گرەكيانىڭ پارلامەنتتىك سايلاۋ قورىتىندىسىنا قاراماستان, ەلدىڭ قارىزىن تولىق وتەۋىن تالاپ ەتۋدە. وعان قوسا, كەلىسىلگەن رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرۋ كەرەك», دەيدى.
گرەكيادا جۇرگىزىلىپ وتىرعان قاتاڭ ۇنەمدەۋ ساياساتى سىن ساداعىنا قانشا مارتە ىلىنگەنىمەن, ودان ەشقانداي پايدا تۇسەر ەمەس. ويتكەنى, «جوققا جۇيرىك جەتپەيتىنى» بەسەنەدەن بەلگىلى. بۇگىندە مۇندا «ءبىز ەۋرو ماسەلەسىن ەمەس, ۇلتتىق ەكونوميكانى ساقتاۋدى ويلاۋىمىز كەرەك», دەيتىندەردىڭ ءۇنى باسىمداۋ بولىپ تۇر. كەيبىر ساياساتكەرلەر كەڭ اۋقىمدى رەفورمالاردىڭ باعدارلاماسىن دايىنداپ, 320 ملرد. ەۋرودان اسىپ كەتكەن مەملەكەتتىك قارىزدى قايتا قاراۋدى كۇن تارتىبىنە شىعارۋ قاجەتتىگىن العا تارتۋدا.
جالاقى وسپەيدى, جولاقى قىمباتتايدى
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 اقپانىنان باستاپ, لاتۆيانىڭ استاناسى ريگادا قوعامدىق كولىكتەردەگى جول ءجۇرۋ باعاسى قىمباتتاماق. بۇل – مەملەكەتتەگى اۋىرتپالىقتاردان حابار بەرەتىن ءبىر عانا بەلگى. ءبىز باسقاسىن قوزعاماي-اق, وسى ماسەلەدە از-كەم اڭگىمە وربىتەيىك.
ريگا دۋماسىنىڭ وكىلدەرى Rīgas satiksme كاسىپورنىنا (Rīgas satiksme –جولاۋشىلاردى قوعامدىق كولىكپەن تاسىمالدايتىن ريگا قالالىق باسقارماسىنا قاراستى كاسىپورىن) ادەتتەگىدەي قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋگە ءمۇمكىندىگى جوق ەكەنىن مالىمدەدى. بۇرىنعى تاريف بويىنشا ريگالىقتار قوعامدىق كولىكتە ءجۇرۋ ءۇشىن 0,60 ەۋرو كولەمىندە تولەيتىن. بۇل – ريگا قالالىق باسقارماسىنا سالىق تولەۋشىلەر مەن باسقا ايماقتا سالىق تولەۋشى رەتىندە تىركەلگەن لاتۆيالىقتارعا بىردەي باعا.
وسىعان دەيىن قوعامدىق كولىكتەگى جولاقى باعاسىنىڭ 50 پايىزى قالالىق باسقارمانىڭ بيۋدجەتىنەن ءبولىنىپ كەلگەن ەدى. ياعني, ءبىر رەتتىك جول ءجۇرۋ باعاسىنىڭ نەگىزگى قۇنى – 1,20 ەۋرونىڭ جارتىسىن جولاۋشىلار تولەسە, قالعانى قالالىق باسقارمانىڭ ەسەبىنەن وتەلەتىن. ەندى ريگا قالاسىنىڭ شەنەۋنىكتەرى بۇل جەڭىلدىكتىڭ ۋاقىتشا بولعانىن ايتىپ, 1 اقپاننان باستاپ بارلىق شىعىندى جولاۋشىلار وزدەرى تولەيتىنىن جاريالادى.
ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس, قوعامدىق كولىكتەردەگى جول ءجۇرۋ باعاسى ءوزىنىڭ ناقتى قۇنى كولەمىندە بولماق. بۇل باعانى Rīgas satiksme كاسىپورنى مينيسترلەر كابينەتىنىڭ ەرەجەلەرىنە ساي بەكىتىپ وتىر. باعانىڭ وزگەرۋىنە جولاۋشىلاردىڭ سانى, جانارماي, ەلەكتر ەنەرگياسى جانە تاعى باسقا رەسۋرستار قۇنىنىڭ وزگەرۋى سەبەپ بولعان كورىنەدى. وسىنىڭ بارلىعىن ەسكەرگەن اتالعان كاسىپورىن ءبىر رەتتىك جول ءجۇرۋ باعاسىن ءبىرشاما ءوسىردى. قازىر ول ريگا دۋماسى كوميسسياسىنىڭ قاراۋىنا جىبەرىلگەن.
ايتا كەتەيىك, قوعامدىق كولىكتە جول ءجۇرۋ قۇنىنىڭ 50 پايىزىن ريگالىقتارمەن قاتار, وزگە قالادان كەلگەن جولاۋشىلار ءۇشىن دە تولەۋ تۋرالى ريگا دۋماسىنىڭ شەشىمى وتكەن جىلدىڭ باسىندا سول كەزدەگى ايماقتىق دامۋ جانە ورتا كاسىپكەرلىك ءمينيسترى ەينار تسيلينسكيستىڭ كەلىسىمىمەن قابىلدانعان بولاتىن. بۇل كەلىسىم بويىنشا, ۇكىمەت سىرتتان كەلگەن جولاۋشىلارعا ارنالعان جەڭىلدىكتىڭ ەسەبىنەن كەتكەن شىعىن ءۇشىن ريگا دۋماسىنا وتەماقى تولەۋى ءتيىس-ءتىن. دەسەك تە, مۇنداي تولەمدەر جۇزەگە اسپاعان. مىنە, ونسىز دا قالتاسى جۇقا لاتۆيالىقتار جولاقىنىڭ قىمباتتاعانىنا كونۋگە ءماجبۇر.
دايىنداعان
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
