1992 جىلى جابىلعان العا حيميا زاۋىتىنىڭ اۋماعىندا 730 مىڭ توننا قالدىق ساقتالعان. ونىڭ تەك 20 مىڭ تونناسى عانا قالدىقساقتاعىشتا جينالسا, قالعانى ەرىگەن قار, جاڭبىر سۋىمەن بىرگە ەلەك وزەنىنە قاراي اعادى. وزەننىڭ وسى تۇسىندا ايدىنعا قونعان اققۋ, جابايى قاز بەن ۇيرەكتەر ۋلانىپ ءولىپ جاتادى. العا قالاسىنىڭ تۇرعىنى نۇراددين قۇرمانالين 1982 جىلى حيميا زاۋىتىنىڭ قالدىقتارى اعاتىن جەردەن بەتون بەكىتپە قۇرىلىسى باستالىپ, زاۋىتتىڭ جابىلۋىنا بايلانىستى جۇمىس اياقتالماي قالعانىن ايتتى. «وزەنگە جالعاساتىن تۇستا توپىراق قاباتىنىڭ استىنان قازىلىپ, جارتىلاي بىتكەن بەتون قابىرعالار بار. ونىڭ قۇرىلىسىن جالعاستىرىپ, بوگەسى سالىنسا, ەلەك سۋىنا زياندى قالدىقتاردىڭ قۇيىلۋى توقتايدى ءارى بۇل ارزانعا تۇسەتىن جوبا», دەيدى نۇراددين قۇرمانالين.
2017 جىلى العا حيميا زاۋىتىنىڭ قالدىقتارىن جويۋدى «جاسىل دامۋ» بىرلەستىگى قولعا الدى. بيۋدجەتتەن بولىنگەن 100 ملن تەڭگەگە 400 گەكتار اۋماقتاعى زياندى قالدىقتاردى شىعارىپ, جاڭا قالدىقساقتاعىشقا جيناۋ جوسپارلاندى. ء«بىز ەسكى زاۋىتتاعى قالدىقتار جاتقان جەرلەردى تۇگەندەپ, زاۋىت اۋماعىنان سىرتقا شىعارىپ تاستاۋدى جوسپارلادىق. بىراق قالدىق تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن مەكەمەمەن ارادا كەلىسپەۋشىلىك تۋىپ, ولار ءبىزدى سوتقا بەردى. جاقىندا جوعارعى سوت قالدىقتاردى تاسىمالداۋ زاڭدى تۇردە جۇرگىزىلدى دەگەن اپپەلياتسيالىق شەشىم شىعاردى. ەندى جەتى جىل بۇرىن توقتاپ قالعان جوبانى قولعا الماقپىز. ماقسات – العا اۋدانى تۇرعىندارىن الاڭداتىپ وتىرعان «تاريحي قالدىقتاردى» تولىق جويىپ, زارارسىزداندىرۋ», دەيدى «جاسىل دامۋ» باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان قادىرجانوۆ.
اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ەربول قۋانوۆ باستاۋىن مۇعالجار قىراتتارىنان الاتىن ەلەك وزەنى جايىققا قۇيعانعا دەيىن ءۇش جەردەن لاستانادى دەيدى. ءبىرىنشى لاستانۋى العا قالاسى ىرگەسىنەن باستالادى. بۇل جەردە كوپ جىلدان بەرى حيميا زاۋىتىنىڭ قالدىقتارى جاڭبىر, قار سۋىمەن قوسىلىپ ەلەككە قۇيىلىپ كەلەدى. العا مونوقالاسى مەن وبلىس ورتالىعىنىڭ اراسى 40 شاقىرىم. العادان كەيىن ەلەك وزەنى اقتوبە قالاسىن اينالىپ اعادى. ارنانىڭ جاعاسىنداعى حروم قوسىندىلارى زاۋىتى شايىندى سۋلارىن ەلەككە اعىزادى. ەڭ قاۋىپتىسى – زاۋىت جانىندا ەلەك وزەنىنىڭ جەراستى سۋىمەن قوسىلاتىن تابيعي ەكى كوزى بار. ءۇشىنشى لاستانۋ كوزى – وزەن سۋىنا كارىز سۋلارىنىڭ قۇيىلۋى. اقتوبە قالاسىنىڭ كارىز قوندىرعىلارى ابدەن ەسكىرگەندىكتەن, قازىرگى ۋاقىتتا قالدىق سۋلاردى تەرەڭ تازارتۋ مۇمكىن بولماي تۇر. «ەلەك وزەنى زاۋىتقا جاقىن تۇسىندا ارناسىن وزگەرتكەن. وسى جەردە جەراستى سۋىمەن ەكى جەردە قوسىلادى. وزەننىڭ بۇرىنعى ەسكى ساعاسى زاۋىتتان الىسىراق بولدى, ول جەردە جەراستى سۋىمەن قوسىلمايتىن. ءبىز ەلەكتى بەس شاقىرىم جەردەگى ەسكى ارناسىنا قاراي بۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس ءتۇسىرىپ, وسى جوبانى وڭىرلىك جول كارتاسىنا قوستىق», دەيدى ە.قۋانوۆ.
ەلەك وزەنىن تازارتۋعا بايلانىستى جاقىندا ۇكىمەتتە جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا شەتەلدىك ساراپشىلار, حالىقارالىق ەكولوگيالىق ۇيىم مۇشەلەرىمەن بىرگە وتاندىق ماماندار دا كىردى.
ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى جومارت اليەۆ تۇرعىندار كوتەرگەن سۇراقتارعا: «حيميا زاۋىتىنىڭ قالدىقتارى – كەڭەس وداعىنان «قالعان مۇرا». جەتى جىل بۇرىن وسى سۇراق ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە ءتۇستى. قالدىقتاردى شىعارۋدىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى ازىرلەنىپ, «جاسىل دامۋ» بىرلەستىگى ماماندارى التى اي بويى العادا جۇمىس ىستەدى. الايدا قارجىلاندىرۋداعى كەدەرگىلەرگە بايلانىستى جوبا توقتاپ قالدى. قازىر جۇمىس قايتا قولعا الىنىپ, جوباعا تۇزەتۋ ەنگىزىلمەكشى. ويتكەنى جەتى جىلدان بەرى كوپ نارسە وزگەردى. وسى جەردە 1982 جىلدارى قولعا الىنعان قالدىقتاردىڭ وزەن سۋىنا قۇيىلۋىن بوگەيتىن «توپىراق استىنداعى قابىرعا» تۋرالى دا كوتەرىلدى. 2017 جىلعى جوبادا لاستانۋ كوزدەرىن بوگەۋ ءۇشىن توپىراق استىنان ۇزىن ترانشەيا قازۋ, ۋلى سۇيىقتىقتى وتكىزبەيتىن ەرەكشە قوسپاداعى ينەرتتى ماتەريال توسەۋ, قابىرعالاردى بەتونداۋ كورسەتىلگەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اسا قاۋىپتى قالدىقتاردى وقشاۋلايتىن جاساندى بوگەت جۇمىسىن اياقتاپ, قالدىقتاردى شىعارۋ جانە جويۋ جوسپارلانعان ەدى. ەلەك وزەنى ءتۇبىن تازارتۋعا بايلانىستى گەولوگتەر مەن گيدروگەولوگ ماماندار تاراپىنان قاراما-قايشى پىكىر تۋىنداعانىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. ءبىر پىكىر وتىز جىل وتكەندە ەلەك وزەنىنىڭ ءتۇبىن تازالاۋ قاجەت ەمەس, تابيعات ءوزى تازارتادى دەيدى. ءتۇبىن ارشيمىز دەپ ءجۇرىپ ەكوجۇيەنى ءبۇلدىرىپ الۋىمىز مۇمكىن. ونىڭ ورنىنا حيميا زاۋىتى اۋماعىندا جاتقان قالدىقتاردى جويۋ كەرەك دەيدى. ەلەك وزەنى سۋىندا حروممەن لاستاۋشى زاتتار بار ەكەندىگىن لابوراتوريالىق تالداۋ ناتيجەسى كورسەتىپ وتىر. بۇل ۇكىمەت پەن ءبىزدىڭ مينيسترلىك الدىندا تۇرعان ماسەلە. ەلەك وزەنىن تازارتۋ مەن العا حيميا زاۋىتىنىڭ قالدىقتارىن جويۋ جونىندەگى جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ساراپشىلار قولىنا بارلىق ماتەريالدار بەرىلدى. العاشقى ءماجىلىسى بيىلعى جىلدىڭ سوڭىندا وتەدى دەگەن جوسپار بار. وندا ناقتى ۇسىنىستار ايتىلادى دەگەن ويدامىن. بىزگە وندىرىستىك ارەكەتتەردىڭ سالدارىنان توپىراق قاباتىنا شوككەن جانە وزەن سۋىنا قوسىلعان التى ۆالەنتتى حرومنان تازارتۋ جولدارىن انىقتايتىن حيميكتەردىڭ ۇسىنىستارى وتە ماڭىزدى» دەپ جاۋاپ بەردى.
اقتوبە قالاسىنا اۋىزسۋ العا اۋدانىنىڭ قۇنداقتىقىر دەگەن جەرىنەن قۇبىرمەن جەتكىزىلەدى. وبلىس ورتالىعى تۇرعىندارىن 50 جىلدان بەرى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان قۇنداقتىقىر سۋى بۇگىندە تاۋسىلۋعا جاقىن. العا اۋدانىنىڭ اقساقالدارى جەراستى تۇششى سۋ قورى كوكجيدەنىڭ بولاشاعىنا الاڭدايدى. «مۇعالجار اۋدانىنداعى كوكجيدە كەنىشىندە التى كومپانيا مۇناي وندىرەدى. جاڭاجول, كەڭقياق اۋىلى تۇرعىندارى ءىشىپ وتىرعان سۋىمىزدان مۇنايدىڭ ءيسى شىعادى دەپ ايتادى», دەگەن العالىق اقساقالعا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى عالىمجان ەلەۋوۆ بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى: «راس, كوكجيدەدەگى جەراستى تۇششى سۋ قورى توڭىرەگىندە بىرنەشە مۇناي كومپانياسى جۇمىس ىستەيدى. قازىر ول جەردەگى تۇششى سۋ ساپاسىنا اي سايىن, توقسان سايىن مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. ەل ۇكىمەتى كوكجيدەدەگى مۇناي كومپانيالارىن 2032 جىلعا دەيىن كوكجيدە شەكاراسىنان سىرتقا شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر».
تامدى اۋلىنداعى ەسكى بوگەت تاسقىن كەزىندە سۋدى ۇستاي الماي, جىرىلىپ, جۇرتتىڭ كۇشىمەن قالپىنا كەلتىرىلدى. اۋىلدىڭ شەتىنە سۋ كىردى. تامدىلىقتار كوكتەمدەگى ابىگەر قايتالانباس ءۇشىن بوگەتكە كۇردەلى جوندەۋ جاساۋدى سۇرايدى. وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى قورعاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى مىندەتىن اتقارۋشى جومارت باقىتكەلدى تامدى بوگەتىن جوندەۋگە قارجى شىلدەدە وتەتىن وبلىستىق ءماسليحات سەسسياسىندا سۇرالاتىنىن, قارجى بولىنسە, بوگەت قايتا تۇرعىزىلادى دەپ جاۋاپ بەردى. ەلەك وزەنى تاسۋىنان العا قالاسىنداعى ءبىراز ۇيگە سۋ كىردى. ويتكەنى سۋدان قورعايتىن ءۇش شاقىرىم بوگەتتىڭ تەك جارتىسى بەتوندالعان. جۇرت وسى جۇمىستى اياقتاۋدى سۇرايدى. «العا اۋدانىندا ەكى قورعاۋشى بوگەت بار. ونىڭ ءبىرى – ۇزىندىعى 2,8 شاقىرىم العا قالاسىنىڭ شەتىندەگى بوگەت. ەلەك وزەنىنىڭ تاسۋىنان كوكتەمدە ۇلكەن قاۋىپ ءتوندى. جۇرت وسى بوگەتتى 4 شاقىرىمعا دەيىن ۇزارتۋدى سۇرايدى», دەيدى العا اۋدانىنىڭ اكىمى نۇربول ەرجانوۆ.
قاراقوبدا ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىنى زياش مەڭباەۆ قاراقوبدا وزەنىنىڭ ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ مەن تازارتۋدى سۇرايدى. ء«بىزدىڭ اۋلىمىزعا تىرشىلىك ءنارىن بەرىپ وتىرعان قاراقوبدا وزەنىنىڭ تەرەڭدىگى بالا كەزىمىزدە 3 مەتردەن اساتىن. قازىر ونىڭ سۋى تىزەدەن كەلەدى. سۋى لايلانىپ, قامىس باستى, بۇلاق كوزدەرى بىتەلدى. وزەندە اعىس بولماعان سوڭ قامىس وسە بەرەدى. قاراقوبدانىڭ بويىنداعى جەتى قوجالىق سۋدى ءار جەردەن بوگەپ, وزدەرىنە قاراي بۇرىپ وتىر. قاراقوبدامەن قاتار اعاتىن سارىقوبدا وزەنىنىڭ جاعدايى دا وسىنداي. ءبىز قولدان تۇرعىزىلعان بوگەتتەردى الىپ تاستاپ, بۇلاق كوزدەرىن اشىپ, ءتۇبىن تازارتۋدى سۇرايمىز. سۋ سوندا عانا جينالادى», دەيدى زياش اقساقال.
جومارت اليەۆ كەزدەسۋدە كوتەرىلگەن بارلىق سۇراقتار مەن ۇسىنىستار حاتتاماعا تىركەلىپ, نازارعا الىناتىنىن جەتكىزدى. ال ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىنە جاتپايتىن تامدى بوگەتى قۇرىلىسى, قاراقوبدا وزەنىنىڭ ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جانە كەڭەيتۋ جونىندەگى ۇسىنىستار سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنە باعىتتالاتىنى ايتىلدى.
اقتوبە وبلىسى,
العا اۋدانى
