بيىك تاۋلار, بيىكپىن دەپ شىرەنبە,
سەن دە ءبىر كۇن جەرمەن-جەكسەن بولارسىڭ.
تەرەڭ مۇحيت, تەرەڭمىن دەپ تۇنەرمە,
سەن دە ءبىر كۇن سۋالىپ, ءشول بولارسىڭ.
لۇقپانداي تاپساڭ, دەرتتىڭ داۋاسىن,
رۇستەمدەي جىرتساڭ, جاۋدىڭ جاعاسىن,
ەسكەندىردەي الساڭ, دۇنيە قالاسىن,
سوندا-داعى جەر قوينىنا بارارسىڭ.
وسى ءبىر ولەڭ جولدارىن ءبىزدىڭ ۇرپاق جاستايىمىزدان قۇلاعىمىزعا قۇيىپ وستىك. اۋىلدا وتكەن ءتۇرلى جيىن-تويلاردا, كونتسەرتتەردە, راديودان تەرمە ماقامىمەن ايتىلاتىن ولەڭنىڭ ىرعاعى دا, وي-مازمۇنى دا جۇرەكتەرگە جول تاۋىپ, ويىن قوزعاپ, وشپەستەي ءىز قالدىرىپ جاتاتىن. ول كەزدە وسىنداي تەرەڭ ويلى ولەڭنىڭ اۆتورى كىم ەكەن دەگەن ويىمىزعا كىرىپ تە شىقپايتىن. قازاقتىڭ حالىق ءانى, نە بولماسا ءبىر اقىن-جىراۋدىڭ جىرى شىعار دەپ ويلايتىنبىز. سويتسەك, كەيىن بارىپ بىلدىك, تۋىسقان تۇركىمەن حالقىنىڭ ۇلى اقىنى ماقتىمق ۇلىنىڭ قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن جىرعا, ادامداردىڭ سانا-سەزىمىن نۇرعا بولەگەن تۇركىلىك ادامي قۇندىلىقتارمەن ىزگىلەندىرە تۇسەتىن ءومىر جايلى تەرەڭ ويلى ومىرشەڭ ولەڭى ەكەن.
«سۇم ءومىر اباقتى عوي سانالىعا» (ماعجان). ماقتىمق ۇلى ءومىر سۇرگەن زامان دا تۇركىمەن تاريحىنداعى قايشىلىقتارى بارىنشا شيەلەنىسكەن ەڭ ءبىر اۋىر كەزەڭ بولىپتى. باسقا تۇسكەن بار اۋىرتپالىقتى حالقىمەن بىرگە كوتەرىسە بىلگەن اقىن ءومىردىڭ قالىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ ساباق الىپ, شىڭدالا تۇسكەن. حالقىنىڭ ءسوزىن سويلەپ, مۇڭ-زارىن, ارمان-اڭسارىن جىرلاپ, تاعدىرىن تۋعان حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعىنا ارناعان, باقىتى ءۇشىن كۇرەسكەن ابزال ازامات بولىپ قالىپتاسقان.
ماقتىمق ۇلى, عارىپتاردىڭ كوز جاسى,
تاستى ەرىتەر, تاۋلاردى جاعار.
پاقىرعا ءجابىر ەتكەن زالىمنىڭ ءىسى,
تاڭدا ماقشاردا سىباعاسىن الار, –
دەپ جىرلاعان اقىن قاشاندا بولسىن ادىلەتتىلىكتى ىزدەپ, حالىقپەن بىرگە جۇرەدى. ادامداردىڭ بويىنداعى جىن-شايتانداردى قوزدىراتىن اراق پەن شاراپتىڭ بەت الىسىنان شوشىنىپ, «اقىرزامان جاقىندادى ما, بىلمەدىم» دەپ قاۋىپ قىلادى. ومىردە بولىپ جاتقان كەلەڭسىزدىكتەردىڭ بارلىعى اقىن جانىن جارالاپ, جۇرەگىنە سالماق تۇسىرەدى:
ماقتىمق ۇلى جۇرەگىنە قان تولدى,
كىم جىبىتەر قاتىپ قالعان بار توڭدى؟
الدى ازاپ, بولسا ەكەن ارتى وڭدى,
قۇسا جاننىڭ تابار ەكەن كىم ەمىن؟..
وسى جەردە ماقتىمق ۇلىدان ءجۇز جىلداي كەيىن قازاق دالاسىندا جاساپ, «جۇرەگىمنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا, مەن ءبىر جۇمباق اداممىن, ونى دا ويلا» دەيتۇعىن ۇلى ابايدىڭ پوەزياسىندا دا وتارشىلدىقتىڭ سالدارىنان ازىپ-توزىپ بارا جاتقان حالقىنىڭ جاي-كۇيىن جىرلاعاندا جۇرەك ءسوزىنىڭ ءجيى كەزدەسەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ماقتىمق ۇلى ء«ىشىم – جارا, سىرتىم ءبۇتىن جۇرەمىن» دەسە, ء«ىشىم ولگەن, سىرتىم ساۋ» دەگەن ابايدىڭ «جۇرەكتە قايرات بولماسا», «اۋرۋ جۇرەك سوعادى جاي», «جۇرەگىم مەنىڭ قىرىق جاماۋ», «جۇرەگىم نەنى سەزەسىڭ», «جۇرەك – تەڭىز, قىزىقتىڭ ءبارى – اسىل تاس», ت.ب. ولەڭدەرىندە «ماحاببات عاداۋاتپەن مايدانداسقان» جۇرەكتىڭ ادامنىڭ ادام بولىپ ءومىر سۇرۋىندەگى اسا ماڭىزدى قىزمەتى بارىنشا اشىلا تۇسكەن.
كۇندە ءجۇز مىڭ ول دۇنيەگە كەتكەنمەن,
بۇل دۇنيەگە كەلگەندەر دە بار شىعار.
ءجۇز مىڭ اقىماق ءجونىن بىلمەي وتكەنمەن,
ءتۇزۋ جولعا تۇسكەندەر دە بار شىعار».
«ارالاساڭ دۇنيەنىڭ جان-جاعىن,
الىسىپ تۇر ادال, ارام, ارۋاق, جىن.
تالاي جاندار تاماق ىزدەپ جۇرگەندە,
تالاي قارىق بولعاندار دا بار شىعار, –
دەپ جىرلاعان تۇركىمەن اقىنى بولاشاققا ۇلكەن ۇمىتپەن, سەنىممەن كوز تىگەدى.
ءومىردىڭ ءتۇرلى قايشىلىعى بارىنشا اسقىنىپ جاتقان زاماندا تىعىرىقتان شىعار جولدى ىزدەپ اقىن جۇرەگى شارق ۇرادى, ءومىردىڭ تىلسىم تۇستارىنا تەلمىرە قاراپ, تەرەڭ ويلاردىڭ جەتەگىندە تولعانا تۇسەدى. «...بۇل دۇنيەنىڭ ءبارى سىن» دەپ بىلەتىن ويشىل اقىن پوەزياسىنىڭ بۇكىل بولمىسى, يدەيالىق باعىتى, دۇنيەتانىمى «دۇنيە» ولەڭىندە انىق بايقالادى.
توسىمەنەن تولقىن جارعان كەمەنى,
ءبىر كۇندەردە توڭكەرەسىڭ, دۇنيە-اي!
قاسارىسساڭ, قاپەلىمدە پاندەنى,
باسپاناسىز قالدىراسىڭ, دۇنيە-اي!
ەش بىلمەيسىڭ قاشان دەمىڭ تىنارىن,
قابىر ولشەر ءاربىر باسقان قادامىڭ.
دۇنيە قۋىپ عاپىل جۇرگەن ادامنىڭ,
ءۇستىن باسا جول سالاسىڭ, دۇنيە-اي!
ۇلىلار بايلاۋى جوق مىڭ قۇبىلعان تۇسىنىكسىز زامانداردا ادامدار قايتكەندە ادام بولىپ قالادى دەگەن ساۋالعا تۋرا جولدى كورسەتىپ, ولاردىڭ بويىنداعى ىزگىلىكتى اسىل قاسيەتتەرىن اسپەتتەي بىلۋىمەن, جىرلاي بىلۋىمەن ۇلى. ماقتىمق ۇلىنى دا بيىككە كوتەرىپ تۇرعان اقىن جىرلارىنداعى جالپىادامزاتتىق ۇلى يدەيالاردىڭ تۇركىلىك دۇنيەتانىم تۇرعىسىنان اسقاقتاعان جىر جولدارىنا اينالۋىندا جاتسا كەرەك.
اقىن پوەزياسىنىڭ تاقىرىپتىق اياسى وتە كەڭ. سول كەزدەگى تۇركىمەن ءومىرىنىڭ ول جىرلاماعان سالاسى جوق دەۋگە دە بولادى. «ماقتىمق ۇلى, دۇنيە سىرىن ايتشى سەن, بۇگىنگىنى ەرتەڭ ىزدەپ تاپشى سەن» دەپ جىرلاعان اقىن «ماقتىمق ۇلى, نە كورسەڭ دە سابىر ەت, جاراتقاننىڭ بۇيىرعانىن قابىل ەت», دەپ حالقىن سابىرعا, جاراتقاننىڭ بۇيىرعانىنا كونۋگە شاقىرادى.
سول كەزدەگى شىعىس شايىرلارى سەكىلدى ماقتىمق ۇلى دا حالقىن «مۇقتاجىڭدى حاقتان وزگە بىلمەسىن», «قۇدىرەتى كوپ اللا ءبىزدى جاراتقان, ءار ىسىنە اقىلىمىز بولار تاڭ», «شاماڭ كەلسە, مۇنىڭدى شاق اللاعا», ء«بىلىمدىنىڭ كوكىرەگى بولار كەڭ, اللا ونىڭ اقىل, كوركىن ەتكەن تەڭ», ء«ار ادامنىڭ كەلسە نەگە شاماسى, سونى عانا قالاماقشى اللاسى», «ماقتىمق ۇلى, شۇكىر دەشى اللاعا, ءولىم بىردەي جارلىعا دا, حانعا دا, سابىرسىز جان ۇشىراماق ءار نەگە, سابىرلى جان تۇبىندە ءبىر شات بولار», «تاۋبە قىلماي, ءتاڭىرىم كەشپەس حاتاسىن», «بۇيرىق كەلسە اللادان, ەش نارسە دە قالماعان», «ماقتىمق ۇلى, شۇكىر دەشى اللاعا», «قادىر اللا, جىبەرە گور كوكتەن نۇر, ءبىر سىلكىنسىن شاڭ-توزاڭعا بوككەن نۇر», ت.ب. دەپ حالقىن قيىن كەزدەردەگى ءومىر سىناقتارىندا شىدامدىلىق تانىتۋعا, سابىرلى بولۋعا, اسىپ-تاسپاۋعا, يماندىلىققا شاقىرعان.
ءحىح عاسىردا جاساعان قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي دا ەڭ الدىمەن «اللانىڭ ءسوزى دە راس, ءوزى دە راس», «ادامدى ءسۇي, اللانىڭ حيكمەتىن سەز» دەپ, وتارشىلدىقتان ابدەن ازىپ-توزعان حالقىن جەر بەتىندەگى تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ جاراتۋشىسى ءبىر اللانى سۇيۋگە شاقىرعان. اللانى سۇيگەن ادام سول اللا جاراتقان ادامزاتتىڭ ءبارىن سۇيگەندە عانا باقىتتى ءومىر سۇرە الادى دەگەن نەگىزگى ويلار اقىن پوەزياسىنىڭ ورتالىق وزەگىن قۇرايدى.
ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى,
سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى.
ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ,
جانە حاق جولى دەپ ادىلەتتى, –
دەگەن ابايدىڭ ءبىر شۋماق ولەڭىنىڭ وزىندە كەزىندە ياساۋي, ماقتىمق ۇلىلار جىرلاپ وتكەن جاراتقاندى, جالپى ادامزات بالاسىن ءسۇيىپ, قۇرمەتتەي بىلگەن كەزدە عانا ادامدار باقىتتى ءومىر سۇرە الادى دەگەن ماڭگىلىك يدەيالاردىڭ تەرەڭدەي تۇسكەندىگىن, تۇتاستاي دۇنيەتانىمدىق جۇيەگە اينالعاندىعىن بايقايمىز.
ماقتىمق ۇلى:
ء«بىر جولدا – كۇنا, ءبىر جولدا – ساۋاپ.
عاراساتتا سەنەن سۇرالار جاۋاپ.
ادالدا – زەينەت, ارامدا – بەينەت.
بۇل اقيقات, ۇمىتپا بۇنى!» –
دەپ جىرلاسا, اباي:
«...ادام بولام دەسەڭىز,
تىلەۋىڭ, ءومىرىڭ الدىڭدا.
وعان قايعى جەسەڭىز,
وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق,
ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاق –
بەس دۇشپانىڭ, بىلسەڭىز.
تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي,
قاناعات, راقىم, ويلاپ قوي –
بەس اسىل ءىس, كونسەڭىز...» –
دەپ ادام بولىپ قالۋدىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارىن, ادال ەڭبەكپەن تابىسقا جەتۋدىڭ جولدارىن, ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن ۋاقىتتى بوسقا وتكىزبەي ىزدەن, عىلىممەن اينالىسۋ قاجەتتىگىن تايعا تاڭبا باسقانداي ايتىپ وتىر. بۇل جەردە ماقتىمق ۇلىنىڭ دا, ابايدىڭ دا ادامدى ادام قىلىپ ساقتايتىن ادال ەڭبەك ەتۋ, ال قۋلىق-سۇمدىقپەن ارام ءومىر ءسۇرۋدىڭ ارتى ازاپ ەكەنىن جىرلاۋى ەكى اقىننىڭ دا گۋمانيستىك بيىك ورەسىن بايقاتسا كەرەك.
ماقتىمق ۇلى ادام ومىرىندەگى سوزگە ەرەكشە ءمان بەرگەن:
«و, جاراندار, جەتەسى جوق ادامنىڭ,
مىڭ ايتساڭ, ءبىر كوكەيىنە ءسوز قونباس.
كادەسى سول قاشان بولسا جاماننىڭ,
ولتىرسەڭ دە ءوز قانىنا تەڭ بولماس.
ءسوز بىلمەسەڭ, بىلگەنىڭدى ايتپاساڭ,
ءسوز سويلەتىپ, ءسوز اسىلىن تارتپاساڭ.
جورىق ءجۇرىپ, تۋرا قاراپ اتپاساڭ,
اتقان وعىڭ نىساناعا ءدال بارماس».
اباي دا ادام جانىنىڭ ايناسى ءسوزدىڭ قۇدىرەتى, ونىڭ قيسىنى جايلى «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى, ءسوز ساراسىن» جازۋمەن بىرگە بۇل تاقىرىپقا دۇركىن-دۇركىن سوعىپ وتىرعان. مىسالى, «سەگىزاياق» ولەڭىندەگى
الىستان سەرمەپ,
جۇرەكتەن تەربەپ,
شىمىرلاپ بويعا جايىلعان.
قيۋادان شاۋىپ,
قيسىنىن تاۋىپ,
تاعىنى جەتىپ قايىرعان –
تولعاۋى توقسان قىزىل ءتىل,
سويلەيمىن دەسەڭ, ءوزىڭ ءبىل...
...بىلگەنگە مارجان,
بىلمەسكە ارزان,
ناداندار ءباھرا الا الماس.
قينالما بەكەر, ءتىل مەن جاق,
كوڭىلسىز قۇلاق – ويعا ولاق... –
دەگەن جىر جولدارىندا قازاقتارعا قاراي ايتىلعان ويلاردىڭ ماقتىمق ۇلىنىڭ تۇركىمەندەرگە ايتقان سوزىمەن ساباقتاسىپ جاتۋىنان قاتار جاتقان ەكى ەلدىڭ سوزگە دەگەن ۇعىمىنداعى ساباقتاستىق انىق بايقالادى.
ءومىردىڭ وتپەلىلىگىن ون سەگىزىنشى عاسىردا جاساعان تۇركىمەننىڭ ويشىل اقىنى:
«تۇرلاۋى جوق دۇنيە ءوتىپ بارادى,
بىرگە كەلىپ, بىردەن كەتىپ بارادى.
ەسكەندىردەي شالقىپ وتكەن جان بار ما,
ولاردىڭ دا باسىنان توي تارادى...
دۇنيە ءۇشىن قايعىلانبا, ەندەشە,
سابىرلىق ەت بەرسە-داعى, بەرمەسە.
اجال كەلىپ الار ءالى-اق جاعاڭنان,
بۇل دۇنيەنىڭ وتەرىنە سەنگەنشە...» –
دەپ بەس كۇن جالعاننىڭ سىرلى سيپاتىن سوزبەن زەرلەپ, كۇڭىرەنىپ ءوتىپتى. جىردى وقىپ وتىرعاندا, ءحVىىى عاسىردىڭ وزىندە دە مىڭ قۇبىلعان ءومىردىڭ ولەڭگە, ونەرگە اينالعان بايلاۋى جوق سىرلارى بۇگىنگى ءححى عاسىردىڭ وقىرمانىنىڭ دا بويىن شىمىرلاتا بيلەپ, وي تەرەڭىنە قاراي تارتا بەرەتىنىن بايقاعاندايسىڭ.
ءيا, ارالارىنا عاسىر سالىپ, تۇركى الەمىنىڭ ەكى تۇكپىرىندە ءومىر سۇرگەن قوس كەمەڭگەردىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقساستىعى ەكەۋىنىڭ دە تۇركىلىك دۇنيەتانىمىنىڭ تەرەڭدىگىندە, اۋمالى-توكپەلى زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان حالقىنىڭ باسىنا تونگەن قاۋىپ-قاتەرلەردى جۇرەگىمەن سەزىنىپ, دانالىعىمەن ءتۇيسىنىپ, كەمشىلىكتەرىن جەرىنە جەتكىزە ايتىپ, ودان قۇتىلۋدىڭ سارا جولدارىن دۇرىس كورسەتە بىلۋىندە, بولاشاعىنا سەنۋىندە جاتسا كەرەك. ۇلى اقىندارىمىز ارمانداپ, جىرعا قوسىپ, وسىلاي بولسا ەكەن دەپ كورسەتىپ كەتكەن رۋحاني باعىت ۇلى اباي پوەزياسىندا تۇتاستاي ءبىر ۇلتتىق, تۇركىلىك, جالپىادامزاتتىق بيىككە كوتەرىلىپ, قوعامدىق دامۋدىڭ بىردەن-ءبىر دۇرىس جولىنا اينالعاندىعىن بۇگىنگى ءومىرىمىز دالەلدەپ وتىر. ءبىزدىڭ «اباي جولى» دەپ جۇرگەنىمىز – وسى جول.
تۇركىمەن حالقىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى الەمىنىڭ ويشىل اقىنى ماقتىمق ۇلى شىعارمالارىمەن قازاق وقىرماندارى ءبىرشاما تانىس. اقىننىڭ ولەڭدەرى «تاڭدامالى ولەڭدەر», «تاڭدامالى», «ولەڭدەر», «جىر جيناعى», ت.ب. تاقىرىپتارمەن 1947, 1959, 1968, 1983, 2014, ت.ب. جىلدارى قازاق تىلىندە جارىق كورگەن. تۇركى الەمىنە ايگىلى اقىننىڭ جاۋھار جىرلارىن قازاق تىلىنە عالي ورمانوۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, دۇيسەنبەك قاناتباەۆ, سۆەتقالي نۇرجان سەكىلدى تانىمال اقىندار اۋدارىپ, قازاق وقىرمانىنىڭ رۋحاني يگىلىگىنە اينالدىردى.
دانداي ىسقاق ۇلى,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, حالىقارالىق ماقتىمق ۇلى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
