اۋىلدا سۋيتسيد نەگە جيىلەدى؟

2012 جىلى بۇۇ بالالار قو­رىنىڭ وشە/تمد بويىنشا­ ايماقتىق كەڭسەسى, «Trans/MonEE» مالىمەتتەرى بويىنشا ەلىمىزدەگى جاستار اراسىنداعى سۋيتسيد كورسەتكىشى تمد, ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرى ارا­سىندا 2-ورىندا بولسا, 2019 جىلى ددۇ مالىمەتى بويىنشا 19-ورىنعا تومەندەگەن. ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ سالدارىنان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم­نىڭ باسىم بولىگى 18 بەن 29 جاس ارا­لىعىنداعى جاستار ارا­سىندا كەز­دە­سەدى, بۇل ەلدەگى ءسۋي­تسيد­تىڭ جالپى سانىنىڭ 80 پايىزىن قۇرايدى.

سۋيتسيد – كۇردەلى قۇبىلىس. ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ قاۋىپ فاكتورى رەتىندە پسيحيكالىق دەنساۋلىق پروبلەمالارىمەن بايلانىس­تى الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق, بيولوگيالىق جانە سيتۋاتسيالىق فاكتورلاردا قاراستىرىلادى. ءدال وسى كەسەل – ەلىمىزدەگى جاسوس­پى­رىمدەر اراسىنداعى تابيعي ەمەس ءولىم-ءجىتىمنىڭ باستى سەبەبى.  ۇلتتىق ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ ستراتەگيالىق جوس­پارلاۋ جانە رەفورمالار جونىن­دەگى بيۋرو­سىنىڭ 2022 جىلعى مالى­مەتتە­رىنە كوز سالساق, اۋىل­دىق جەردەگى بالا­لار مەن جاسوس­پىرىمدەر ارا­سىنداعى ءوز-وزىنە قول جۇم­ساۋ قالا­داعىلارعا قاراعاندا 25 پايىزعا جوعارى ەكەنىن اڭعا­رۋعا بولادى.

بۇل – بۇكىل الەمگە ءتان. وعان 2004 جىلى قۇرىلعان جانە MDPI باسىپ شى­عاراتىن رەتسەنزيالاناتىن اشىق قولجەتىم­دى «International journal of environmental research and public health» عىلىمي جۋرنالى­نا 2022 جىلى جارىق كورگەن ماقا­لالار دا دالەل. ولاي بولسا, بۇل ماسەلەنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى قانداي؟ ءتۇپ تامىرى قايدا جاتىر؟

ەڭ الدىمەن, اۋىلدىق جەر­دەگى حالىقتىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىققا جەتكىلىكتى كوڭىل بول­مەۋى مەن پسيحيكالىق ماسە­لەلەردە كومەك سۇراۋ داعدىسىنىڭ جوقتىعى ءجيى كەزدەسەتىن فاكتور ەكەنىن اشىق ايتۋىمىز قاجەت. ءبىر جاعىنان حالىق اراسىندا پسيحولوگتەرگە كورىنۋ «ۇيات», «پسيحولوگتەرگە پسيحيكالىق اۋىت­قۋى بار ادامدار عانا بارادى» دەگەن ستيگمالىق تۇسىنىك بار بولسا, ەكىنشى جاعىنان اۋىلدىق جەردە حالىقتىڭ كوبى ءبىر-ءبىرىن تانيتىندىقتان وزگەلەر جەكە قۇپيالارىن ءبىلىپ قويادى دەگەن قورقىنىش بار.

ءۇشىنشى سەبەپ رەتىندە پسي­حيكالىق دەنساۋلىق سالا­سىن­داعى مامانداردىڭ تاپشىلى­عىن ايتۋعا بولادى. كاناداداعى «البەرتا دەنساۋلىق قىزمەت ورتالىعى» دەرەكتەرىنە ساي­كەس, ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ پسي­حي­كالىق بۇزىلىس بولىپ سا­نال­­مايدى. بىراق دەپرەسسيا, بيپوليارلىق بۇزىلىس (مانياكالدى دەپرەسسيا), شيزوفرەنيا جانە پسيحوبەلسەندى زاتتاردى قولدانۋعا بايلانىستى بۇزىلىستار – سۋيتسيدكە الىپ كەلەتىن ماڭىزدى سەبەپتەردىڭ ءبىرى. وسى ماڭىزدى فاكتوردى ەسكەرسەك, اۋدانداردا پسيحيكالىق بۇزىلىستارمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن پسيحياتر دارىگەرلەر سانى جەتكىلىكسىز. مىسالى, ءسۋي­تسيدتىڭ الدىن الۋ جوباسىن العاش بولىپ 2015 جىلى ەنگىزگەن قىزىلوردا وبلىسىن الاتىن بولساق, ءار اۋداندا تەك 1 پسيحياتر بۇكىل اۋدان حالقىنا قىزمەت ەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە پسيحيكالىق بۇزى­لىستى دەر كەزىندە انىق­تاپ, ولاردى سۇيەمەلدەۋدە, حا­لىق­پەن الدىن الۋ جۇمىستارىن جۇر­گى­زۋدە قيىندىق تۋعىزاتىنى انىق.

تاعى ءبىر ماسەلە – وتباسىن­داعى اتا-انا مەن بالا ارا­سىن­داعى قارىم-قاتىناستىڭ السىزدىگى. «سەنىمەن بولاشاق» رەسپۋبليكالىق اتا-انالار قوعامدىق بىرلەستىگى وتكەن جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا 32 755 اتا-انا قاتىسقان «زاماناۋي قازاقستاندىق اتا-انا» اتتى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ەدى. زەرتتەۋگە سايكەس, وتباسىندا تاربيەلىك ءمانى وتە ماڭىزدى – كەشكى اڭگىمەلەسۋ, ۋاقىتى ساپالى وتكىزۋ ادەتى تەك اتا-انالاردىڭ 60%-ىندا عانا بايقالىپ وتىر. بۇل – تەك بىرگە تاماق ءىشۋ, ۇيدە بىرگە بولىپ, اركىم ءوز تىرلىگىمەن اينالىسۋ دەگەن ءسوز ەمەس, تەك اتا-انا مەن بالاسى ەش نارسەگە الاڭداماستان وتەتىن ساپالى ۋاقىت.

قالامەن سالىستىرعاندا اۋىل­دىق جەردە بۇل قيىنىراق دەگەن بولجام بار. سەبەبى اۋىل-ايماقتا جۇمىستان بولەك, مال, ەگىستىك شارۋالارى بىتپەيدى. قالاداعى وتباسىلارعا قاراعاندا اۋىلدا كوپبالالى وتباسىلار سانى كوپ. بۇل فاكتورلاردىڭ بارلىعى اتا-انالاردىڭ ءار بالانى تىڭداپ, قۇشاقتاپ, بىرگە قىدىرۋعا, ءار بالاسىنا جەكە ۋاقىت ارناۋعا قيىندىق تۋعىزۋى ىقتيمال. اسىرەسە بۇل جاعدايلاردى بىرلەس­تىك پسيحولوگتەرى اۋىلدىق جەر­لەردەگى اتا-انالارعا جۇرگى­زى­لەتىن وقىتۋلار كەزىندەگى كەرى بايلانىس­تاردان ءجيى كەزدەستىرەدى.

ونىڭ ۇستىنە قالادا بالالار مەن جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن وتكىزەتىن قوعامدىق ورىندار كوپ. ال اۋىلدا بۇل ماسەلەنى ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋدا دا كەمشىلىك جە­تىپ ارتىلادى. بۇل تۇجىرىمدى «جاستار» رەسپۋبليكالىق عىلى­مي-پراك­تيكالىق ورتالىعىنىڭ «قازاق­­ستان جاستارى-2019» ۇلتتىق بايانداماسىندا كورسەتىلگەن قالا مەن اۋىل جاستارىنىڭ ۋاقىتىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا كورسەتكىشتەرىنەن دە كورۋگە بولادى. اۋىل جاستارى بوس ۋاقىتىندا قوناققا بارۋدى, سپورتپەن اينالىسۋدى قالايدى. قالا جاستارىمەن سالىستىرعاندا, ولار قولى قالت ەتسە حوببيمەن اينالىسۋدى ارتىق سانايدى (17,1%). ساۋالناما مالىمەتتەرى كورسەتكەندەي, اۋىل جاستارىنىڭ 38,3%-ى وڭىردە بوس ۋاقىتتى ءتيىمدى وتكىزەتىن مەكەمەلەردىڭ جوقتىعى تۋرالى ايتقان. ساۋالناماعا قاتىسقان جاستاردىڭ جارتىسى تۇركىستان (52,3%), سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا (51,9%) وسىنداي مە­كە­مەلەردىڭ جوقتى­عىن اتاپ وتسە, وسىعان ۇقساس جاعداي قىزىلوردا (38,9%) جانە الماتى وبلىستارىندا (32,2%) دا بايقالادى. اۋىل جاستارىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى­نەن كوبى (43,5%) جەرگىلىكتى قوعام­دىق ورىنداردىڭ جاعدايىنا قاناعاتتانباعان – 8,9% رەسپوندەنت. راسىمەن, اۋىلدىق جەرلەردە ءتۇرلى قىزىقتى ۇيىر­مە­لەر, جاستار باراتىن ادەمى جەر­لەر از. ەلىمىز بويىنشا جاس­تار­مەن جۇمىس ىستەيتىن جاستار رە­سۋرس­تىق­ ورتالىقتارى دا اۋدان ورتا­­­لىق­تارىندا ورنالاسقان. ال جەت­­­كىن­­­شەكتەردىڭ بوس ۋاقىتىنىڭ دۇ­رىس ۇيىمداستىرىلماۋى ادام­­نىڭ قارىم-قاتىناس داع­دىلا­رى­نىڭ­ دا­مى­ماۋىنا الىپ كەلىپ, ونىڭ­ كوڭىل-كۇيىنە اسەر ەتەرى ءسوزسىز.

جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەر ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا ەمەس, ەۋرو­پالىق وداقتىڭ 2021 جىلى «Young people in rural areas: diverse, ignored and unfulfilled» جۇرگىزگەن زەرتتەۋىندە دە انىق­تالعان. ماسە­لەن, اۋىل جاستارىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى رەتىندە قولجەتىمدى باسپانا, پسيحيكالىق دەنساۋلىق پەن ءال-اۋقات تۋرالى اقپارات پەن كەڭەستەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, داعدى­لاردى نىعايتاتىن ترەنينگ­تەردىڭ ازدىعى كورسەتىلگەن.

ارينە, قالالاردىڭ كور­كەيىپ, ءوسىپ جاتقانىنا قۋا­نا­مىز. بولا­شاقتا ءدال وسىنداي مۇم­كىندىك­تەر, تەك قالا ەمەس اۋىلدىق جەرلەردە جاسالىپ, جاستاردىڭ بوس ۋاقى­تىن وتكىزەتىن جەرلەردىڭ, ءتۇرلى ۇيىرمە, قىزىقتى دا, پايدالى ءىس-شارالار مەن جوبالاردىڭ, مەنتال دەنساۋلىقتى نىعاي­تۋعا ارنالعان حالىقپەن جۇمىس­تار­دىڭ كوبەيۋىنىڭ كۋاسى بولامىز دەگەن ءۇمىت بار.

سىمبات ابدراحمانوۆا,

«سەنىمەن بولاشاق» رەسپۋبليكالىق اتا-انالار قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پسيحولوگى