عىلىم كۋلتى قالاي ورنىعادى؟ بۇگىنگى عالىم مەن عىلىم ولشەمىن قالاي قالىپتاستىرامىز؟ اكادەميا داستۇرىنەن الار تاعىلىم قايسى؟
ءيا, عىلىم اكادەمياسى – شىن نەگىزىندە 90-جىلدارعا دەيىن عىلىم مينيسترلىگى ءرولىن اتقاردى. قۇرامىنداعى 43 عىلىمي ينستيتۋت پەن ورتالىق زاماناۋي عىلىم ماقساتىن ساتىمەن جۇزەگە اسىردى.
مىسالى, قازىر گۋمانيتاريا سالاسىنا كەلسەك, بەس اۆتور قوسىلىپ شىعارعان Scopus ماقالاسى «كەرەمەت دۇنيە» سانالادى. ماڭداي تەرمەن جازىلاتىن مونوگرافيانىڭ نەمەسە شاڭ باسقان قولجازبا مۇرانى كوممەنتاريمەن ازىرلەۋدىڭ ءباسى ودان الدەقايدا تومەن. ءتىپتى ول عىلىمي ەڭبەك ساناتىنا ەنبەي دە جاتادى. ارينە, بۇل – قام جەيتىن ماسەلە... سوندا اكادەميانىڭ ىرگەتاسىن قالاعاندار عىلىمدا جاراتىلىستانۋ-تەحنيكالىق باعىت پەن گۋمانيتارلىق باعىتتىڭ ولشەمى ءار قيلى بولاتىنىن ويلامادى دەيسىز بە؟ ويلاعاندا قانداي!
بىزدىڭشە, مىنا سۋرەتتى قازىر ۋنيۆەرسيتەت پەن زەرتتەۋ مەكەمەلەرىنىڭ ماڭدايىنا بولماسا دا, كورنەكى جەرىنە ءىلىپ قويۋ كەرەك.
جالپى, بىزدە اكادەميا اشۋ ماسەلەسى 1932 جىلدان قولعا الىنعان. سول جىلى 8 ناۋرىزدا كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاقستان بازاسىنان زوولوگيا جانە بوتانيكا سەكتورىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ, ونىڭ توراعالىعىنا اكادەميك ا.ءسامويلوۆيچتى, مۇشەلىگىنە اكادەميك ب.كەللەر مەن پروفەسسورلار س.اسفەندياروۆ پەن م.تولەپوۆتى بەكىتەدى. 1938 جىلى قاراشادا بۇل بازا فيليالعا اينالادى. مۇندا 100 مامان, سونىڭ ىشىندە 17 عىلىم دوكتورى مەن كانديداتى قىزمەت ىستەپتى. ء«ار ءىستىڭ قايىرى بار» دەگەندەي, سوعىس كەزىندە ورتالىق قالالاردان الماتىعا عالىمدار ەۆاكۋاتسيالانعاندا, قايراتكەر نۇرتاس وڭداسىنوۆ پەن عالىم قانىش ساتباەۆ قازاقستاننىڭ جەكە اكادەمياسىن قۇرۋ ماسەلەسىن كوتەرەدى. ازىرلىك تۋرالى رەسپۋبليكا ۇكىمەتى 18.08.1944 جىلى قاۋلى قابىلدايدى. توراعاسى – ن.وڭداسىنوۆ, ورىنباسارلارى – ن.سكۆورتسوۆ, ج.شاياحمەتوۆ, ا.زاۆەلەۆ, ق.ساتباەۆ – قۇرامى جالپى 18 ادامنان تۇراتىن كوميسسيا قۇرىلادى. جۇمىس ساتىمەن ءجۇرىپ, 1945 جىلى 1 ناۋرىزدا رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ن.وڭداسىنوۆ پەن كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆ.كوماروۆ وداق باسشىلىعىنا «قازاقستان جەكە عىلىم اكادەمياسىن اشۋعا ساقاداي ساي» دەپ ەسەپ بەرەدى. سول زاماننىڭ تارتىبىنە ساي كسرو حالكوم 26.10.1945 جىلى قازاق كسر عا-سىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى قاۋلى شىعارىپ, 1946 جىلى 1 ماۋسىمنان باستاپ رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسى جۇمىسىن باستايتىنىن اتاپ كورسەتەدى.
ارينە, بۇگىندە الماتىعا ءسان بەرىپ تۇرعان اكادەميانىڭ الىپ ءارى مىزعىماس عيماراتى ءبىر كۇندە نەمەسە ءبىر جىلدا تۇرا سالماعان. وعان قانشاما كۇش-جىگەر, اقىل-پاراسات, قىرۋار قارجى جۇمسالدى. مىنا سۋرەت سول ءساتتىڭ ءبىرىن اڭعارتادى. فوتو-جادىگەر قانەكەڭنىڭ جەكە ارحيۆىندە ساقتالىپتى. ىرگەتاستىڭ اعاش قالىبى ۇستىندە ءۇش تۇلعا تۇر. ولار: سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسى نۇرتاس وڭداسىنوۆ, اكادەميا پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆ, ارحيتەكتور نيكولاي پروستاكوۆ. قاسىندا ءبىر ينجەنەر ەسەپ بەرىپ تۇرعانداي. نۇرتاس ءداندىباي ۇلى پلاششى مەن ءشىلاپىسىن شوپىرىنا بەرگەن دە, قولىنا كۇرەك ۇستاپ العان. قۇرىلىس ينجەنەرى ونىڭ سۇراعىنا جاۋاپ قاتىپ جاتسا كەرەك. قانىش يمانتاي ۇلى ءارى ويلانعانى, ءارى قۋانعانى بايقالادى. سۋرەتتىڭ تۇسىرىلگەن ۋاقىتى – ەرتە كوكتەم (26.04.1951). قانەكەڭ جەڭىلدەۋ ماكينتوش پەن ءشىلاپى كيگەن... ىرگەتاس ءۇشىن قازىلعان شۇقىرلاردان الماتىنىڭ ۇلكەن قويتاستارى دا كورىنەدى.
اكادەميانىڭ باستاپقى ارحيتەكتورى ايگىلى الەكسەي ششۋسەۆ ەدى. بىراق جوبا كەيىن تولىقتىرىلىپ, تۇزەتىلگەن. نيكولاي پروستاكوۆ باستاپ, اياقتاعان جوبا قۇرىلىسى 1957 جىلى تۇرعىزىلىپ ءبىتتى. بۇل – اكادەميانىڭ ءبىرىنشى بولىگىنىڭ ىرگەتاسى. ەكىنشى بولىگىنىڭ قۇرىلىسى 1972–1981 جىلدارى جۇرگىزىلگەن. ءسويتىپ, ول ەلىمىزدەگى مىزعىماس تاريحي-مونۋمەنتالدى عيمارتقا اينالدى.
عىلىم قارا شاڭىراعى ىرگەتاسىن ساياسات پەن عىلىمي سالادا ارى دا, قولى دا تازا تۇلعالاردىڭ قالاعانىن ۇمىتپاۋعا ءتيىستىمىز.
ايتۋعان دوسبي
