ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
قۇجاتتا جۋرناليستەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ تەتىگىن جەتىلدىرۋ كوزدەلدى. ماسەلەن, ۇلىبريتانيا مەن اقش-تا جۋرناليست ماتەريالىنىڭ ەسكىرۋ مەرزىمى ءبىر جىلدى قۇرايدى. ال بىزدە ماقالانىڭ جاريالانعانىنا بىرنەشە جىل وتسە دە, اۆتور قۋدالاۋعا ۇشىراپ نە سوتتا ءىسى قارالىپ جاتادى. بۇل ەلدەگى ءسوز بوستاندىعىنا, باق قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى.
زاڭ اياسىندا باق ماتەريالدارىنا تالاپ قويۋ مەرزىمى بەلگىلەندى. مەدياقوعامداستىق جانە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە بىرجىلدىق نورما بەكىتىلدى. ەسكىرۋ مەرزىمى بۇۇ, ەقىۇ جانە ەو سياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تاجىريبەسىنە ساي قاراستىرىلدى.
سونداي-اق جاقىندا باق-قا قاتىستى اتىشۋلى وقيعالار بىركەلكى ەتيكالىق نورمالاردىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى كۇردەلى پروبلەمانى كورسەتتى. دەگەنمەن جۋرناليستەرگە ءوز قىزمەتىندە باسشىلىققا الاتىن, مەملەكەتكە قوياتىن تالاپتارىن اقتاپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان ماتەريالدارعا سىني كوزقاراسپەن قاراۋعا كومەكتەسەتىن ناقتى ەتيكالىق ماقساتتار مەن قاعيدالار قاجەت. وسى ورايدا جۋرناليستەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تاۋەلسىز قاۋىمداستىقتىڭ قۇرىلۋى تۋىنداعان پروبلەمالاردى جەدەل شەشۋگە جانە مەملەكەتپەن بىرلەسىپ جۋرناليستەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرىن جەدەل ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
جۋرناليستەردىڭ قىزمەتى قوعامداعى سالاماتتى اتموسفەرانى دامىتۋعا جانە قاۋىپسىز اقپاراتتىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتۋگە ءتيىس. بۇگىندە باق-تىڭ قوعامدىق سانانى قالىپتاستىرىپ قانا قويماي, ساياسي شەشىمدەرگە تىكەلەي ىقپال ەتەتىنىنە كوبىرەك كۋا بولۋدامىز. سوندىقتان كاسىپ وكىلدەرىنە ەندى جاۋاپكەرشىلىك ارتىپ وتىر. جۋرناليست, ەڭ الدىمەن, ونىڭ جۇمىسى ونىڭ «نانى» عانا ەمەس, بۇل ۇلكەن قوعامدىق ميسسيا ەكەنىن ەستە ۇستاۋى كەرەك. ويتكەنى زاماناۋي اقپاراتتىق كەڭىستىك قوعامدىق پىكىر ءۇشىن باسەكەلەستىك ورىنعا اينالدى. ال ءوز ماقساتتارىنا جەتۋ ءۇشىن كوپتەگەن ويىنشى مانيپۋلياتسيا جانە جالعان اقپارات سياقتى ءارتۇرلى ادىستەردى پايدالانادى.
قازىرگى تاڭدا ءارتۇرلى جەكە ماقساتى بار مەديانارىققا وراسان زور ينۆەستيتسيا تارتىلدى. كەيىنگى جىلدارى وتاندىق ساراپشىلار مەدياكەڭىستىكتى قورعاۋ قاجەت دەگەن دە ماسەلەنى كوتەرىپ ءجۇر. بۇل ماقساتقا جەتۋدىڭ ءبىر جولى – جەرگىلىكتى ءوندىرىس كومپانيالارىنا قولداۋ كورسەتۋ.
بۇل قولداۋ وتاندىق باق-قا ساپالى اقپاراتتىق ءونىم شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءارى باق-تىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر. باق سۋبەكتىلەرىنىڭ گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرسىنا قاتىسۋى ولارعا فيلم, تەلەحيكايا, باسپا جانە ونلاين ونىمدەردى شىعارۋعا قاجەتتى قاراجاتتى الۋعا جاعداي تۋعىزادى. جالپى, بۇل شارا اقپاراتتىق كەڭىستىكتى وتاندىق كونتەنتپەن تولۋىنا ىقپال ەتەدى.
سونداي-اق الەمدەگى كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل مەحانيزمىن جاڭعىرتۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ جاتىر. بۇل ماسەلە مەديايندۋسترياداعى وزگەرىستەرگە بايلانىستى وزەكتىلىگىن ارتتىرىپ تۇر. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءتول مەدياكومپانيالار اۋديتوريامەن ءوزارا ارەكەتتەسۋ جانە ءتيىمدى مەديا-ستراتەگيالاردى ازىرلەۋدە ءبىراز تاجىريبە جيناقتادى. بۇل اقپاراتتىق كەڭىستىكتى دامىتۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەدى.
زاڭدا قازىردىڭ وزىندە باق ساياساتىنىڭ اشىقتىعى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان گرانتتىق قارجىلاندىرۋ تەتىگى قاراستىرىلعان. گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا كوشۋدى 2025 جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ءوز كەزەگىندە وڭىرلىك دەڭگەيدە مەملەكەتتىك قولداۋ قولدانىستاعى تەتىكتەر اياسىندا ساقتالادى.
گرانتتىق قارجىلاندىرۋدى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى رەتىندە گرانتتاردى بولۋگە مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىن قىسقارتۋ جانە بارىنشا اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ, ونىڭ ىشىندە گرانتتاردى ىسكە اسىرۋ مونيتورينگى تەتىگىن ەنگىزۋ كىرەدى.
گرانتتىق قارجىلاندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە قولدانىستاعى تاريفتىك تاسىلدەن سمەتالىق ادىسكە كوشۋ ۇسىنىلادى. ءوز كەزەگىندە گرانتتاردى قىسقامەرزىمدى ء(بىر جىل نەمەسە ءبىر وقيعا اياسىندا) جانە ۇزاقمەرزىمدى ء(بىر جىلدان ءۇش جىلعا دەيىن, مىسالى, تاريحي سەريالداردى ءتۇسىرۋ ءۇشىن) ءبولۋ ءتاسىلى ەنگىزىلەدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك تىلدەگى مازمۇنعا باسىمدىق بەرۋ ۇسىنىلىپ وتىر.
اتاپ وتەرلىگى, قابىلدانعان زاڭدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سۇراۋلارىنىڭ تۇرلەرىنە (اۋىزشا سۇراۋلار, جازباشا وتىنىشتەر, رەسمي حابارلامالاردى تۇسىندىرۋگە سۇراۋ سالۋ), ولارعا جاۋاپ بەرۋ مەرزىمىنە ناقتى گراداتسيا جاسالدى. اشىپ ايتساق, باق وكىلدەرىنىڭ جازباشا وتىنىشتەرىنە جاۋاپ بەرۋ مەرزىمى 7 جۇمىس كۇنىنەن 5 جۇمىس كۇنىنە دەيىن قىسقارتىلدى. بۇل وزگەرىستەر ءوز كەزەگىندە ەقىۇ جۇرگىزگەن زاڭ جوباسىنا جۇرگىزىلگەن قۇقىقتىق تالداۋدا وڭ باعالاندى.
بۇگىندە اقپاراتتىق ورتادا ينتەرنەت-باق پەن بارلىق ينتەرنەت-رەسۋرستاردى اجىراتۋ ماسەلەسى وتكىر تۇر. سوندىقتان قۇجاتتا جەلىلىك باسىلىمدار مەن اقپاراتتىق اگەنتتىكتەردى «ينتەرنەت-باسىلىمدار» دەپ بىرىڭعاي ۇعىمىنا بىرىكتىرۋ قارالدى. ەندى ينتەرنەت-باسىلىمدار بارلىق ءداستۇرلى باق سەكىلدى مىندەتتى تۇردە ەسەپكە قويىلادى.
قازىرگى تاڭدا تەلەارنالاردىڭ تاراتىلىمى سپۋتنيكتىك قۇرالدارمەن جۇزەگە اسىرىلادى. زاڭ اياسىندا وتاندىق تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ وپەراتورلارىن سۋبسيديالاۋ قاراستىرىلىپ وتىر. سۋبسيديالاۋ ءبىرىنشى كەزەكتە وتاندىق وپەراتورلاردىڭ جابدىقتارىن ساتىپ الۋ باعاسىن شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەرگە قاراعاندا اناعۇرلىم ءتيىمدى ەتۋگە, سونداي-اق وتاندىق كونتەنتتى قولداۋدى جۇزەگە اسىرۋعا, اقپاراتتىق تاۋەلسىزدىكتى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
جاڭا زاڭ نورمالارىنداعى بۇل باستامالاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەلدىڭ اقپاراتتىق تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا, سونداي-اق باق-تىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا قاجەتتى وتاندىق كونتەنتتى دامىتۋدى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان.
قاينار احەتوۆ,
مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى باق سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى
