باق: مەملەكەت جانە قوعام مۇددەسى

قاجەتتى وزگەرىس پەن تولىقتىرۋلار

جاڭا زاڭدى وسى كەزگە دەيىن قولدانىستا بولعان «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» جانە «تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ تۋرالى» زاڭداردىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنىڭ جيىنتىعى دەۋگە دە بولادى. ال اتالعان زاڭدار الداعى ۋاقىتتا كۇشىن جويادى. دەگەنمەن جاڭا زاڭدا بىرقاتار تىڭ ەرەجەلەر دە قاراستىرىلعان. اتاپ ايتساق, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن قاتار, ينتەرنەت-رەسۋرستاردى دا قامتيتىن «ماسس-مەديا» دەگەن جاڭا ءارى اناعۇرلىم كەڭ ۇعىم ەنگىزى­لىپ وتىر. سونداي-اق زاڭ­داعى نەگىز­گى ۇعىمدار قاتا­رىنا «اق­پارات­ت­ىق ەگەمەندىك» دەگەن دە تۇسى­نىك كىر­گىزىلىپتى. ياعني بۇل – اقپا­رات­تىق كۇن ءتارتىبىن قالىپتاس­تى­رۋ­دا رەس­پۋبليكا ازامات­تارى­نىڭ قو­عامدىق-ساياسي دەربەس­تىگىن ايقىن­دايتىن ەلىمىز­دىڭ اقپا­رات­تىق كە­ڭىس­تىگىنىڭ تاۋەل­سىزدىگى. بۇ­رىنعى زاڭ­دا دا ءسوز بەن شى­عار­ما­شىلىق, كوز­قاراستار بوستان­دى­عى­نا كونس­تيتۋ­­تسيا كەپىلدىك بەرىپ, تسەنزۋراعا جول ب­ەرىل­مەگەنىمەن اقپاراتتىق ەگەمەن­دىك تۋرالى تۇسىنىك, نورما جوق ەدى.

سونىمەن قاتار جاڭا زاڭنىڭ مۇمكىندىكتەرى اياسىندا مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياساتتى جۇزەگە اسىراتىن بىرىڭعاي مەديا پلاتفورما قۇرىلماق. ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ەمەس بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا گرانتتار بەرۋ, اككرەديتتەۋدىڭ وڭاي­لاتىلعان ءتارتىبى ارقىلى (اككرەدي­تاتسيا كارتالارىن بەرۋدىڭ اۆتو­ماتتاندىرىلعان ۇدەرىسى) جۋرنا­ليستەردى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمدارعا تىركەۋ جانە باسقا دا مىندەتتەر قاراستىرىلعان.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, جۋرناليستەر ءۇشىن قوسىمشا قۇقىقتىق كەپىلدىكتەر بەلگىلەنگەن. ياعني ءجۋر­ناليستىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىقتارىن قورعايتىن ء«جۋر­ناليستىڭ ەرەك­شە مارتەبەسى» دەگەن ۇعىم ەنگىزى­­لىپ وتىر. ال شىندىققا سايكەس كەلمەي­تىن جانە ازاماتتاردىڭ ار-نامى­سىنا, قادىر-قاسيەتىنە جانە ىسكەرل­ىك بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن مالىمەت­تەردى تەرىسكە شىعارۋ تۋرالى باق-قا تالاپ قويۋ مەرزىمى بۇقارالىق اقپا­رات قۇ­رال­دارىندا مالىمەتتەر جاريا­لان­عان كۇننەن باستاپ 1 جىل دەپ بەلگىلەنگەن.

وسى زاڭنىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى دەپ شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدىكتەرى مەن ولاردىڭ جۋرناليستەرىن اككرەديتتەۋ ءتارتىبىنىڭ جەتىلدىرىلگەنىن ايتا كەت­كەن ءجون. ەندىگى جەردە تىلشىلەردىڭ سۇرا­تۋلارىن قاراۋ مەرزىمى 7-دەن 5 جۇمىس كۇنىنە دەيىن قىسقارتىلىپ وتىر. بۇل جۋرناليستەرگە قاجەتتى اقپاراتتى قىسقا مەرزىمدە الۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.

باق-تىڭ ءوز قىزمەتىن ءوزى رەتتەۋ ماقساتىندا زاڭدا قوعامدىق-كاسىپتىك كەڭەستەر قۇرۋ كوزدەلگەن. كەڭەس­تەر رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيلەردە قۇرىلۋى مۇمكىن. بۇل كەڭەستەردىڭ نەگىزگى قىزمەتى – جۋر­ناليستەردىڭ ادەپ كودەكسىن ازىرلەۋ. گرانتتىق قارجىلاندىرۋدى ەنگىزۋ ارقىلى مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياساتتى قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى جەتىلدىرىلدى.

قوعامدىق داۋ تۋدىرعان نورما

زاڭنىڭ ءاۋ باستاعى جوباسىندا جۋرناليست قۇقىعىن شەكتەيتىن نور­مالاردىڭ دا بولعانى راس. سولار­دىڭ ءبىرى ءارى باستىسى – ءباسپاسوز كارتاسى. ياعني زاڭ جوباسىندا جەكەلەگەن جۋرناليستەرگە وڭايلاتىلعان اككرەديتتەۋ قۇقىعىن بەرەتىن ءباسپاسوز كارتاسىن ەنگىزۋ جونىندەگى نورما ۇسىنىلعان بولاتىن.

– اشىعىن ايتۋ كەرەك, بۇل نورما جۇمىس توبىندا, جالپى قوعامدا ۇلكەن پىكىرتالاس تۋدىردى. جۇمىس توبى مۇشەلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇل نورمانى دەموكراتيالىق قاعيداتتارعا قايشى, جۋرناليستەردى الالاۋ, جان-جاقتى اقپارات تاراتۋ­عا كەدەرگى كەلتىرەتىن نورما دەپ باعالادى. سوندىقتان بۇل نورما بويىنشا دەر كەزىندە ناقتى شەشىم قابىلدانىپ, ءباسپاسوز كارتاسى تۋرالى نورما جويىلدى, – دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى ج.ءاشىمجانوۆ.

ال سەناتور بيبىگۇل جەكسەنباي دا زاڭدا ءبىرشاما وڭ وزگەرىستەر ەگىزىلگەنىن ايتىپ, اسىرەسە تەلەار­نالارداعى قازاق ءتىلدى كونتەنتتىڭ ۇلەسى 60 پايىزعا دەيىن ۇلعايعانىنا ايرىقشا توقتالدى.

– بۇل زاڭ جوباسى كەزىندە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ كۇن تارتىبىندە, وزگە دە باسقوسۋلاردا ۇزاق تالقىلانعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ءبىز دە قاراپ وتىرماي, ەكى جىل بۇرىن قوعامدىق ۇيىم رەتىندە باس رەداكتورلار كلۋبى اتىنان ءبىراز ۇسىنىسىمىزدى بەرگەن­بىز. ارينە, جۇمىس توپتارىن­داعى, ماجىلىستەگى تالقىلاۋلار كەزىندە كوپتەگەن ۇسىنىس وتپەي قالدى. دەگەنمەن قابىلدانعان جاڭا زاڭدا وڭ وزگەرىستەر دە بار ەكەنىن جوق­قا شىعارمايمىز. اسىرەسە بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعان قازاق ءتىلدى جانە وتاندىق كونتەنتتىڭ ۇلەسىن 50 پايىزدان 60 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ كوڭىل كونشىتەرلىك-اق ناتيجە. ءوز باسىم بۇل ۇلەستى 70-80 پايىزعا دەيىن ۇلعايتۋدى ۇسىنعانمىن. مەنىڭ ويىمشا, 60 پا­يىز دەگەن ءالى دە از. بىراق ەڭ باستىسى, سەڭ قوزعالدى. وسىلايشا, بىرتە-بىرتە كوتەرە بەرەمىز دەگەن ءۇمىتىم بار, – دەيدى سەناتور.

بيبىگۇل نۇرعاليقىزى بۇگىنگى كۇيىپ تۇرعان كونتەنت ماسەلەسىنە ءدال قازىر كوڭىل بولمەسەك, ۋاقىت وتە ونىڭ ۇلكەن زاردابىن تارتۋىمىز ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ايتا كەتتى.

زاڭنىڭ اتى عانا ەمەس, زاتى دا وزگەردى

جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى پار­لامەنتتىڭ قوس پالاتاسىندا تالقى­لانعان زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ وڭاي­عا سوقپاعانى انىق. وسى زاڭ توڭى­رە­گىندەگى بولىپ جاتقان تارتىسقا تولى جيىن, كەڭەستەر جايلى اقپارات قۇرال­دارىنان ءجيى حابار الىپ وتىردىق. ءماجىلىس مىنبەرىندە, كوميتەت وتىرىستارىندا, جۇمىس توبىنىڭ جيىن­دارىندا قاراما-قايشى پىكىر, ۇستانىمدار دا از بولمادى. جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى بولعان ءما­جىلىس دەپۋتاتى جاناربەك ءاشىم­جانوۆ زاڭنىڭ اتى عانا ەمەس, زاتى دا وزگەرگەنىن العا تارتتى. وعان قوسا ەنگىزىلگەن وزگەرىستىڭ بىرقاتارىنا توقتالدى.

– ماجىلىستە 110 ادامنان قۇرىلعان جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە باق وكىلدەرى, مەديا ساراپشىلار, ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىمەن ورتاق الاڭدا جۇمىس توبىنىڭ 57 وتىرىسىن وتكىزىپ, زاڭ جوباسىنا كوپتەگەن وزگەرىس پەن تولىقتىرۋ ەنگىزدىك. زاڭنىڭ اتى عانا ەمەس, زاتى وزگەردى دەپ ايتۋعا بولادى.

ايرىقشا اتاپ وتەرلىگى, مەم­لەكەتتىك ەمەس بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىنا وتاندىق كونتەنتتى دامىتۋ, گرانتتىق قارجىلاندىرۋ جاعى رەتتەلەتىن بولدى. بۇل ءوز كەزەگىن­دە ەلدەگى مەديا كەڭىستىگىندەگى باسە­كەلەستىكتى العا سۇيرەۋگە ءتيىس.

سونىمەن قاتار بالالار باسىلىمدارى مەن وڭىرلىك گازەت-جۋرنالدارىن قارجىلاي قولداۋعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. بۇل وڭىرلەردەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قارجىلىق تىعىرىقتان شىعۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ, شىعارماشىلىق باسەكەلەستى كۇشەيتۋگە ىقپال ەتەدى.

باق-تا جاريالانعان اقپاراتتار بويىنشا جەكە نەمەسە زاڭدى تۇل­عالاردىڭ تالاپ قويۋ مەرزىمى ءبىر جىل بولىپ بەلگىلەنگەنى ءوز كەزەگىندە جال­عان اقپارات تاراتۋعا توسقاۋىل قويىپ, اقپاراتتىڭ شىنايىلىعىنا دەگەن تالاپتى كۇشەيتپەك.

باق قىزمەتىن ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە, مەديا سالانى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ماقساتىندا ەرىكتى نەگىزدە قۇرىلاتىن قوعامدىق-كاسىپ­تىك كەڭەس پەن قابىلداناتىن جۋرناليستەردىڭ ادەپ كودەكسىن دە زاڭنىڭ كۇشەيتىلگەنى دەپ ايتا الامىز, – دەيدى ج.ءاشىمجانوۆ.

مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى ارتپاق

سونداي-اق جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى ج.ءاشىمجانوۆ ءماجىلىس مىن­بەرىندە دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ تابان­داپ تۇرىپ تالقىلانعان تاقى­رىپ – مەملەكەتتىك تىلدەگى تەلە, راديو­باع­دارلامالاردىڭ اپتا سايىنعى كو­لەمىن ارتتىرۋ بولعانىن اتاپ ءوتتى. نا­­تيجەسىندە, مەملەكەت­تىك ءتىلدىڭ كو­لە­مىن 50 پايىزدان 60 پايىزعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭى­مەن ۇلعايتۋ بەلگىلەنىپ وتىر. ءتىپتى بۇل مەجەنى 2025 جىلدان باستاپ – 55, 2027 جىلدان باستاپ 60 پا­يىزعا جەتكىزۋ كوزدەلمەك.

– سونىمەن قاتار وتاندىق تەلە, راديو باعدارلامالاردىڭ جانە وتاندىق اۆتورلاردىڭ/ورىن­داۋ­شىلاردىڭ مۋزىكالىق شىعار­ما­لارىنىڭ وتاندىق تەلە, راديوار­نا­لارداعى كولەمىن 50 پايىزدان 60 پا­يىزعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇلعايتۋ جاعى كوزدەلمەك.

قوعامنىڭ دەرتىنە اينالعان اسىرەسە جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى سۋيتسيد تاقىبىرىنا شەكتەۋ قويىپ وتىرمىز. ەندىگىدە اقپارات ايدىنىندا سۋيتسيد جاساۋ تاسىلدەرى جانە سۋيتسيدكە شاقىرۋ تۋرالى اقپارات تاراتۋعا تىيىم سالىنباق.

تەلە, راديولاردا رۋحاني كەڭىس­تىگىمىزگە شەتەلدىك باعدارلامالار ارقىلى سىنالاپ ەنىپ جاتقان «ۆي­رۋستاردىڭ» الدىن الۋ ماقساتىندا وتاندىق تەلە, راديوارنالار­داعى شەتەلدىك باعدارلامالاردىڭ رەترانسلياتسياسىن 20-دان 10 پايىزعا دەيىن ازايتۋ بەلگىلەنىپ وتىر.

كەيىنگى كەزدەرى جۋرناليس­تەر قاۋىمى ءتۇرلى دەڭگەيدە قاۋىپ-قاتەر­لەر­گە تاپ بولىپ جاتقاندىعىن كوز كورىپ, قۇلاق ەستىپ ءجۇر. وسى ولقىلىق­تىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا اتالعان زاڭ جوباسىندا ءجۋرناليس­تىڭ كاسىبي قىزمەتىنىڭ قۇقىقتىق كەپىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە نورمالار ەنگىزىلدى.

بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سالاسىنداعى زاڭنامانى جۇيەلى تۇردە جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان زاڭ جوباسىندا سالا قىزمەتىنىڭ ماقساتتارى, قاعيداتتارى مەن مىندەتتەر ناقتى بەكىتىلدى, – دەيدى ج.ءاشىمجانوۆ.

دەپۋتات زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ بارىسىندا حالىقارالىق ۇيىمدار وكىلدەرىمەن, ەلشىلەرمەن, جۋرناليس­تەرمەن, دەپۋتاتتارمەن دە ارنايى تالقىلاۋلار ۇيىمداستىرىلعانىن ايتىپ ءوتتى.

پارلامەنتتە كوميتەت توراعا­سىنىڭ جانە جۇمىس توبىنىڭ مۇ­شەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ەقىۇ-نىڭ باق بوستاندىعى جونىندەگى رەسمي وكىلى تەرەزا ريبەرو حانىم باستاعان دەلەگاتسيامەن دە زاڭ جوبالارىنا قاتىستى كەلەلى كەزدەسۋ وتكەن ەكەن. ياعني حالىقارالىق قوعامداستىق وكىلدەرى دە اتالعان زاڭ جوباسىنا قاتىستى وزدەرىنىڭ قولداۋلارىمەن قوسا ناقتى ۇسىنىستارىن ايتقان.

– پارلامەنتتىڭ قوعامدىق پا­لاتاسىنىڭ الماتى قالاسىنداعى كوشپەلى وتىرىسىندا بارلىق تاراپ­تىڭ قاتىسۋىمەن اشىق تالقىلاندى. سالىستىرمالى كەستە نەگىزگى زاڭ جوباسى بويىنشا – 200, ىلەسپە زاڭ جوباسى بويىنشا 43 قابىلدانعان پوزيتسيادان تۇرادى. وسى ورايدا جۇمىس توبىنىڭ بارلىق مۇشەسىنە, قوعام وكىلدەرىنە, جۋرناليستەر قاۋىمىنا زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋعا جانە جەتىلدىرۋگە بەلسەندى قاتىسقانى ءۇشىن شىن جۇرەكتەن العىسىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. ويتكەنى بۇل زاڭ جوباسى ءبىرىنشى كەزەكتە كاسىبي جۋرناليستەردىڭ كەدەرگىسىز جۇمىس ىستەۋىنە, اقپاراتتىق كەڭىس­تىك­تىڭ اشىقتىعى مەن ىقپالدى­عىن, تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, اقپارات تاراتۋدا باسەكەلەستىكتىڭ دۇرىس باعىتتا دامۋىنا, جالپى قوعامدىق-ساياسي ءومىرىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى مەن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ىلگەرى جىلجۋىنا اسەر ەتەتىنى داۋسىز. بۇل – مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتالعان زاڭ جوباسىن جەتىلدىرۋ باعىتىنداعى بەرگەن تاپسىرماسىنىڭ نەگىزگى وزەگى, – دەيدى جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى ج.ءاشىمجانوۆ.

وسىلايشا, پارلامەنت ءماجى­لىسىنىڭ بارلىق كوميتەتىنىڭ وڭ قورىتىندىلارىن العان وتاندىق بۇقارالىق اقپارات كەڭىستىگىنە «ماسس-مەديا» جانە «ونلاين-پلاتفورمالار» دەگەن جاڭا تەرميندەردىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 4 كودەكسىنە جانە 21 زاڭىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. بۇدان باسقا, كوپتەگەن جەكەلەگەن نورما ناقتىلانىپ, زاڭ جوباسىنىڭ مازمۇنىن جاقسارتاتىن رەداكتسيالىق تۇزەتۋلەر دە كورىنىس تاپتى.