ورتالىق ازياداعى كوشباسشى مەملەكەت
قازاقستان ورتالىق ازياداعى جەتەكشى ەل ەكەنى بەلگىلى. بىلتىر اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەننىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن العاشقى «س5+1» سامميتىندە مۇنى الپاۋىت قۇرلىقتىڭ ءوزى مويىندادى. سامميتتە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان ءتۇرلى پىكىرتالاستىڭ ورتاق شەشىمىن قالىپتاستىرىپ, جىل سايىنعى كونسۋلتاتسيالاردىڭ قورىتىندىسىن شىعارۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەردە قازاق ەلىنىڭ ورتالىق ازياداعى كوشباسشىلىق ۇستانىمى, وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق پەن ينتەگراتسيانى دامىتۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى ەكەنى ايقىن كورىندى. ناتيجەسىندە, اقش قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدىلىعىنا ءمان بەردى.
ۇلىبريتانياداعى «Global Political Insight» ساراپتاما ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى پەر-وليۆە بيۋسسەر: «جالپى, ورتالىق ازيا – شىعىس پەن باتىس اراسىن جالعاپ تۇرعان كوپىر. اسىرەسە بۇل ەلدەرمەن مادەنيەت الماسۋ – زور قۇندىلىق. ال قازاقستان سول ايماقتاعى ەڭ جوعارى جانە اسا قۇندى مادەني جانە ەكونوميكالىق ىقپالى بار ەل رەتىندە باتىسقا دا, اقش-قا دا تانىلدى. قازىر امەريكا قازاقستاننىڭ ەكى قۋاتتى كورشىسى رەسەي جانە قىتايمەن جاقسى بايلانىسىن سەزىنىپ, ورتالىق ازيامەن قارىم-قاتىناسىن نىعايتۋعا بەلسەندى ۇمتىلىپ وتىر. وسى ماقساتتا ول قازاقستاندى ءوزارا تۇسىنىستىكتە ورتالىق ءرول اتقاراتىن جانە ونى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن نەگىزگى سەرىكتەس رەتىندە كورەدى», دەگەن پىكىردە.
«س5+1»-ءدىڭ وتكەن جىلعى ءسامميتىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلدەر اقش پەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى ءوزارا مىندەتتەمەلەردى راستاپ, ونى نىعايتۋعا نيەتتى ەكەنىن ءبىلدىردى. ساراپشى پەر-وليۆە بيۋسسەردىڭ ايتۋىنشا, وسى وقيعالار تىزبەگىندە قازاقستان مەن ونىڭ كوشباسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ نەگىزگى تۇلعاعا اينالدى.
«سامميت قاتىسۋشى ەلدەر اراسىنداعى تۇراقتى نىعايىپ كەلە جاتقان بايلانىستاردى ايعاقتايدى. ونىڭ مۇددەسى ەكونوميكالىق جانە ستراتەگيالىق مۇددەلەردەن اسىپ تۇسەدى. مۇنداعى نەگىزگى قاعيدا – ءار ەلدىڭ ەگەمەندىگىن ءوزارا قۇرمەتتەۋ جانە مىزعىماستىعىن مويىنداۋ. وسى قاعيدالاردى قۇرمەتتەي وتىرىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ اقش پەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ءداۋىرىن جاريالادى», دەيدى پەر-وليۆە بيۋسسەر.
سونداي-اق قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ ءبىرى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ پروفەسسورى, ميچيگان (اقش) ۋنيۆەرسيتەتىندەگى تسيفرلىق يسلامتانۋ باعدارلاماسىنىڭ (DISC) ديرەكتورى پاۋلينا دجونس: «قازاقستان وڭىردە وتە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. مەن ۇنەمى قازاقستان ورتالىق ازياداعى گەرمانياعا ۇقساس ەل ەكەنىن ايتامىن», دەپ ەلدىڭ ايماقتاعى كوشباسشى ەل ەكەنىن تاعى ءبىر ەسكە سالدى.
جالپى, ساراپشىلار قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن قازاقستان رەسەيگە, قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىن قابىلداعان كەزدە وسى ەلگە تاۋەلدى بولادى دەگەن ءتۇرلى پىكىرلەر مەن بولجامدارىن ايتا باستادى. ال رەسەي ۋكرايناعا باسىپ كىرىپ, قازاقستاننىڭ ۇستانىمىن كورگەن كەزدە ەندى رەسەيگە «جاۋ» بولاتىن بولدى دەگەن پىكىرلەرى دە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا تارادى. الايدا قازاقستان ءوزىنىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتى مەن ەلدىڭ بۇۇ-نىڭ ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى قاعيداتتارىنا بەرىك ەكەندىگىن ايقىن كورسەتتى.
امەريكالىق جۋرناليست حارۋن كارچيچ قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنا ارنالعان «Kazakhstan is Forging Its Own Path» – «قازاقستان ءوز جولىن قالىپتاستىرىپ جاتىر» ساراپتامالىق ماقالاسىندا ەلىمىزدىڭ رەسەيمەن ەكونوميكالىق قاتىناستاردى ساقتاپ قالۋى قاجەت ەكەنىن جازادى. «ويتكەنى ەكەۋى دە ساۋدا قاتىناستارىنا تاۋەلدى. ماسەلەن, قىتايعا جىبەرىلەتىن كوپتەگەن رەسەيلىك تاۋار قازاقستان ارقىلى وتەدى. ال قازاقستان مۇنايىنىڭ شامامەن 80 پايىزى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى ارقىلى تاسىمالدانادى, ول ەۋروپاعا جانە باسقا جەرلەرگە جەتۋ ءۇشىن رەسەي ارقىلى وتەدى. رەسەيگە نەگىزىنەن ساۋدا جولدارى, ال قازاقستانعا مۇناي ەكسپورتى قاجەت», دەيدى حارۋن كارچيچ.
نەگىزىنەن قازاقستان كەيىنگى جىلدارى ماسكەۋمەن قارىم-قاتىناستى ساقتاپ قانا قويماي, تۇركيامەن, سونداي-اق ورتالىق ازيا مەن كاسپي ءوڭىرىنىڭ باسقا ەلدەرىمەن, سونىڭ ىشىندە يران جانە پارسى شىعاناعىنىڭ باسقا دا ەلدەرىمەن بايلانىسىن نىعايتتى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ 2022 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قاتارعا, شىلدەدە ساۋد ارابياسىنا جانە 2023 جىلدىڭ قاڭتارىندا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە ساپارمەن باردى. بۇل ساپارلاردىڭ بارلىعى ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارىن ىسكە اسىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ماسەلەن, مەملەكەت باسشىسى تۇركيامەن قازاقستاندا ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىن ءوندىرۋ, قاۋىپسىزدىك جانە اسكەري-ونەركاسىپ سالاسىنداعى ۇزاقمەرزىمدى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزدى. قازاقستان سونداي-اق ەۋرووداقپەن, ونىڭ ينستيتۋتتارىمەن, كەيبىر مۇشە مەملەكەتتەرمەن دە بايلانىستارىن جانداندىردى. مىسالى, گەرمانيامەن مۇناي جەتكىزۋ جانە سۋتەگىن بىرلەسىپ ءوندىرۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى, سونداي-اق ەنەرگەتيكا, كولىك جانە اگروازىق-ت ۇلىك ونەركاسىبى سالاسىندا فرانتسيامەن ىنتىماقتاستىق جوبالارىن جاساسۋعا ۋاعدالاستى. ال ەۋروپالىق وداق قازىرگى كەزدە قازاقستانداعى ەڭ ءىرى شەتەلدىك ينۆەستور بولىپ سانالادى, ونىڭ ۇلەسىنە ەلگە تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى تيەسىلى.
بۇۇ قازاقستاندى قولداپ وتىر
وتكەن جىلى مەملەكەت باسشىسى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 78-سەسسياسى اياسىندا ماجارستان پرەزيدەنتى كاتالين نوۆاكپەن بىرگە بۇۇ-نىڭ «ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا (ودم) قول جەتكىزۋ جولىنداعى پروگرەستى جەدەلدەتۋدىڭ نەگىزگى وتپەلى ۇدەرىستەرىنە قاتىستى اۋقىمدى ءىس-قيمىلداردى جانداندىرۋ» كوشباسشىلار ديالوگىنىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنا توراعالىق ەتتى. توراعالىق ەتىپ قانا قويماي, بارشاعا ورتاق ورنىقتى بولاشاققا قول جەتكىزۋ ءۇشىن شۇعىل تۇردە بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار قاجەت ەكەنىن جەتكىزىپ, بىرقاتار ۇسىنىس ايتتى.
ء«وزارا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ءۇشىن ايماقتىق دەڭگەيدە ء«بىرتۇتاس بۇۇ» قاعيداتىن كۇشەيتۋ قاجەت. سوندىقتان ءبىز قازاقستاندا ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ءۇشىن ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى ايماقتىق حاب قۇرۋدى ۇسىنامىز. ول بۇۇ-نىڭ ايماقتاعى جوبالىق قىزمەتىن ءتيىمدى ۇيلەستىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتىڭ بۇل باستاماسىن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى مەن اۋعانستان تولىق قولدادى. ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى ايماقتىق حاب الماتىدا قۇرىلادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ جىل سايىنعى سەسسيالارىنا قاتىسۋى ۇيىم باسشىلىعىنىڭ قولداۋىنا يە بولعانىن كورسەتەدى. اسىرەسە بۇۇ پرەزيدەنتتىڭ سىرتقى ساياسي باستامالارىنا, سونداي-اق ەلىمىزدەگى دەموكراتيالىق وزگەرىستەرگە وڭ كوزقاراس تانىتتى. بۇعان قوسا كوتەرگەن باستامالار دا جاۋاپسىز قالماي, ءبىراۋىزدان ماقۇلداندى. ماسەلەن, 2023 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا قازاقستان باستاماسىمەن بۇۇ باس اسسامبلەياسى ءبىراۋىزدان 11 مارتە (1997 جىلدان باستاپ) سەمەي ءوڭىرىنىڭ حالقىن وڭالتۋ, قورشاعان ورتانى قالپىنا كەلتىرۋ, ەكونوميكالىق دامۋ ماقساتىندا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جانە قىزمەتتى ۇيلەستىرۋ تۋرالى قارار قابىلدادى. سونىمەن قاتار بۇۇ باس اسسامبلەياسى 75-سەسسيا اياسىندا پرەزيدەنتتىڭ ەرىكتىلەردى جۇمىلدىرۋدىڭ حالىقارالىق جىلىن جاريالاۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا سايكەس 2026 جىلدى حالىقارالىق ەرىكتىلەر جىلى دەپ جاريالاۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى.
ال بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەستە قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اتىنان العاش بولىپ ء«اربىر بالاعا بەيبىتشىلىك پەن تولەرانتتىلىق ءۇشىن ساپالى ءبىلىم بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ» باستاماسىنىڭ قولداۋ تاپقانى زور جەتىستىك بولدى. قابىلدانعان قارار وقىتۋ جانە ءبىلىم وردالارىندا بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى بەيبىتشىلىك پەن تولەرانتتىلىق, ادام قۇقىقتارى مەن نەگىزگى بوستاندىقتاردى قۇرمەتتەۋ يدەيالارىن ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان. بۇعان قوسا قۇجاتتا مەملەكەتتەر كەمسىتۋشىلىككە جول بەرمەۋگە, بالالاردىڭ ءبىلىم الۋىنا, سونىڭ ىشىندە قارۋلى قاقتىعىستار جاعدايىندا قاۋىپسىز بىلىمگە قول جەتكىزۋىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن جۇزەگە اسىرۋعا مىندەتتەلگەن. باستاماعا 70-تەن استام مەملەكەت قولداۋ كورسەتتى. اقش, قىتاي, ەۋروپالىق وداق, لاتىن امەريكاسى, ازيا جانە افريكا مەملەكەتتەرى بىرلەسكەن اۆتور رەتىندە قوسىلاتىنىن مالىمدەدى.
2021 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 76-سەسسياسىندا قازاقستان 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى. بۇل ونىڭ ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق نورمالار مەن ستاندارتتاردى ىلگەرىلەتۋ ۇدەرىسىنىڭ بەلسەندى جانە جاۋاپتى قاتىسۋشىسى رەتىندەگى ءرولىن مويىنداۋ ەكەنىن بىلدىرەدى.
وتكەن جىلى كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى بۇۇ-نىڭ دۋبايداعى كونفەرەنتسياسى اياسىندا وتكەن كليمات جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك سامميتتە دە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرقاتار ماسەلەنى قوزعادى. مەملەكەت باسشىسى بۇگىندە جەر شارىنداعى حالىقتىڭ تەڭ جارتىسى كليماتتىڭ وزگەرۋى جوعارى دارەجەدە اسەر ەتەتىن وڭىرلەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. جالپى, قازاقستان بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن قورشاعان ورتانى ساقتاۋعا باعىتتالعان ناقتى شارالار قابىلداۋ جونىندەگى بۇۇ-نىڭ ۇندەۋىن قولدايدى. سونداي-اق قازاقستان – پاريج كەلىسىمىن راتيفيكاتسيالاعان ايماقتاعى ءبىرىنشى ەل جانە 2060 جىلعا دەيىن كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ ستراتەگياسىن قابىلداعان مەملەكەتتىڭ ءبىرى.
قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى ىقپالى, رەسەي, قىتاي سەكىلدى الىپ كورشىلەرىمەن بايلانىستا تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ, بۇۇ الدىندا ۇسىنىس ايتىپ, باستاما كوتەرىپ, ونىڭ قولداۋ تابۋى – ەلدىڭ كەيىنگى بەس جىلدا جەتكەن سىرتقى ساياساتىنىڭ زور جەتىستىگى.
