سۇيگەن جۇرەك ساعىنىشى

(اقىن تورەگەلدى تۇياقباەۆتىڭ «سۇيمەگەندەر ساعىنبايدى» اتتى جىر كىتابى تۋرالى وي-تولعام) «سۇيمەگەندەر ساعىنبايدى». ءبىر قاراعاندا اكسيوما سىندى سەزىلگەنمەن بايىپتاپ, تەرەڭ ۇڭىلە باستاساڭ, ءسوز جوق, سەزىم تەرەڭىنە, وي تۇنىعىنا شىم-شىم باتىپ بارا جاتاسىڭ. شىنىندا دا, ساعىنىشسىز ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس, ساعى­نىشسىز ءومىر ءسۇرۋ – سەزىمسىزدىكپەن تەڭ. سىرتقا سا­پارعا شىقساڭ, ەرتەسىنە ءۇي-ءىشىڭدى, بالا-شاعاڭدى, نەمەرەلەرىڭ بولسا, ءتىپتى, تەزىرەك ورالۋعا اسىعاسىڭ. قۇس قۇرلى جوقسىڭ با؟ قۇستىڭ ءوزى ۇياسىنداعى بالاپانعا الاڭ بولىپ, اينالسوقتاپ ءجۇرىپ الماي ما؟ اڭ دا سولاي. ال, ادام­نىڭ ساعىنىشى, ونىڭ ىشىندە, اقىننىڭ ساعىنىشى, شىنىندا عاجاپ قوي, عاجاپ! الپىستىڭ اسقار بيىگىنە كوتەرىلىپ وتىرعان تورەگەلدى اقىننىڭ ايتارى ءتىپتى بولەك. باياعى تولەگەن ايبەرگەنوۆ ايتىپ, سانامىزعا سىڭىرگەن ساعىنىشتان وزگەشەلەۋ, وزىندىك قولتاڭبا, وزىندىك وي, پىكىر, پايىمى بار تۇياقباەۆقا ءتان ءتامسىل. الدىمەن ول  ءوز ولەڭىن قالىڭ دوداعا بالۋان ەتىپ قوسادى. دەمەك, ول ولەڭىن باپتاعان, ايالاعان, شىڭداعان, سودان كەيىن بارىپ, ۇلكەن بايگەگە قوسىپ وتىر: قۇمار – اقپان كۇنەسكە, حالۋاعا مەن قۇمارمىن. ءومىر اتتى كۇرەسكە بالۋان – ولەڭ شىعاردىم. جۇرەك سىنى ءدىر ەتسە, شىعادى كەپ, الۋان ءۇن. سەنىپ تۇرمىن كۇرەستە جىعادى دەپ بالۋانىم. وسىلايشا, ءوز ولەڭىن الامان ءباي­گەگە, ءدۇبىرلى دوداعا سالىپ, جەڭىسىن ءتى­لەپ جۇرەتىن تورەگەلدى اقىننىڭ جىر جو­لىنداعى جۇرەك لۇپىلىنە, تاعاتسىز تالپىنىسىنا بەيقام قاراۋعا بولمايدى. ويتكەنى, ونىڭ بالۋان ءبىتىمدى ولە­ڭىنىڭ بولمىسى بولەك, تۇلا بويىنداعى بۇلشىق ەتتەرى بىلەمدەي, ويناقشىپ تۇر. «تورەگەلدىنىڭ اقىندىق ەرەك­شەلىگى نەدە؟» – دەگەن سۇراق تۋىنداۋى ابدەن مۇمكىن. مەن ەندى ول تۋرالى, ونىڭ ولەڭدەرى تۋرالى اڭگىمە قوزعاعاننان كەيىن, تالانتتى اقىننىڭ تامىرىن تاپ باسىپ, باعاسىن ايتا ءبىلۋىم كەرەك قوي. وسى تۇرعىدان العاندا, تورەگەلدى ولەڭدەرىن ءۇش توپقا بولۋگە بولادى ەكەن. بىرىنشىدەن, بوزبالا شاق, بالاۋسا كۇندەردەگى بالعىن جىرلار. ەكىنشىسى – جاستىق شاق, تاۋدان اققان بۇلاقتاي, جەلكىلدەگەن قۇراقتاي, حوش ءيىستى شالعىن جىرلار. ءۇشىنشىسى – كەمەل شاق, قيىپ تۇسەر قاشاۋداي, قۇرىق تيمەگەن اساۋداي, اق الماستاي العىر جىرلار. وسىناۋ ومىرىنە ورنەك بولعان جىرلار توعىسىندا, ءسوز باسىندا ايتقان ەرەك­شەلىگىنە توقتار بولساق, اقىن –سۋرەت­كەر ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدىم. سە­بەبى, تورەگەلدى ۋاقىتتىڭ, بەلگىلى ءبىر مەرزىم-مەزگىلدىڭ ۋىسىندا قالىپ قوي­ماي, ونىڭ قۇشاعىنان تەز سىتىلىپ شىعىپ, قىسقا دا نۇسقا ولەڭ جولدارىنان وي جۇپتاپ كەتەدى. وسىعان قاراپ مەن تورەگەل­دىنىڭ ولەڭ­­دەگى ەرەكشەلىگى – ونىڭ تابيعات جىر­­شىسى بولا بىلۋىندە دەپ باعالار ەدىم. ماسەلەن, ول كوكتەم تۋرالى ولەڭىندە: ۋاقىتتى توقتاتا الماي زىرلاپ وتكەن, كوكتەمدى قارسى الۋعا قىرعا كەتكەم. ءۇشبۇرىش حات سياقتى تىرنا كوكتەم, – دەپ وزىنشە تىڭ تەڭەۋ تاپسا, كۇز تۋرالى ولەڭىندە: تومسارىپ تۇرعان سالقىن باق, ەگىلدى-اي كەلىپ, ەگىلدى! جاپىراق بىتكەن جالپىلداپ, كوز جوسا بولىپ توگىلدى. كۇزگى جاپىراقتى ءمولت ەتكەن كوز جاسىنا تەڭەۋدى دە, اقىندىق تاپقىرلىق, سۋرەتكەرلىك دەپ تۇسىنەم. تورەگەلدىنىڭ تابيعات بولۋى قۇر جالاڭ سۋرەت ەمەس, وندا ءومىر قوزعالىسى بار. دەمەك, اقىن ءوزىنىڭ ايتار ويىنىڭ كىلتىن تاۋىپ, قۇلپىن اشتى دەگەن ءسوز. تورەگەلدى تۇياقباەۆ بۇل جىر كىتابىنان تابيعات تاقىرىبىنا قاتىستى تالاي تىڭ تەڭەۋلەر, كوركەم كورىنىستەرگە كۋا بولارىمىز حاق. تورەگەلدى تۇياقباەۆتىڭ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان «سۇيمەگەندەر ساعىنبايدى» دەگەن بۇل كىتابى نەگىزىنەن ءتورت تاراۋدان تۇرادى ەكەن. تاراتىپ ايتساق, العاشقى تاراۋى – «كۇبىر-كۇبىر ولەڭ جازا باستاسام» دەپ اتالادى. وعان «ولەڭ – ونەر تاراۋى» دەپ ايدار تاعىپ, سول تاقىرىپقا لايىق ولەڭدەرىن ۇكىلەپ ۇسىنعان. العاشقى تاراۋدان وقىرمان قاۋىم «جاعالاۋدا جۇرگەندە جازىلعان جىر», «قول ديىرمەن», «قوعا, شىلىك جانە باسقالار تۋرالى», «شىبىن ءولتىرۋشى شال», «قىزىل ءشوپ» دەپ اتالاتىن ولەڭدەرى تەك تاقىرىپ دارالىعىنان عانا ەمەس, ىشكى يىرىمدەرىنەن-اق ىزگى ويلار ۇشقىنى ەلەس بەرىپ, وقۋشى سەزىمىن تولقىتادى. ەكىنشى تاراۋ, «عۇمىر ءتۇبىن تە­رەڭ قازا باستاسام» دەپ العاشقى ءبولىمنىڭ زاڭدى جالعاسىنداي اسەر ەتەدى. مۇنداعى ءومىر-عۇمىر تولعاۋلارى تاراۋدىڭ تاقىرىبىنا جۇيەلەنىپ, وقۋشىنى بەلگىلى ءبىر وي-سەزىمگە جەتەلەپ وتىرادى. ايتپەسە, مۇنداعى «قۇراقتىڭ وزەندى جوقتاۋى», «بەيتاراپ جەرلەر», «سالقىن تيگەن», «قۇلاعان قۇدىق تۋرالى», «توقال تام», «قارا شاۋگىم», دەپ اتالاتىن ولەڭدەرى مەن توپتامالارى وقىرماندارىن بەي-جاي قالدىرمايدى, كوڭىل قۇشتارلىعىن وياتادى. «مۇڭعا باتسام, ساعىنعانىم ول سەنى» بۇل كىتاپتاعى ءۇشىنشى تاراۋ. بۇل توپتاما تۇتاس كىتاپتىڭ اتىنا ساي العان تاقىرىپتىڭ التىن ارقاۋىنا اينالعان. مۇنداعى «ابايسىزدا تورعا تۇسكەن بالىقتاي», «سازداۋىت سايدىڭ سالاسى», «تابالدىرىق», «بازارداعى كەزدەسۋ», «بۇرىم» ولەڭدەرى تورەگەلدىنىڭ بۇرىن جازعان ولەڭدەرىنەن گورى وزگەشە ورنەك تارتقان, ورەلى ويلارعا كەزەك بەرگەن جاڭا تىنىسىنا كۋا بولامىز. ال, سوڭعى ءتورتىنشى تاراۋ, داستان­دارعا ورىن بەرگەن. بۇل كىتاپتىڭ اتاۋىن اق­تايتىن «سۇيمەگەندەر ساعىن­بايدى ەشقاشان» دەگەن ءداۋىر-داستانىمەن, سونداي-اق, «ورمان اڭىزى» درامالىق ەرتەگىسىمەن, سونداي-اق, «جان داۋاسى», «بومج» پوەمالارىمەن ءوز نۇكتەسىن تابادى. مۇنداعى ءار پوەما جەكە-جەكە تالداۋدى قاجەت ەتەدى. ونى كىتاپ تۋرالى وي ايتىپ, پىكىر پايىمدايتىن ادەبي سىن-تالداۋلار نازارىنا قالدىرىپ, مەن تەك وسى كىتاپقا كىرگەن ولەڭدەر مەن توپ­تامالاردىڭ ءون بويىن كوكتەي ەتىپ, تەك جەكەلەگەن جىرلارىنا پىكىر پايىمدادىم. سونداعى ۇققانىم, تورەگەلدى اقىن­نىڭ ءوز جولى, ءوز ماقساتى, ولەڭدەگى ورنەگى, جىر جولىندا انىق ءىزى بار ەكەنىنە كوز جەتكىزدىم. ايتپەسە, سىرت­قى ىستەر, مادەنيەت, اقپارات مينيس­ترلىكتەرىندە, ءتىپتى, قازىرگى كەز­دىڭ ءوزىن­دە دە, پرەمەر-مينيستر كەڭسە­سىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى بولا ءجۇرىپ, ولەڭدەگى ءوزىنىڭ ورنەگىمەن ورنىن تاپ­قان تورەگەلدى تۇياقباەۆتىڭ جىر جو­لىنداعى جەمىستەرى مەن جەڭىستەرىنە رازىلىق ءبىلدىرۋدى پارىز تۇتتىق. وسى بيىگىنە دەيىن بىرنەشە جىر جيناقتارىن شىعارىپ وقىرمان ىقىلاسىنا بولەنگەن تورەگەلدى تۇياقباەۆتىڭ بۇدان بىلاي دا تۇلپار تۇياعى تالماسىن, قىران قاناتى سام­عاسىن دەگەن ىزگى تىلەك ايتقىمىز كەلەدى. سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى. استانا.