ءبىزدىڭ ەلدىگىمىز, قازاق جۇرتىنىڭ ارعى ءتۇبى عۇنداردان باستالادى. عۇنداردان كەيىن كوكتۇرىكتەرگە جالعاسادى. ودان كەيىن التىن وردا ورنىعادى. ءسويتىپ, حاندىق داۋىرگە ۇلاسىپ, كەيىن بىرتىندەپ تاۋەلسىزدىككە تىرەلەدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ,
( ۇلىتاۋ بيىگىندەگى سۇحباتتان).
بۇرىنعى ءبىر «ەرتەگى» – بۇگىنگى كۇننىڭ ەرمەگى
زامان دا, ادام دا وزگەرەدى. ۋاقىت وتە كەلە تاريحي شىندىققا نەگىزدەلمەگەن, ءۇستىرتىن وي-پىكىرلەر ىعىسىپ, دايەكتى جاڭا تۇجىرىمدارعا ورىن بەرىلىپ جاتادى. سەبەبى, بۇل – ءومىر زاڭى, ونسىز قوعام دامۋى جونىندە ءسوز بولۋى مۇمكىن ەمەس. «جەڭىسكە جەتكەندەردىڭ» «وي قۋاتىمەن» جازىلعان قازاق حالقى تاريحىنىڭ پايىمدالۋى دا سوڭعى ۋاقىتتا وزگەرىسكە ۇشىراۋدا. قايتا قاراستىرىلعان پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – كوشپەلى سوتسيۋمداردىڭ وركەنيەتتىڭ قۇرامدى جانە ينتەگرالدى بولىگى ەكەندىگى, كوشپەلى قوعامدى وتىرىقشى جانە قالالىق دامۋ جولى ءتاجىريبەلەرىنە نەگىزدەلگەن تۇجىرىمدامالار مەن سحەمالار ارقىلى تۇسىندىرۋگە بولمايتىندىعى.
وسىعان قاراماستان, قازاقتاردىڭ ءوز دامۋىندا «شارۋاشىلىق قاۋىمنان», نە بولماسا «اسكەري وداقتان» جوعارى كوتەرىلمەگەندىگى تۋرالى «ءۋاجدەر» ءالى دە كەيبىر ساياساتكەرلەر مەن عالىمدار تاراپىنان سان-ساققا جۇگىرتىلۋدە. قازاق حالقىنىڭ تاريحىن بۇرمالاپ, ول جونىندە الەم جۇرتشىلىعىنا تەرىس تۇسىنىك بەرۋگە تىرىسۋشىلىقتىڭ ماقساتى – حالقىمىزدىڭ وتكەنىن تاريحي قۇجاتتار نەگىزىندە ساراپتاپ, ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن ءبىلدىرۋ ەمەس, ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىنە, ىشكى, سىرتقى ساياساتىنا كۇيە جاعۋ ەكەندىگى قۇپيا ەمەس. وسىعان وراي 1996 جىلدىڭ ساۋىرىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ: «بۇدان بۇرىنعى كەزدە قازاقتاردىڭ مەملەكەتتىلىگى بولماعاندىعى تۋرالى ءتۇرلى سىپسىڭ پىكىرلەرگە توسقاۋىل قويۋ قاجەت», «تاريح عىلىمىنىڭ كەزەك كۇتتىرمەس مىندەتىنىڭ ءبىرى» وسى دەپ ايتقان ۇلاعاتتى سوزدەرىنىڭ ءمان-ماعىناسى مەن وزەكتىلىگى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى («ەگەمەن قازاقستان», 1996 جىلعى 30 ءساۋىر).
قازاق حالقىنا اقىل ايتۋعا, ونىڭ الەمدىك وركەنيەتتەگى ورنىن ءوزى بەلگىلەۋگە بەيىم اۆتورلاردىڭ مالىمدەمەلەرى, مۇمكىن, ونىڭ رەسەي قۇرامىندا بولعان كەزىن مەڭزەيتىن شىعار. مۇنداي جاعدايدا ولارمەن كەلىسۋگە دە بولادى. رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا ەنگەننەن كەيىن قازاقتاردىڭ ءوز مەملەكەتتىلىگىنەن ايىرىلعانى راس. پاتشا وكىمەتى حVIII عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ قازاق مەملەكەتتىلىگىن جويۋعا, ورتا ءجۇز بەن كىشى ءجۇز حاندارىن سايلاۋسىز, ءوزى تاعايىنداۋعا تىرىستى. ال ءحىح عاسىردىڭ 20-جىلدارى حاندىق بيلىكتى ءبىرجولاتا جويۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلدى.
كەڭەس زامانىندا دا, ءسوز جۇزىندە بولماسا, قازاق ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگى قالپىنا كەلتىرىلە قويعان جوق. قايتا جارتىسىنا جۋىعى قىرعىنعا ۇشىراپ, قازاق حالقى تاريح ساحناسىنان ءوشىپ كەتۋگە از-اق قالدى. وسىلايشا, قازاقتار ەكى جارىم عاسىردان استام ۋاقىت بويى وتارلىقتىڭ قۇربانىنا اينالىپ, ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مادەني دامۋى تۇرعىسىنان كەنجەلەپ قالدى, ۇلتتىق ساناسى ۋلاندى, سان الۋان تاجىريبە نىسانىنا اينالدى...
الايدا, وتكەنگە سالاۋات دەيىك. دۇنيەجۇزىندە وتارلانعان ەل ءبىز عانا ەمەسپىز. رەسەيدىڭ ءوزى دە ەكى جارىم عاسىر بويىنا التىن وردانىڭ قۇرامىندا كۇن كەشكەن جوق پا ەدى؟! تالاس تۋدىرىپ كەلە جاتقان ماسەلە – بىلىمدىلىگىنەن گورى مەنمەندىگى باسىم, ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراستى تاريحي شىندىققا جەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر مەتودولوگياسى رەتىندە قاراستىراتىن اۆتورلاردىڭ مۇنان بۇرىن دا, ياعني رەسەيمەن بەتپە-بەت كەلگەنگە دەيىن «قازاقتاردىڭ مەملەكەتتىلىكتى باستارىنان كەشپەگەندىگى» ءجونىندەگى پىكىرلەرى.
قازاقتاردىڭ ءوز دامۋىندا مەملەكەتتىلىك دارەجەگە قولدارى جەتپەدى دەۋشىلەر سول باياعى, حVIII عاسىردان بەرگى كوشپەلىلىك پەن مەملەكەتتىلىك ءبىرىن-ءبىرى جوققا شىعارادى-مىس سەكىلدى بولجامدارعا سۇيەنەدى. ولار قازاقتاردى سايىن ساحارادا تابيعات ماۋسىمدارىنا وراي كوشىپ-قونىپ جۇرگەن, ۇشارىن جەل, قونارىن ساي ءبىلەتىن ادامدار توبىرى رەتىندە عانا قابىلدايدى. مۇنداي پىكىر گەگەل جانە باسقا دا باتىسەۋروپالىق فيلوسوفتاردان كەيىن پاتشالىق رەسەي زامانىنداعى ا.ي.لەۆشيننىڭ ەڭبەگىنەن باستاۋ الدى. رەسەيدىڭ ورتالىق ازياداعى «اعارتۋشىلىق ميسسياسى» دەگەن تۇجىرىمداما وسىنى تالاپ ەتتى.
كەڭەس زامانىندا دا قازاق مەملەكەتتىلىگىنە كوزقاراس ءتۇبىرلى وزگەرە قويمادى. ول ۋاقىتتا «قازاقتاردا مەملەكەت بولدى» دەگەن ءسوز ءۇشىن عانا ونىڭ اۆتورىنا «ۇلتشىلدىق» ايىپ تاعىلا سالاتىن. وسىلايشا, 1945 جىلى «بولشەۆيك» جۋرنالىندا جارىق كورگەن م.ا.موروزوۆتىڭ ماقالاسىندا قازاقستان تاريحىنا ارنالعان ەڭبەك اۆتورلارى «ۇلتشىلدار» بولىپ شىعا كەلدى.
ماتەرياليستىك ءادىسنامانى ۇستانعان عالىمدار مەملەكەتتىڭ پايدا بولۋى مەن دامۋىن تاپتىق قاتىناستاردىڭ جەمىسى رەتىندە قاراستىردى دا, ەۋرازيا كوشپەلى سوتسيۋمى تاريحىنىڭ كۇردەلى بەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن بۇل ماسەلە جونىندەگى پىكىرتالاستار نەگىزىنەن «كوشپەلى فەوداليزم» شەڭبەرىندە ءوربىدى. ءوز كەزەگىندە بۇل تۇجىرىمداما ورتا عاسىرلار مەن جاڭا زاماننىڭ باس كەزىندەگى كوشپەلىلەردىڭ مەملەكەتتىگىن فەودالدىق قوعامدىق قاتىناستاردىڭ دامۋى تۇرعىسىنان زەرتتەۋگە عانا مۇمكىندىك بەردى. زەرتتەۋشىلەر نەگىزگى وندىرگىش كۇش رەتىندەگى جەرگە قالىپتاسقان فەودالدىق جەكە مەنشىكتىڭ بولماۋىنا بايلانىستى قازاقتاردا مەملەكەت قۇرىلمادى جانە وعان ءتيىستى جاعداي تۋمادى, تەك مەملەكەتتىلىكتىڭ كەيبىر نىشاندارى عانا بايقالدى دەپ تۇيىندەدى.
ل.ۆ.ديۋكوۆ, ا.م.داۆيدوۆيچ دەگەن اۆتورلار قوعامنىڭ رۋلىق-تايپالىق نەگىزدە ۇيىمداسۋىنىڭ ساقتالىپ كەلگەندىگىنە بايلانىستى قازاقتاردا 1917 جىلعا دەيىن ەشقانداي مەملەكەتتىلىك بولعان ەمەس, قازاق قوعامى حV – حVIII عاسىرلاردا ءاسكەري دەموكراتيا جاعدايىندا ءومىر ءسۇردى دەگەن قاساڭ قاعيدانى دالەلدەۋگە تىرىستى. ونداعى اپريوري ايتاتىندارى تاپتار, تايپالار وداعى جانە مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى ءبىر ۋاقىتتا قاتارلاسا جۇرمەيدى-مىس. بۇل اۆتورلار جەكەمەنشىك, تاپتار جانە تاپتىق كۇرەس قانا قوعامىنىڭ رۋلىق-تايپالىق ۇيىمداسۋىن ءوشىرىپ, ونى مەملەكەتپەن اۋىستىرادى دەپ ەسەپتەيدى. مەملەكەتتىڭ پايدا بولۋىنا قاجەتتى العىشارتتاردى جەرگە جەكەمەنشىكتەن, تاپتار مەن تاپتىق كۇرەستەن ىزدەۋشىلىك, ونى ءبىر تاپتىڭ ەكىنشى تاپتى باعىنىشتىلىقتا ۇستاۋ قۇرالى رەتىندە ەسەپتەۋ سان الۋان سۇراقتار تۋدىرىپ, زەرتتەۋشىنى تىعىرىققا تىرەيدى.
ماتەرياليستىك ءادىسناما كوشپەلى قوعامدا تۋىستىق جانە گەنەالوگيالىق بايلانىستار نەگىزىندە مەملەكەتتىڭ پايدا بولۋى جونىندەگى كوپشىلىك تانىعان يدەيانى مۇلدەم قوستامايدى. بۇل سەكىلدى فيلوسوفيالىق-الەۋمەتتانۋشىلىق اعىمنىڭ كەزىندە ەۋروپالىق ەلدەردىڭ تاريحي دامۋىنىڭ تاجىريبەسىنە نەگىزدەلگەن وي-پىكىردىڭ جەمىسى ەكەندىگى, كوشپەلى قوعامدى ونىڭ تار شەڭبەرىندە ۇعىنۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى عىلىمي ادەبيەتتە مويىندالعان. كوشپەلى سوتسيۋمدارداعى بيلىكتىك قاتىناستاردىڭ ءمانى مەن ەرەكشەلىكتەرىن وتىرىقشى-ەگىنشىلىكتى مەملەكەتتەردەگى بيلىكتىك قاتىناستار مودەلى تۇرعىسىنان ءتۇسىندىرۋ مۇمكىن ەمەس.
تاريح عىلىمىندا كوشپەلىلەردىڭ, ولاردىڭ ىشىندە قازاقتاردىڭ ورتا عاسىرلاردا ساياسي جانە الەۋمەتتىك دامۋى جونىندە جاڭا كوزقاراستىڭ ورىن الىپ وتىرعاندىعىنا, عىلىمي اينالىمعا قىتاي, اراب, پارسى, تۇرىك دەرەككوزدەرىنىڭ ەنۋىنە بايلانىستى كوپتەگەن تاقىرىپتارعا باسقاشا باعا بەرىلۋدە ەكەندىگىن ەستىمەيتىن «ساياسي ساڭىراۋلىق» بۇگىن دە بارشىلىق.
دۇنيەجۇزىنىڭ كوپتەگەن عالىمدارىنىڭ ەۋرازيا تۇرعىندارىنىڭ الەمدىك وركەنيەتكە سۇبەلى ۇلەس قوسقاندىعىن جازىپ جۇرگەنى بۇگىن عانا ەمەس. نەمىس عالىمى گ.شۆارتس: «سوناۋ كونە زاماننان قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن ورتالىق ازيا مەن ونىڭ تۇرعىندارى بۇكىل ادامزات بالاسىنا زور ىقپال جاساپ كەلەدى. ورتالىق ازياسىز كورشىلەس جاتقان ەلدەردىڭ تاريحى قانشالىقتى تۇسىنىكسىز بولسا, شىعىستاعى قىتاي, باتىستاعى جەرورتا تەڭىزى ماڭايىنداعى مەملەكەتتەر مەن وڭتۇستىگىندەگى ءۇندىستانسىز ورتاازيالىق ەلدەردىڭ تاريحى سونشالىقتى بۇلدىر كورىنەر ەدى», – دەيدى (گەلمگولت گ.يستوريا چەلوۆەچەستۆا. ۆسەميرنايا يستوريا. ت. ءىى. سپب, 1902. س. 112, 115).
عالىمنىڭ بۇل سوزدەرى كوشپەلىلەردىڭ توماعا-تۇيىق, دانيەل دەفونىڭ حVII عاسىرداعى بەيمالىم ارالىندا ءومىر سۇرمەگەندىگىن, ولاردىڭ وراسان زور ايماقتا وتىرىقشى مەملەكەتتەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولعاندىعىن كورسەتەدى. مۇنداي پىكىردەگى گ.شۆارتس – جالعىز ەمەس. پروفەسسور ي.س.براگينسكي دە: «ورتا ازيا – ادامزات وركەنيەتىنىڭ العاشقى وشاعىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەسەپتەلەدى», – دەپ جازادى.
كوشپەلىلەر جونىندەگى ءپوزيتيۆتى وي-پىكىرلەردىڭ, جازبا جانە ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردىڭ مولايۋى ءبىراز عالىمداردى ەسكى قيسىندار مەن پايىمداۋلاردان باس تارتۋعا ماجبۇرلەدى. ولار ەندى كوشپەلىلەردىڭ ۋاقىتشا مەملەكەتتىك بىرلەستىكتەرگە قول جەتكىزۋى مۇمكىن, الايدا, بۇل قۇرىلىمدار وتىرىقشى حالىقتاردىڭ ىقپالىمەن دۇنيەگە كەلدى دەگەنگە كوشتى. باسقاشا سوزبەن ايتقاندا, كوشپەلىلەر جاسامپازدىق الەۋەتى تومەن, ەلىكتەۋگە عانا قابىلەتى جەتەرلىك حالىق بولىپ شىعادى. مۇنداي تۇجىرىم 1996 جىلدىڭ 3-5 ساۋىرىندە الماتى قالاسىندا وتكەن «قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىك ەۆوليۋتسياسى» دەگەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا جاسالعان ءبىر باياندامادا كورىنىس بەردى. وندا ۇلى دالاداعى كوشپەلىلەر مەملەكەتتىلىگىنىڭ شارۋاشىلىق قىزمەتتىڭ ۇيىمداسۋىن قامتاماسىز ەتە الماعاندىعى, سونىمەن بىرگە, كوپ جاعدايدا گەنوتسيدپەن اياقتالاتىن ۇزدىكسىز سوعىستارعا اكەلىپ وتىرعاندىعى, وتە تۇراقسىزدىعى, قايشىلىقتاردى شەشۋ قابىلەتىنىڭ تومەندىگى, ءوز ۇستەمدىگى ارقىلى رەسەيدىڭ ۇلى دالادا, كەيىن تۇركىستاندا تىنىشتىق ورناتىپ, ەۋرازيانىڭ گەوساياسي ءبىرتۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتكەندىگى تۋرالى پىكىر العا تارتىلدى (ۆەستنيك كازگۋ. سەر. يستوري: 1996. №3. س. 192). بۇل سوزدەردى ايتىپ تۇرعان بۇگىنگى كۇنگى قۇرمەتتى پروفەسسور ەمەس, رەسەيدىڭ «كۋلتۋرترەگەرلىك ميسسياسىن» ۋاعىزداعان ءحىح عاسىر اۆتورى ما دەپ قالاسىڭ!
«مەملەكەت» دەگەنىمىز نە؟ ادەبيەتتە ونىڭ جۇزدەن استام انىقتاماسى بار. «قازاقتاردا بۇرىن مەملەكەت بولمادى» دەپ جۇرگەن اۆتورلار ونىڭ باتىستىق مودەلىن عانا مويىندايدى جانە ول «كلاسسيكالىق انىقتاما» دەپ اتالادى. وعان سايكەس كەلمەيتىن مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار «ەرتە فەودالدىق», «مەملەكەتتىك فۋنكتسيالارى شەكتەۋلى» ساياسي ۇيىمداسۋ فورماسىنا جاتقىزىلادى.
ەۋرازيا كوشپەلىلەرىندە سوڭعىلار گەنەراتورلىق سيپاتتاعى ىشكى كۇشتەردىڭ ەمەس, سىرتقى فاكتورلاردىڭ ىقپالىمەن پايدا بولدى, ولار «كلاسسيكالىق دەفينيتسيا» تۇرعىسىنان شىنايى مەملەكەتكە جاتپايدى دەلىنەدى.
بۇل اعىم وكىلدەرى مەملەكەتتىلىكتىڭ ورىن الۋىن كوشپەلىلەردىڭ وتىرىقشى وڭىرلەرمەن قارىم-قاتىناسقا تۇسۋىمەن بايلانىستىرادى. ولاردىڭ ءبىر وكىلى – ت. بارفيلد (اقش) «دالالىق يمپەريالاردىڭ» (ساياسي ورتالىعى موڭعول ۇستىرتىندە ورنالاسقان مەملەكەتتەردى ايتادى. – ك.ە.) پايدا بولۋى جانە ءومىر ءسۇرۋى مەن قىتاي مەملەكەتىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتىنىڭ ارتۋى اراسىندا كاۋزالدى بايلانىس بولعاندىعىن دالەلدەۋگە تىرىسادى. قىتاي ءبىر ورتالىققا باعىنعان جانە قۋاتتى مەملەكەتكە اينالعان كەزدە كوشپەلىلەر دە سونداي دەڭگەيگە كوتەرىلدى. قىتاي ساياسي انارحيا مەن ەكونوميكالىق دەپرەسسياعا ۇشىراپ قۇلدىراعان شاقتا, دالالىق مەملەكەتتەر دە سونداي كۇيگە ءتۇستى دەيدى ول.
پروفەسسور پيتەر گولدەن (اقش) ەۋرازيانىڭ كوشپەلى تۇركى تايپالارى «العاشقى قاۋىمدىق», ياعني مەملەكەتسىز قوعام مەن «دامىعان كۇردەلى قوعام» ساتىلارى اراسىندا ءومىر ءسۇردى, سول سەبەپتى اڭگىمە مەملەكەتتىڭ پايدا بولۋى ەمەس, كوشپەلىلەردىڭ مەملەكەتتىلىكتى سىرتتان اكەلۋى نەمەسە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان مەملەكەتتى كوشپەلىلەردىڭ جاۋلاپ الۋى ءجونىندە عانا بولۋى كەرەك دەگەندى ايتادى.
مۇنان پ.گولدەن تۇجىرىمدارىنىڭ ت.بارفيلد تەورياسىنىڭ كوشىرمەسى ەكەندىگىن كورەمىز.
پروفەسسور ا.م.حازانوۆتىڭ «كوشپەلىلەر جانە سىرتقى دۇنيە» اتتى كىتابىنىڭ كۆينتەسسەنتسياسى دا «كوشپەلىلەر ءوز الدىنا, سىرتقى دۇنيەنىڭ تىكەلەي ىقپالىنسىز ءومىر سۇرە المايدى» دەگەنگە سايادى.
دالالىق يمپەريالاردىڭ قۋاتتى قىتاي يمپەرياسىنىڭ «كولەڭكەسى» رەتىندە پايدا بولۋى جونىندەگى تەوريانىڭ تاريحي فاكتىلەرگە سايكەس كەلمەيتىندىگى كوپتەگەن عالىمدار تاراپىنان دالەلدەنىپ وتىر. پروفەسسور مايكل درومپ (اقش) «ىشكى ازيادا يمپەريالىق مەملەكەتتىڭ قۇرىلۋى» دەگەن ماقالاسىندا VI – IX عاسىرلار اراسىنداعى تۇركى مەملەكەتتەرى تاريحىن زەرتتەۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە ت.بارفيلد تەورياسىنىڭ بۇل مەملەكەتتەردىڭ پايدا بولۋى مەن ىدىراۋىن تۇسىندىرە المايتىندىعىن, سول سەبەپتى, ونىڭ نەگىزسىزدىگىن كورسەتىپ بەردى.
نيكولا دي كوسمو (يتاليا) ت.بارفيلدتىڭ بيلىك تسيكلدارى پروبلەمالارى مەن بيپوليارلىق ەكونوميكالىق مودەلگە نەگىزدەلگەن تۇجىرىمداماسىنىڭ شەكتەۋلىلىگىنە ناقتىلى دالەلدەر كەلتىرىپ, ونىڭ ورنىنا كوپفاكتورلى ءادىسنامانىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالادى.
«مەملەكەت» دەگەنىمىز, قۇرىلىمدىق-فۋنكتسيالىق تالداۋ تۇرعىسىنان العاندا, قوعامدى ۇيىمداستىرۋشى – رەتتەۋشى جۇيە, سونىمەن بىرگە قوعامنىڭ رەسمي بيلىك ورگاندارىنىڭ جانە اتريبۋتتارىنىڭ تۇتاس جيىنتىعى بولىپ تابىلادى. كوشپەلى قوعامدا مەملەكەتتىلىكتىڭ وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى العىشارتتارى قانداي جاعدايدا قالىپتاسىپ, قوعامدى ۇيىمداستىرۋ جانە رەتتەۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى؟ ا.م.حازانوۆ, ن.ن.كرادين, ت.د.سكرىننيكوۆا جانە باسقا دا عالىمداردىڭ ەۋرازيالىق كوشپەلىلەر قوعامىندا باسقارۋ سۇرانىسىنا اكەلەتىن كاتاليزاتورلىق سيپاتقا يە ىشكى كۇشتەر بولمادى دەگەن پىكىرلەرىندە نەگىز بار ما؟
كوشپەلى ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋى جانە قوسىمشا ءونىمنىڭ, كەيبىر جاعدايدا وتىرىقشى – ەگىنشىلىكتى اۋدانداردان دا, كوپ ءوندىرىلۋى ەۋرازيالىق تۇركىلەردە باسقارۋ اپپاراتىن قۇرۋعا جەتەلەگەندىگى تاريحي دەرەككوزدەرىمەن دالەلدەنەدى.
ماتەريالدىق جانە ادام رەسۋرستارىنىڭ جيناقتالۋ جانە شوعىرلانۋ پروتسەستەرىن بىلاي قويعاننىڭ وزىندە, كوشپەلىلەر قوعامىندا ءبىر ساياسي قۇرىلىمعا بىرىگۋدىڭ ەكونوميكادان تىس جاتقان, مۇددەلىلىك پەن قاجەتتىلىكتەن تۋىندايتىن فاكتورلار بارشىلىق. ولارعا: قاۋىمدار اراسىندا جەردى پايدالانۋ جونىندەگى ءوزارا قاتىناستاردى رەتتەۋ, كوشۋ باعىتتارىن انىقتاۋ, جايىلىمدىقتاردى ءبولىسۋ, رۋارالىق ماسەلەلەردى شەشۋ, ەكولوگيالىق, ودان تۋىندايتىن الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق اپاتتاردى بولدىرماۋ, كورشى وتىرىقشى جانە كوشپەلى وڭىرلەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ساياسي قارىم-قاتىناستاردى ۇيىمداستىرۋ, سىرتقى جاۋلاردان قورعانۋ جاتتى.
وسى قاجەتتىلىكتەر تايپالاردىڭ, تايپالىق وداقتاردىڭ, ولاردان دا جوعارى تۇرعان بىرلەستىكتەردىڭ, جۇزدەردىڭ جانە ت.ب. ءىرى بىرلەستىكتەردىڭ (مىسالى, الشىن, «الاش مىڭى») قالىپتاسۋىنا اكەلەدى. ساياسي ەۆوليۋتسيا بارىسىندا بۇل الەۋمەتتىك ورگانيزمدەر اراسىنداعى قاتىناستاردى رەتتەپ وتىرۋعا قاجەتتى تەتىك رەتىندە يەرارحيالىق سيپاتتاعى پوتەستارلىق-ساياسي ۇيىم پايدا بولادى. ول گەنەالوگيالىق تۋىستىق پرينتسيپىنە نەگىزدەلەدى. اسكەري-پوتەستارلىق بىرلەستىكتەر باسقا رۋلار مەن تايپالار ەسەبىنەن ۇلعايىپ, وسى نەگىزدە مەملەكەتتىك بىرلەستىك – حاندىق قۇرىلادى.
سونىمەن, كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى وندىرىسكە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعىنان جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداسۋدى, قوعامنىڭ ىشكى ءومىرىن دە رەتتەپ وتىرۋدى تالاپ ەتەتىندىگىن كورەمىز.
باسقاشا سوزبەن ايتقاندا, كوشپەلىلەردىڭ ءوزىنىڭ ساياسي دامۋىندا تەك تايپالىق كونفەدەراتسيا دارەجەسىنە جەتكەندىگى, مەملەكەتتىلىكتىڭ قارساڭىندا عانا تۇرعاندىعى جونىندەگى پىكىرلەردىڭ نەگىزسىزدىگى ايقىندالا تۇسەدى. كوشپەلىلىك مەملەكەتتىلىكتى جوققا شىعارمايدى, كوشپەلى سوتسيۋمنىڭ دامۋ زاڭدىلىقتارى دا تىرشىلىك يمپەراتيۆتەرىنە باعىنادى. الايدا, كوشپەلى ءومىر ءسۇرۋ سالتى جونىندە قانشالىقتى تەرىس كوزقاراستا بولعانىمەن, كوشپەلىلەردىڭ بارلىعىن بىردەي «نومادتار» دەپ جالپىلاما قاراستىرۋعا بولمايدى. زەرتتەۋلەردە كوشپەلىلەر قوعامىنا قاتىستى تەرمينولوگيالاردىڭ دا تۇرلىشە قولدانىلاتىندىعى ەسكەرىلە بەرمەيدى جانە ولاردىڭ سەمانتيكاسى تۇرلىشە ۇعىنىلادى. ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى لوۋرەنس كرادەر (كەيىن گەرمانياعا قونىس اۋداردى) قازاقتار تاريحىنا ارنالعان ەڭبەكتەرىندە مال شارۋاشىلىعىنان تاۋەلدى ادامدار قوعامىنا «پاستوراليزم» (باقتاشىلىق) تەرمينىن قولدانادى.
بىراق, ادەبيەتتە «باقتاشىلىق» پەن كوشپەلىلىك تەرميندەرىنىڭ قولدانىلۋى دا ءبىر جۇيەگە تۇسپەگەن. پروفەسسور ا.حازانوۆ «باقتاشىلىقتان» گورى «كوشپەلىلەر» تەرمينىنە دەن قويسا, ت.بارفيلد «كوشپەلى باقتاشىلىق» تەرمينىنە ىقىلاس تانىتادى. ونىڭ (ياعني ت. ءبارفيلدتىڭ) جەرلەسى د.سينور نومادتاردىڭ بارلىعى بىردەي باقتاشى بولعان ەمەس جانە باقتاشىلاردىڭ ءبارى بىردەي نومادتار بولعان جوق دەپ دۇرىس ەسكەرتەدى (Sinor D. Reflections on the history and historiography of the nomad empires of Central Asia // Acta Academiاە Hung. Vol. 58 (1). 2005. P. 7). شىنىندا دا, «نومادتاردىڭ» بارلىعى بىردەي كوشپەلىلەر بولعان ەمەس, سول سەبەپتى بۇل ەكى تەرميندى سينونيمدەر رەتىندە الۋعا نەگىز جوق (مىسالى, تايگا تەرىمشىلەرى نەمەسە اڭشىلار, مۇحيت ۇستىندەگى كوشپەلىلەر, بۇعى وسىرۋشىلەر, ت.ب.). د. سينور ساياسي ورتالىعى ەۋرازيانىڭ اشىق وڭىرىندە ورنالاسقان تۇرعىنداردى «اتتىلى نومادتار» دەپ اتاعاندى ءجون كورەدى.
قالاي بولعاندا دا, ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ تاريحىن, اسىرەسە, ولاردا مەملەكەتتىلىكتىڭ پايدا بولۋى تەتىكتەرىن زەرتتەۋ ءۇشىن بارلىعىنا بىردەي «جالپى زاڭدىلىقتاردى» تاڭباي, ارقايسىسىن ناقتىلى تۇردە, بىراق كورشىلەس ەلدەرمەن بايلانىستار كونتەكستىندە قاراستىرۋ قاجەت. سەبەبى, مەملەكەتتەردىڭ قۇرىلۋ پروتسەستەرى مەن فورمالارى ءتۇرلى حالىقتاردا بىركەلكى بولا بەرمەيدى. كوشپەلى تۇرمىستا ءومىر سۇرگەن حالىقتاردا دا مەملەكەت گەنەزيسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار.
ورتالىق ەۋرازيا تاريحىنىڭ نەگىزگى كونتسەپتسياسىنا ءتان جالپى قاتەلىك بۇل ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ ۇزدىكسىز ميگراتسيالىق قوزعالىستا بولعاندىعى جونىندەگى كوزقاراس بولىپ تابىلادى. باتىس تاريحشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, «اتتىلى كوشپەلىلەر – جاۋلاۋشىلار» قىتايدان ەۋروپاعا ۇنەمى جورىقتار ۇيىمداستىرىپ وتىرادى. ىشكى ازيا ارقىلى قىتايدان ەۋروپاعا جالپى ميگراتسيانىڭ جاسالۋى جونىندەگى يدەيا جوزەف دە گيننىڭ «حۋنداردىڭ, تۇرىكتەردىڭ, موڭعولداردىڭ جانە شىعىس تاتارلارىنىڭ جالپى تاريحى» دەگەن ەڭبەگىنەن باستاۋ الادى. باتىس اۆتورلارىنىڭ ەۋرازيالىق كوشپەلىلەردىڭ ۇنەمى ۇدەمەلى سيپاتتاعى ميگراتسيا قۇشاعىندا بولعاندىعى جانە ميگراتسيالىق قوزعالىستىڭ تەك شىعىستان باتىسقا قاراي باعىتتالىپ وتىرعاندىعى جونىندەگى پىكىرلەرى دە تاريحي شىندىققا سايكەس كەلمەيدى جانە مەملەكەتتىلىك تاريحىن زەرتتەۋگە كومەكتەسپەيدى.
ورتالىق ەۋرازيا تاريحناماسى, دەپ جازادى د.سينور, كىتاپتان كىتاپقا, ماقالادان ماقالاعا اۋىسىپ وتىراتىن نەگىزسىز كليشەلەر, جالعان تۇسىنىكتەر مەن بولجامدارعا تولى.
قازاق مەملەكەتتىلىگىن جوققا شىعارۋعا تىرىسۋشىلىقتىڭ استارىندا گەوساياسي مۇددەلەردەن تۋىنداپ جاتقان ماسەلەلەردى بىلاي قويعاندا, عىلىمي زەرتتەۋلەردەگى كەدەرگىلەر دە بارشىلىق.
سونىمەن بىرگە كوپتەگەن ىزدەنىستەردىڭ ءادىسنامالىق تۇرعىدان السىزدىگى – ولاردا ەۋرازيالىق كەڭىستىك تۇرعىندارىنىڭ ەكونوميكاسىن «تازا كوشپەلىلىك» سيپاتتا عانا تانىپ, باسقا شارۋاشىلىق ۋكلادتارىن جوققا شىعارۋىندا; كوشپەلىلىك پەن وتىرىقشىلىق اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى انتاگونيستىك سيپاتتا ەمەس, ەكى ءوندىرىس ءتاسىلىنىڭ ىقپالداسۋى, سيمبيوزى رەتىندە قاراستىرىلماۋىندا, اسىرەسە, قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا ەرتە جانە ورتا عاسىرلاردا پايدا بولىپ, ءبىرىن-ءبىرى اۋىستىرىپ وتىرعان (ساقتار, سيانبي, عۇندار زامانىنان باستاپ) مەملەكەتتەردىڭ قوعامدىق قۇرىلىسى, بيلىك ينستيتۋتتارى, ت.ب. بەلگىلەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن سالىستىرمالى زەرتتەلمەۋىندە.
الايدا, قازاق مەملەكەتتىلىگى جونىندە ءتۇرلى قاڭقۋ سوزدەردىڭ تارالۋىنىڭ باستى سەبەبى وزىمىزدە كونە داۋىردەن قازاق حاندىعىنا دەيىنگى كەزەڭ جونىندە ەتنوگەنەتيكالىق, مەملەكەتتىلىك, دىلدىك, تىلدىك, ءدىني, ادەت-عۇرىپتىق, انتروپولوگيالىق ءداستۇر ساباقتاستىعىنا نەگىزدەلگەن كەشەندى دە ىرگەلى ەڭبەكتەردىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى. بۇل ورايدا وتاندىق عالىمداردىڭ سان الۋان وبەكتيۆتىك قيىنشىلىقتارمەن ۇشىراسىپ وتىرعاندىعى دا جاسىرىن ەمەس.
وسىلاردىڭ كەيبىرىنە توقتالاتىن بولساق, كونە جانە ورتاعاسىرلىق دەرەككوزدەرىندە ەتنونيمدەر مەن اكىمشىلىك تەرميندەردىڭ زەرتتەلىپ وتىرعان حالىقتىڭ تىلىنە سايكەس كەلە بەرمەيتىندىگى جانە ءبىر حالىقتىڭ بىرنەشە اتاۋمەن ۇشىراساتىندىعى. مىسالى, حۋندار ۆيزانتيالىق دەرەككوزدەرىندە توعىز, ۆەنگرلەردە ون توعىز ءتۇرلى اتتارىمەن بەلگىلى. ۆەنگرلەر وزدەرىن تۇركىتەكتەس ماجارلار دەپ سانايدى, فين-ۋگور تىلىندە سويلەيدى جانە اكىمشىلىك تەرميندەرى سلاۆيان تىلىندە قالىپتاسقان. باسقاشا سوزبەن ايتقاندا, اكىمشىلىك تەرمينولوگياعا دا, ەتنونيمدەرگە دە ۇلكەن ساقتىقپەن قاراۋ كەرەك. مىسالى ءىح عاسىردا رۋس حالقىنىڭ جەتەكشىسى قاعان لاۋازىمىن الىپ ءجۇردى, بىراق بۇل ول تۇرىك دەگەندى بىلدىرمەيدى.
وسى ماسەلەگە بايلانىستى ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى ءناپىل بازىلحان مەن جانىمحان وشاننىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرى جاڭا ناتيجەلەرگە قول جەتكىزەدى دەپ ويلايمىن.
بىراق, قازىرگى كەزدە مۇنداي ماماندار ءالى دە ساۋساقپەن سانارلىق. اسىرەسە, كەڭەس زامانىنان بەرى كەلە جاتقان اۋىر «مۇرانىڭ» ءبىرى – تاريحشىلاردىڭ لينگۆيستيكالىق دايىندىعىنىڭ تومەندىگى, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ قازاق, ورىس تىلدەرىمەن عانا شەكتەلەتىندىگى. شەت تىلدەرىندە جازىلعان زەرتتەۋلەردى اۋدارماشىلار ارقىلى پايدالانۋدىڭ ءسۇرىندىرەر تۇستارى از بولمايدى.
ەرتە جانە ورتا عاسىرلارداعى قازاقستان تاريحىن شەتەلدىك دەرەككوزدەرىنسىز زەرتتەۋ ءمۇمكىن ەمەس. سەبەبى, ول كەزەڭگە قاتىستى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىلىندە جازىلعان دەرەككوزدەرى وتە سيرەك, ال سىرتقى دەرەككوزدەرى بىرنەشە تىلدەردە جازىلعان. تۇپنۇسقالىق ماتەريالدى پايدالانۋ ءۇشىن تاريحشى ورتا عاسىر كەزىندەگى, ەڭ كەمىندە, ەكى-ءۇش ءتىلدى ءبىلۋى ءتيىس. بۇل تالاپ ورىندالماعان جاعدايدىڭ وزىندە شەت ەلدەردە ۇلكەن ءمان بەرىلىپ وتىرعان ەتنولينگۆيستيكالىق جانە باسقا دا ەڭبەكتەردىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىن ءبىلۋ قاجەت.
ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى د.سينوردىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى زامانعى تىلدەرگە كەلەتىن بولساق, باتىس ەلدەرىندە حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ تاريحشىلاردىڭ جاس بۋىنى اراسىندا فرانتسۋز جانە نەمىس تىلدەرىن يگەرۋ السىرەپ, ونىڭ ورنىنا قىتاي جانە جاپون تىلدەرىنە كوبىرەك نازار اۋدارىلا باستاعان. ءبىرىنشى ءۇردىس وكىنىشتى بولسا, ەكىنشى ءۇردىس – قاجەتتى دە قۇپتارلىق قۇبىلىس, سەبەبى, كوپتەگەن تاقىرىپتار قىتاي جانە جاپون عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن تانىسۋدى تالاپ ەتەدى دەيدى اتاقتى شىعىستانۋشى.
سوڭعى ون جىل شاماسىندا بىزدە دە تاريحشىلاردىڭ شەت تىلدەرىن يگەرۋى جونىندە وڭ قادامدار جاسالۋدا, بىراق ولاردى جەتكىلىكتى دەي المايمىن. تاريحشىلاردىڭ لينگۆيستيكالىق دايىندىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ىنتالاندىرۋعا جانە «ءماجبۇرلى» وقۋعا نەگىزدەلگەن قوسىمشا جاڭا شارالار قاجەت سەكىلدى.
كەشەگى «كەڭەس شينەلىنەن» شىققان تاريحشىلار شەتەل تىلدەرىندەگى دەرەككوزدەرىن پايدالانۋعا ىقىلاسىنىڭ جوقتىعىن ولاردىڭ «ەۋروتسەنتريستىك» كوزقاراس تۇرعىسىنان جازىلعاندىعىمەن بۇركەمەلەۋگە تىرىسادى. ارينە, ەۋروپالىق دەرەككوزدەرىنىڭ ءبىرازى ىشكى ازيا تۇرعىندارى جونىندە نەگاتيۆتى پىكىر اۋانىندا قۇراستىرىلعانى ءمالىم. بىراق بۇل ەرەكشەلىك ولاردان مۇلدەم تەرىس اينالۋعا نەگىز بەرمەيدى. عالىمدارىمىزدىڭ تىلدىك دايىندىعىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرمەي, ەتنولينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەرگە دەن قويماي, سالىستىرمالى-فۋنكتسيالىق, وركەنيەتتىك تالداۋلاردى مەڭگەرمەي وتاندىق تاريحىمىزدىڭ – الەمدىك تاريحتىڭ قۇرامدى بولىگىنە اينالۋى قيىن, «قازاق مەملەكەتتىلىگى» تاقىرىبى دا راشيد-اد دين مەن مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ توڭىرەگىنەن الىسقا بارا المايدى.
كوشىم ەسماعامبەتوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
(جالعاسى بار)
