ەكونوميكالىق اۋىرتپالىقتار ۋشىعىپ بارادى

مۇناي باعاسىنىڭ شامادان تىس قۇلدىراۋى الەمدەگى قارجىلىق قيىندىقتاردى ودان سايىن كۇردەلەندىرىپ جىبەرگەنى بارشاعا ءمالىم. اسىرەسە, سوڭعى ەكى-ءۇش ايدا قالىپتاسقان جاعدايلار تالايدى ۇرەي مەن ۇمىتسىزدىك شەكپەنىن كيۋگە ءماجبۇر ەتىپ وتىر. مۇنىڭ دالەلدەرىن ەكونوميكا سالاسىنىڭ بىلگىرلەرى ساناتىنداعى كىل مىقتىلاردىڭ داعدارىسقا قاتىستى وي-تولعامداردان قۇرالعان ءتۇرلى ساراپتامالىق ماتەريالدارىنان جانە «اشىق اۋىز» ستاتيستيكانىڭ الدىمىزعا كۇن سايىن جايىپ سالاتىن سانداعان مالىمەتتەرىنەن كورۋگە بولادى. جالپى, قازىرگى تاڭدا قارجىلىق تاۋقىمەت­تەردەن تۋىنداپ وتىرعان جاھاندىق جاڭا تۇيتكىلدەر بۇگىنگە دەيىن الەم نازارىن وزىنە اۋدارىپ كەلگەن وزەكتى پروبلەمالاردى سول كۇيىندە ەكىنشى كەزەككە ىسىرىپ تاستاعانداي. بۇعان ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ىزعارىنا توڭىپ, قالشىلداعان بىرقاتار الپاۋىت ەلدەردە ورىن الىپ جاتقان جايسىزدىقتار مەن پايدا بولۋى ىقتيمال قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ العىشارت جاساپ بەرىپ وتىرعانىن جوققا شىعارا المايمىز. شىنىندا, اقش, كانادا, ۇلىبريتانيا, يسپانيا جانە تاعى باسقا دا ىرگەلى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنداعى كىناراتتاردان باستالعان كەلەڭسىزدىكتەردىڭ اۋقىمى ۇلعايىپ بارا جاتقانى, اسىرەسە, گرەكيا مەن يتاليانىڭ سىن كوتەرمەس مۇشكىل ءحالى, سونداي-اق, جاھاندى جايلاعان ءىرى كومپانيالاردىڭ قۇلدىراۋى ادامزاتتىڭ زەيىنىن وزىنە اۋدارىپ-اق تۇر. ەندەشە, بۇگىن ءبىز دە وسى ماسەلەگە, ياعني بىرقاتار ەلدەردەگى ەكونوميكالىق حال-احۋالعا نازار سالىپ كورەيىك.

قارىز. ونى قايتارۋ پارىز

قارجى داعدارىسىنىڭ العاشقى ەكپىنىنە اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ توتەپ بەرگەن اقش 2014 جىلدى جاقسى ءناتي­جەمەن اياقتاپ كەلە جاتقان-دى. ەكونوميكالىق ءوسىم ارتتى, ەلدەگى ەڭبەك كۇشى 240 مىڭ ادامعا كوبەيدى, ياعني جۇمىسسىزدىق دەڭ­گەيى تومەندەپ, وسىدان 7 جىل بۇرىنعى جاعدايمەن (6,7%) تەڭەس­تى. بىراق وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا مۇندا كەنەتتەن جالاقى مولشەرى ازايىپ شىعا كەلدى. داع­­دارىستان قۇتىلىپ, ەندى ەس جيا­مىز دەپ وتىرعان حالىق تاعى دا الەۋمەتتىك تارشىلىقتارمەن بەتپە-بەت قالدى. ساراپشىلار بۇل جاعدايدىڭ بىرنەشە جىلعا سوزىلاتىنىن ايتادى. شىنىندا, مۇناي باعاسىنداعى جاعىمسىز وزگەرىس بەلەڭ الىپ تۇرعاندا ەلدەگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جاقىن ماڭدا وڭتايلى شەشىمىن تابادى دەگەنگە ەشكىمدى سەندىرە المايسىڭ. ال حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن بۇرىنعىداي قالىپقا تۇسىرۋگە اقش ۇكىمەتى قاۋقارسىز. قازىر مۇناي باررەلىنىڭ قۇنى قۇل­دىراپ بارادى. ول ءالى دە تومەن­دەي بەرەدى دەگەندەي پىكىرلەر وتە كوپ. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ ەندى قايتادان 100 دوللارعا كوتەرىلۋى مۇمكىن ەمەس كورىنەدى. بۇل اقش-تى اۋىر كەزەڭ كۇتىپ تۇرعانىن اڭعارتادى. ەندى وسى ءسوزىمىزدى تۇشىمدى دالەلدەرمەن ناقتىلاي تۇسەيىك. سوڭعى كۇندەرى امەريكالىق بىرنەشە ساياساتكەر مۇناي نارىعىن­داعى احۋالدىڭ ەل ەكونوميكاسىنا كەرى اسەرى تۋرالى ءوز بولجامدارىن ۇسىندى. ماسەلەن, ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز ينستيتۋتىنىڭ (اقش) زەرتتەۋشى ديرەكتورى مامۋكا تسەرەتەلي ەلدەگى 38 قاتپارلى مۇناي كەن ورنىنىڭ 37-ءسى شىعىننان كوز اشا الماي وتىرعانىن, مۇ­ناي باعاسى ءالى دە تومەندەي بەرە­تىن بولسا, جىل ورتاسىنا دەيىن عانا ساقتاندىرىلعان, قىمبات تەڭىز مۇنايىن وندىرەتىن ونداعى كوم­پانيالار ءوز جۇمىسىن دوعارا­تىنىن جەتكىزدى. تاعى ءبىر ەرەكشە توقتالا كەتەر جايت, مەملەكەت قارىزعا بەلشە­سىنەن باتىپ وتىر. ستراتەگيالىق جانە حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ورتا­لىعىنىڭ (اقش) اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ەدۆارد چوۋ ءمالىم ەتكەندەي, مەملەكەتتىك قارىز دەڭگەيى ەلدىڭ ىشكى جالپى ونىمىنەن 100 پايىزعا جوعارىلاپ كەتكەن. سونداي-اق, مامان مۇنىڭ الەمدەگى ەڭ ۇلكەن كورسەتكىش ەكەنىن ايتا كە­لىپ, الداعى 2 جىلدىڭ شەڭ­بەرىندە ەلگە رەتسەسسيا اۋىز سالۋى مۇمكىن دەگەن بولجامىن العا تارتادى. اقش-تىڭ Charles Koch Institute اتتى زەرتتەۋ-وقىتۋ ورتالىعىنىڭ بيۋدجەت جانە الەۋمەتتىك باع­دار­لامالار بويىنشا مامانى ەلي­سون اكوستا فرەيزەر بولسا, ەل­دىڭ ەكونوميكالىق اسا قاۋىپتى جولمەن كەلە جاتقانىن, سوندىقتان دا الداعى جىلداردا بيۋدجەت تاپشىلىعى 2009 جىلداعىداي دەڭگەيگە جەتەتىنىن ايتىپ, ءوز الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىرىپتى. ول 2009 جىلى مەملەكەتتىك شىعىندار 3,5 ترلن. دوللاردى قۇراعاندا, بيۋدجەت تاپشىلىعى 1,4 ترلن. دوللارعا كوتەرىلگەنىن ەسكە سالا وتىرىپ, قازىر­گى تاڭدا دا وسى جاعدايدىڭ قايتالانۋىنا العىشارتتار بار ەكەنىن مەڭزەيدى. ە.فرەيزەر بۇل العى­شارتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە 2014 جىلى فەدەرالدى بيۋدجەتتىڭ شىعىنى ءدال 2009 جىلداعىداي 3,5 ترلن. دوللاردى قۇراعانىن اتاپ وتكەن. نەگىزىندە, ساراپشىنىڭ «اقش الداعى ۋاقىتتا بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ ازابىن تارتادى» دەگەن مازمۇندا وي تۇيۋىنە وسى كور­سەتكىش يتەرمەلەگەن سەكىلدى. 2014 جىلعى جەلتوقسان ايى­نىڭ باسىندا شتاتتاردىڭ بۇقا­را­لىق اقپارات قۇرالدارى ەلدىڭ مەملەكەتتىك قارىزى 18 ترلن. دوللارعا, ياعني 70 پايىزعا وسكە­نىن جارىسا جازدى. وسىدان-اق ءبىز اقش-تىڭ قيىن جاعدايمەن بەتپە-بەت تۇرعانىن ۇعامىز. شىن مانىندە اياققا وراتىلىپ, ەتەككە جارماسقان قارىزىنىڭ پايىزىن تولەۋ اقش-تىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىن تەجەيتىنى, بيلىكتىڭ وي­لا­ماعان جەردەن تۋىنداعان قيىن­دىق­تاردى رەتتەۋ مۇمكىندىگىن شەك­تەيتىنى انىق. مۇنى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەكونوميست-ساراپشى بولۋدىڭ قاجەتى دە جوق شىعار. كەيىنگى ۋاقىتتا اتقارۋشى بي­لىك ەلدەگى ەكونوميكالىق سۇرەڭ­سىز جاعدايلاردى مويىنداي باستا­عان سەكىلدى. ساراپشىلاردىڭ ءسوز­دەرىنە قاراعاندا, وسە تۇسكەن مەم­لەكەتتىك قارىز بەن ونىڭ پايىز­دىق تولەمدەرىنە جۇمسالىپ جات­قان شىعىندار ۇكىمەتتى ءتۇرلى الەۋ­مەتتىك توپتاردى قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى ساياساتىن قايتا قاراۋ­عا ءماجبۇر ەتكەن. سونداي-اق, بي­ل­ىك حالىققا قارجىلاي قولداۋعا قاتىستى قۇرعاق ۋادە بەرۋىن ازايتقان. ايتا كەتەيىك, تاياۋدا اقش-تىڭ NBC تەلەارناسى مەن The Wall Street Journal گازەتى ەل حالقىنىڭ باسىم بولىگى ۇكىمەتتىڭ قارجى داعدارىسىنا قاتىستى رەسمي مالىمەتتەرىنە سەنبەيتىنىن مالىمدەگەن-ءدى. بۇدان بولەك, ارنايى جۇرگىزىلگەن ساۋالدامالار امەريكالىقتاردىڭ 62 پايىزى ءوز ەلدەرىندەگى ەكونوميكالىق جۇيەنى ادىلەتسىزدىك جايلاعان دەپ ەسەپتەيتىنىن كورسەتىپ بەرىپتى. قىسقارتا ايتساق, باياعى داۋرەنى باسىنان كوشكەندەي كۇيگە ەنگەن اقش-تىڭ ءال-اۋقاتى, كۇش-قۋاتى السىرەي تۇسكەن. داعدارىس الىپ ەلدىڭ اياعىنا تۇساۋ سالعانداي.

كانادا بيۋدجەتىنىڭ ءبىر ءبۇيىرى سولقىلداپ تۇر

كانادا ءوزىنىڭ 2015-2016 جىل­دارعا ارنالعان بيۋدجەتىن مۇناي باعاسىنىڭ ارزانداپ كەتكەنىنە بايلانىستى قابىلداي الماي وتىر. وتكەن اپتانىڭ سوڭىندا ەلدىڭ قارجى ءمينيسترى دجو وليۆەر وسىعان قاتىستى: «مەن 2015 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنا دەيىن بيۋد­جەت جوباسىن تالقىلاۋعا ۇسىنا المايمىن. ءبىز ناقتى ءبىر شەشىمگە كەلگەنشە ءاربىر ماسەلەنى مۇقيات تەكسەرۋىمىز كەرەك», دەپ مالىمدەدى. جاڭا جىلدىڭ العاشقى ايى دا اياقتالۋعا تاياپ كەلەدى. ال كانادا ۇكىمەتى وسىلايشا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى بەكىتۋگە اسىعار ەمەس. بۇعان دەيىن پرەمەر-مينيستر ستيۆەن حارپەر قولدانىستاعى بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىعى 2,9 ملرد. كانادا دوللارىن ($2,58 ملرد.) قۇراعانىن ايتا كەلىپ, الداعى ەكى جىلدا مۇنداي كەمشىلىك ورىن المايتىنىن, مولشىلىق بولاتىنىن ايتقان-دى. دەمەك, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ وسى سوزىنە وراي, ياعني قازىنا تاپشىلىعىن تۋىنداتپاۋ ءۇشىن بيلىك تاراپىنان اسىعىس, ءجۇردىم-باردىمعا سالىنىپ شەشىم قابىلداۋعا جول بەرىلمەيدى. جالپى, ءتيىستى ورىنداردىڭ ساق قيمىلداۋىنان-اق ەلدى ءبىرشاما قيىندىقتار كۇتىپ تۇرعانىن اڭعارۋعا بولادى. قازىردىڭ وزىندە مۇندا كۇن سايىن كۇردەلەنىپ كەلە جاتقان ماڭىزدى ماسەلەلەر جەتەرلىك. بۇلاردى دەر كەزىندە وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قاراستىرىلماسا, كانادادا ءتۇرلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداياتتار ۋشىعۋى ابدەن مۇمكىن. قازىرگى تاڭدا «قارا التىننىڭ» ارزان­داۋى كەسىرىنەن ەلدەگى ءداس­تۇ­رلى ەمەس مۇناي ءوندىرۋ كوم­پانيا­­لارى بانكروت جاريالاي باس­تادى. ويتكەنى, مۇنداي ءوندىرىس وشاق­تارىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا تاۋەكەل ەتەتىندەر تابىلار ەمەس. جاقىندا كانادانىڭ ەڭ ءىرى مۇناي وڭدەۋشى كومپانيالارىنىڭ ءبىرى – Suncor Energy 2015 جىلعا ارنالعان بيۋد­جەتىن 1 ملرد. كانادا دوللارىنا قىس­قارت­تى. بۇدان بولەك, قۇرىلىم 1 مىڭ قىزمەتكەرىن جۇمىستان شىعا­راتى­­نىن جاريالادى. وعان قوسىمشا, م­اماندار سانىن كەمىتۋ ەنشىلەس مە­كە­مەلەردەن باسقا, كومپانيانىڭ باس كەڭسەسىندە دە جۇرگىزىلەتىنى ءمالىم بولدى. بۇل ماسەلەنىڭ بەرگى جاعى عانا. ەگەر جاعداي ودان ءارى كۇردەلەنە تۇسسە, قازىرگى تاڭدا كاسىپورىندا جۇمىس ىستەپ, ناپاقاسىن ايىرىپ جۇرگەن 14 مىڭعا جۋىق ادام دالا­دا قالۋى عاجاپ ەمەس. قۇبىلمالى زامانعا داۋا بار ما؟ وتكەن جىل­دىڭ قاراشاسىندا عانا كومپانيا باسشىلىعى: «كاسىپورىن شىعىنىن وتەۋگە 7,5 ملرد. دوللار قارالدى», دەپ بورىكتەرىن اسپانعا اتىپ, جاھانعا جار سالعان-دى. بىراق اسقاقتاعان كوڭىلدى جاھانداعى مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى سۋ سەپكەندەي باسىپ تاستادى. وسى ماسەلەلەرگە قاتىستى Suncor Energy كومپانياسىنىڭ باس اتقارۋشى ديرەكتورى ستيۆ ۋيليامس: «جۇمسالاتىن قارجى كولەمى كاسىپورىن اكتيۆتەرىنەن باسىم بولۋى كەرەك. ءبىز وسىنداي ۇستانىمدى باسشىلىققا الىپ, شىعىنداردى قىسقارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. سونىمەن بىرگە, باعا كورسەتكىشىن ۇنەمى مۇقيات قاداعالاپ وتىراتىن بولا­مىز. قاجەت جاعدايدا دەرەۋ ءتيىستى شارالار قابىلدايمىز. الەمدەگى مۇناي قۇنى جوعارى قارقىن­مەن تومەندەپ بارادى. ساراپشىلاردىڭ الداعى كۇندەرگە جاساعان بول­جامى كوڭىلگە ەشقانداي سەنىم ۇيالاتپايدى. ولاردىڭ ويىنشا, مۇنداي كەرى قۇبىلىسقا مۇناي نارىعىنداعى ونىمدەردىڭ شاما­دان تىس ارتۋى اسەر ەتۋدە. ال ەكسپورت­تاۋشى ەلدەردىڭ كوبى ءوندىرىس كولە­مىن شەكتەۋگە ەشقانداي تالپى­نىس جاساماي وتىر. بۇل جاعدايعا قىت­ايداعى مۇنايدى تۇتىنۋ كولە­مى­نىڭ ارتۋىنان ەش پايدا جوق», دەدى. جالپى, Suncor Energy كومپا­نياسى كانادانىڭ البەرتا پرو­ۆينتسياسىنداعى مۇناي قورىن وندىرۋمەن شۇعىلدانادى. اتال­مىش كەن ورىندارىن يگەرۋ جۇمى­سى وتە كۇردەلى جانە ءۇل­كەن قيىندىقتارمەن جۇزەگە اسادى. مۇنداعى جۇمىستاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءىرى كولەمدەگى قارجى قاجەت. ساراپشىلاردىڭ سوزىنە سەنسەك, كانادا بيۋدجەتىنىڭ ءبىر قابىرعاسىن جاۋىپ تۇرعان مۇنايلى ايماقتاعى ءىرى ءوندىرىس ورنىن قارجىلاندىرۋدى قىسقارتۋ ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي سالماق سالىپ, تىعىرىققا تىرەيتىن كورىنەدى.

شارۋاسى شاتقاياقتاعان شوتلانديا

ەۋروپالىق وداق اۋماعىنداعى مۇناي مەن گاز قورىنىڭ 60 پايىزىنا يەلىك ەتەتىن شوتلانديانىڭ ەنگەرگەتيكالىق رەسۋرستار سالاسى دەمىگىپ تۇر. بۇل تۋرالى جاھاندىق اقپارات كوزدەرىندەگى سوڭعى ءمالى­مەتتەرگە كوز جۇگىرتسەڭىز, نارىقتاعى مۇناي ساۋداسىنا قاتىستى سۇرەڭ­­سىز­­دىكتەر ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەڭسە­س­ىن ەزىپ تۇرعانىن تەز اڭعارا قوياسىز. قازىرگى تاڭدا ءتيىستى شارالار قابىلداۋعا شۇعىل كىرىسىپ كەتكەن جەرگىلىكتى بيلىك داعدارىسقا قارسى ارەكەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى ارنايى توپ قۇرۋ قاجەتتىگىن كۇن تارتىبىنە شىعاردى. بۇل جۇمىس توبىنا ايماقتا تۋىن­داعالى تۇرعان كۇردەلى ماسەلەلەردى زەرتتەپ-زەردەلەپ, ەكونوميكالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ, بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋ جانە ازاماتتاردى كاسىپكەرلىك پەن ين­نوۆاتسياعا ىنتالاندىرۋ مىندەتتەرى جۇكتەلمەك. شوتلانديانى قىرىنا العالى تۇرعان قاۋىپتەردىڭ بەتىن قايتارۋ – تەك جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ۇلىبريتانيا كورولدىگىنىڭ ورتاق ءىسى. ويتكەنى, ايماق ەكو­نو­ميكا­سىنداعى تۇيتكىلدەر, ءدالى­رەگى, ەنەرگەتيكالىق يندۋستريا سالا­سىنداعى توقىراۋ ونسىز دا شارۋاسى شاتقاياقتاپ تۇرعان بىرىك­كەن كورولدىكتى ەسەڭگىرەتىپ جىبە­رەتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان, جاقىندا شوتلانديانىڭ ءبىرىنشى ءمينيسترى نيكولا ستەردجەن بري­تانيا ۇكىمەتىنىڭ باسشىلىعىن تۋىن­داپ وتىرعان ماسەلەگە نازار اۋدارتۋ ماقساتىندا مالىمدەمە جاسادى. ول ءوز كەزەگىندە: «مۇناي جانە گاز يندۋسترياسىنا قاتىستى تەرىس سالىق ساياساتى مەن شيكىزات باعاسىنىڭ تومەندەۋى جاقىن ارادا ەنەرگەتيكا سالاسى قىزمەتكەرلەرىن قىسقارتۋعا اكەلىپ سوعۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل جاعدايدا قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋعا بولمايدى. نەگىزىنەن, سولتۇستىك تەڭىز ءوڭىرى (مۇنايلى ايماق) شوت­لانديامەن قاتار, بىرىككەن كورول­دىك ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا دا ۇلكەن ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقا­نىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك», دەپ سالادان تۇسەتىن تابىس ورتاق بولسا, وندا ونىڭ اۋىرپالىقتارىن دا بىرلەسە كوتەرۋ كەرەك ەكەنىن بريتانيا ۇكىمەتىنە اشىق ەسكەرتتى. ال شوتلانديانىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى فەرگۋس يۆينگ ءبىرىنشى ءمينيستردىڭ پىكىرىنە قولداۋ بىلدىرە وتىرىپ: «بىرىككەن كورولدىك ۇكىمەتى شوتلاندياعا تىعىرىقتان شىعۋعا كومەكتەسۋى ءتيىس. سول ءۇشىن دە سول­تۇستىك تەڭىز مۇناي ونەركاسىبىنە سالىق­تى تومەندەتكەنى ءجون. بۇدان بولەك, جۇمىس ءجۇرىپ جاتقان جاڭا مۇناي كەن ورىندارىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلۋى قاجەت. بۇل باعىتتاعى ءىس-ارەكەتتەر تەز قولعا الىنباسا, ماسەلە كۇردەلەنىپ كەتەدى», دەدى. وسىلايشا, شوتلانديانىڭ بيلىك ورىندارى ءبىر تىقىردىڭ تايانعانىن انىق سەزگەندەي, تاپىراقتاپ, ءوز بەتتەرىنشە قام-قارەكەتتەرىن جا­ساۋ­دا. ماسەلەنىڭ قالاي قاراي باعىت الاتىنىن ازىرگە ەشكىم ايتىپ بەرە المايدى. تەك ءبىر بىلەتىنىمىز, ەلدەگى 225 مىڭ ادام ەڭبەك ەتەتىن, 2 مىڭداي كومپانيا جۇمىس ىستەيتىن سولتۇستىك تەڭىز مۇناي ونەركاسىبى قارجى داعدارىسىنىڭ الدىندا «ەمتيحان» تاپسىرعالى تۇر. ودان قانداي «باعا» الاتىنىن ۋاقىت كورسەتەدى. جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان».