سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «ەQ»
ونىڭ ماڭىزى جايىندا پايعامبار (س.ع.س.): «اللانىڭ الدىنداعى ەڭ ۇلى كۇن – قۇربان ايت, ال سوسىن ودان كەيىن كەلەتىن كۇن», دەپ ايتقان. بيىل كۇللى مۇسىلمان الەمى 16 ماۋسىمدا ايت نامازىن وقىپ, قۇرباندىق شالۋدى باستايدى. تاريحشىلار قازاق جەرىنە قۇربان ايت مەرەكەسى ەڭ العاش رەت يسلام ءدىنى كەلگەن ۋاقىتتان تويلانا باستاعانىن ايتادى. 751 جىلى اتلاح شايقاسىنان كەيىن تۇرىك حالىقتارىنىڭ مۇسىلماندانۋى باستالدى دەپ ەسەپتەسەك, يسلامي مەرەكەلەردىڭ دە اتاپ ءوتىلۋى سول كەزدەن ەتەك الدى دەۋگە نەگىز بار. ودان بەرگى ۋاقىتتا قازاق اراسىندا مۇسىلماندىق بەرىك ورنىققانىن بۇرىنعى جىرشى-جىراۋلارىمىزدىڭ, عۇلامالارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىنەن كەزدەستىرەمىز.
تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعى» زاڭدار جيناعىندا قۇربان ايت پەن زەكەت تۋرالى جازىلعان دەرەكتەر كەزدەسەدى. ال ىبىراي ءالتىنساريننىڭ «مۇسىلمانشىلىق تۇتقاسى» مەن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ «مۇسىلماندىق شارتى» اتتى ەڭبەكتەرىندە قۇربان ايتقان ارنالعان ارنايى بولىمدەر بار.
كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
ماسەلەن, شاكارىم ەڭبەگىنىڭ «قۇربان شالماق» دەپ اتالاتىن بولىمىندە: «زەكەتكە مالى تولعان كىسىگە جىلىندا قۇربان كۇنى ءبىر قوي شالماق ءۋاجىپ بولادى. وزىنە ءتيىستى بايىنان بولەك مالى بولسا, قاتىنى دا ءھام سۇنەتىنە باسقان, ياكي ءبىر ميراستان تيگەن جاس بالاسىنىڭ مالى بولسا, زەكەتكە تولىمدى بولسا, وعان دا قۇربان شالماق اكەسىنە ءۋاجىپ. بىرەۋ ولسە, قاتىنى ءھام ەر جەتكەن بالالارى ياكي اكە-شەشەسى قالسا, شاريعات بويىنشا مالىن ميراس قىلىپ بولگەندە, ارقايسىسىنا زەكەتكە تولارلىق مال تيەتۇعىن بولسا, بارىنە دە قۇربان شالماق ءۋاجىپ بولادى», دەپ جازادى.
دانا اقىن قۇرباندىققا قانداي مال جارامدى ەكەنىن دە وسى ەڭبەگىندە ەگجەي-تەگجەي بايانداعان: «قۇربانعا قوي مەنەن ەشكىنىڭ ون ەكى ايدى ءبىتىرىپ, ون ءۇشىنشى ايعا كىرگەنى جارايدى. قويدىڭ التى ايدان ءوتىپ, جەتى ايعا كىرگەن توقتى جارايدى دەگەن ناشار ءسوز. ونى شالۋعا جارامايدى, سەبەبى ەنەسىمەن بىردەي بولسا جارايدى دەگەن. ول ەنەسىمەنەن بىردەي بولمايدى. وعان قاراماي, اجەپتاۋىر جارايدى دەدى عوي دەپ شالا بەرگەن جارامايدى. سيىردىڭ جيىرما بەسىنشى ايعا كىرگەنى جارايدى. تۇيەنىڭ التى جاسقا كىرگەنى جارايدى. ءبىر قوي ءبىر كىسىگە جارايدى. تۇيە مەنەن سيىردىڭ بىرەۋى جەتى كىسىگە دەيىن جارايدى, ونان كوپكە جارامايدى. قۇلاعىنىڭ ياكي قۇيرىعىنىڭ ۇشتەن بىرىنەن كوبىرەگى جوق بولسا, جارامايدى. جىلىگى تاتىمايتۇعىن ارىق مال, شالاتۇعىن جەرگە باسىپ بارا الماعان اقساق قاتتىراق اۋرۋ مال جارامايدى. قۇرباندى قۇربان ايتتىڭ ءۇش كۇنىنىڭ قايسىسىندا شالسا دا دۇرىس. بىراق العاشقى كۇن جاقسى, ونان سوڭ ورتا كۇن, ونان سوڭ اياق كۇن», دەيدى.
قازاق حالقى يسلاممەن بىرگە كەلگەن ۇلى مەرەكەلەرگە وزىندىك ۇلتتىق ەرەكشەلىگىنە ساي سالت-جورالارىن دا قوسىپ, وزگە حالىقتاردان بولەكشە اتاپ وتكەنى بەلگىلى. ماسەلەن, رامازان ايىندا «جاراپازان» ايتىپ جىرعا قوسسا, قۇربان ايت كوكتەم مەزگىلىنە كەلگەن جىلدارى ونى ناۋرىز مەيرامى سەكىلدى تويلايتىن. سول كۇنى اعاش وتىرعىزىپ, بۇلاقتىڭ كوزىن اشىپ, ءدىن قۇندىلىقتارىن جىر-تەرمەگە قوسىپ, ەلدى يماندىلىققا شاقىراتىن. ايت كۇنى ات شاپتىرىپ, بايگە ۇيىمداستىراتىن.
قۇربان ايت كۇندەرى ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇيىنە ايتتاپ بارۋ – قازاقتىڭ بايىرعى بابا سالتى. ال كەلگەن قوناققا ايتتىق بەرۋ – ءۇي يەسىنىڭ مىندەتى. ودان بولەك جايناماز, تاقيا, ءتاسپى, كەستەلى ورامال سەكىلدى كادە-سىيلارىن دا جادىنان شىعارمايتىن. مەرەكەنىڭ شىن قادىرىن سەزىندىرەتىن وسى سالتتار ءتىپتى كەڭەس وداعىندا دىنگە تىيىم سالىنعاندا دا ەل ىشىندە كەڭىنەن اتاپ ءوتىلىپ جۇرگەن.
ايت كۇنى داستارقان جايىپ, اتا-بابا رۋحىنا قۇران باعىشتاۋ – قازاق اۋىلدارىندا ءتىپتى ۇزىلمەگەن ءداستۇر.
1921 جىلى 5 ناۋرىزدا ورىنبوردا سەيتقالي مەڭدەشوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن قازاقستان اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى تورالقاسىندا «مۇسىلماندار مەرەكەسى» تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ, ورازا ايت 3 كۇن, قۇربان ايت 3 كۇن, ناۋرىز 1 كۇن رەسمي مەرەكە رەتىندە اتاپ وتىلەتىن بولعان ەدى. بۇل تورالقا ماجىلىسىنە ا.بايتۇرسىن ۇلى باستاعان الاش ارىستارى قاتىسقانى ايتىلادى. الايدا قۋانىش كوپكە سوزىلماي, 1926 جىلى مۇسىلماندىق مەرەكەلەردى اتاپ ءوتۋ كۇشتەپ توقتاتىلدى.
تەك تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا ەل مۇسىلماندارى ۇلىق مەرەكەنى قايتا تويلاۋعا قولى جەتكەنى بەلگىلى. ال 2005 جىلعى 28 جەلتوقساندا پارلامەنت دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەڭبەك تۋرالى» زاڭىنا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قابىلداپ, سوعان سايكەس مۇسىلماندىق قۇربان ايتتىڭ ءبىرىنشى كۇنى مەن پراۆوسلاۆتاردىڭ روجدەستۆوسى ەلىمىزدە دەمالىس كۇندەرى بولىپ جاريالاندى.
قۇربان ايتتىڭ قۇلشىلىق رەتىندەگى ساۋابى, ونىڭ اللاعا جاقىنداتاتىن امال ەكەندىگى كوپ ايتىلىپ كەلەدى. نەگىزى ايت – «مەرەكەلەۋ», «حال سۇراسۋ», ء«بىر-ءبىرىن قۋانتۋ», «قۋانىشقا توپتالۋ» دەگەن ماعىنالاردى بىلدىرەتىن ءسوز. بۇل كۇنى ادامدار تەك ايت نامازىن وقىپ, قۇربان شالۋمەن شەكتەلمەيدى. ادامنىڭ ىشكى نيەتى, شىن پەيىلى, تاقۋالىعى, باسقالارعا جاناشىرلىعى تارازىعا تۇسەدى. سونداي-اق پەندەشىلىگى مەن مارتتىگى, ساراڭدىعى مەن جومارتتىعى دا سىنالادى. بارشا مۇسىلمان جۇرتشىلىعىن ءبىر-بىرىنە جاناشىر بولۋعا, قامقورلىق جاساۋعا, ءوزارا مەيىرىمدى بولۋعا شاقىرادى.
ەلىمىزدە كەيىنگى جىلدارى قۇربان ايت, ورازا سەكىلدى ءدىني كۇندەرى الەۋمەتتىك دەڭگەيى تومەن وتباسىلارعا قايىرىمدىلىق جاساۋ, كومەكتەسۋ كۇنىنە اينالدى.
مىنە, وسىلايشا, قايىرىمدىلىق ءىس-شارالارى ءوزارا سۇيىسپەنشىلىكتىڭ ارتۋىنا ىقپال جاساپ كەلەدى. يمامدار بۇل كۇنى ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە سىيلىق جاساۋى دا ساۋاپتى امالعا جاتاتىنىن ايتادى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.): ء«بىر-بىرىڭە سىيلىق بەرىپ, تاتۋلاسىڭدار... ءبىر-بىرىڭە بەرگەن سىيلىقتارىڭ – ارالارىڭداعى وشپەندىلىكتى جويادى», دەپ وسيەت ەتكەن. ياعني مەيرام كۇندەرى ارازداسقان, ارالاسپاي كەتكەن اعايىن-تۋىستىڭ, دوس-جاراننىڭ تاتۋلاسۋعا قادام جاساپ, ءبىر-بىرىنە دەگەن رەنىشتەرىن كەشىرۋى دە ىزگى امال بولماق.
ءسوز سوڭىندا قازىر قوعامدا كوپ كوتەرىلىپ جۇرگەن ءبىر سۇراق – «نەسيەسى بار ادامعا قۇربان شالۋعا بولا ما؟» دەگەن ماسەلەگە جاۋاپ ىزدەپ كورسەك. بۇگىنگى تاڭدا نەسيەسىز ادام از. تاپقان-تايانعانىنىڭ ءبارىن بانككە قۇيىپ جاتقان ادام قۇربان شالماسا بولا ما؟ ەلىمىزگە بەلگىلى Kazislam سايتىنىڭ تەولوگى يكرام ايتاەۆ بۇل ساۋالعا بىلاي جاۋاپ بەرىپتى: «...ومىرلىك قاجەتتىلىك ادامدى نەسيە الۋعا ماجبۇرلەيدى, وسى نەسيەنىڭ ارقاسىندا كاسىپ اشىپ نەمەسە پاتەر ساتىپ الىپ جاتقان جاندار بار. شاريعات اسا قاجەتتىلىك بولماسا, نەسيە الۋدى ناسيحاتتامايدى. كۇندەلىكتى تابىسىڭىز نەسيەمەن كەتىپ جاتسا, قۇرباندىق شالۋ مىندەت ەمەس. ەگەر تابىسىڭىز نەسيەدەن ارتىلىپ تۇرسا, ساۋاپ ءۇشىن شاماڭىز كەلگەن (قوي, ەشكى, ت.ب.) مالدى شالىپ, قۇرباندىق ەتىن وتباسىڭىز جانە اعايىن-تۋىسىڭىزبەن پايدالانساڭىز بولادى».
ءيا, جاراتۋشىنىڭ ريزاشىلىعى ءۇشىن شالىنعان قۇرباندىق ادامداردىڭ جۇرەگىندەگى كىر-قوقىس پەن كوڭىلىندەگى پەندەلىكتى جۋىپ شايىپ, حالقىنا, ەلىنە, دىنىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە تولۋىن تىلەيمىز. شالعان قۇرباندىقتارىڭىز قابىل بولسىن!
