كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
– گۇلسىم الدابەرگەنقىزى, قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ماماندارى سوڭعى جىلدارى شەت مەملەكەتتەردەن قازاق تاريحىنا قاتىستى قۇندى دەرەكتەر جيناۋمەن اينالىسىپ ءجۇر. ورتالىق ماماندارىنىڭ ۇلىبريتانياعا بارعان ساپارى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– ورتالىق ماماندارى «ارحيۆ – 2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ناتيجەلى جۇمىس اتقارىپ جاتىر. ياعني شەت مەملەكەت قورلارىنان حالقىمىزدىڭ وتكەن تاريحىنا قاتىستى نەبىر قۇندى مالىمەت تاۋىپ, ولاردى ساراپتامادان وتكىزىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ ىسىمەن تۇراقتى اينالىسۋدا.
ال ۇلىبريتانياعا ساپارىمىز مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, سونىمەن قاتار ۇلىبريتانياداعى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە استى. ورتالىق ماماندارى اۋەلى ۇلىبريتانيانىڭ عىلىمي مەكەمەلەرى: تاريحي دەرەكتى قۇجاتتارعا باي كىتاپحانالار, زەرتتەۋ ورتالىقتارى ءھام ۇلتتىق ارحيۆ مەكەمەسى قاتارلى ورىندارمەن ونلاين بايلانىس ورناتىپ, حالقىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى تاقىرىپتاردى تاڭدادىق. ماقسات-مۇددەمىزدى تۇسىنگەن ۇلىبريتانيالىق ماماندار بارىنشا قولداۋ كورسەتتى. اتاپ ايتار بولساق, بريتانيا ۇلتتىق ءارحيۆىنىڭ حالىقارالىق بايلانىس ءبولىمىنىڭ باسشىسى دوكتور دجۋلەتت دەسپلات قازاقستان تاريحىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, كوپ كومەكتەستى.
ءبىز الدىمەن 1838 جىلى ىرگەسى قالانعان ۇلىبريتانيانىڭ ۇلتتىق ارحيۆ مەكەمەسىنە باردىق. بۇل جەردە 1000 جىلدىق مەرزىمدى دەرەكتەر ساقتاۋلى ەكەن. ال قور تىزبەسىنە تىركەلگەن قۇجاتتار سانى – 11 ميلليوننان استام. مۇندا ەۋروپالىق ەتنوستارمەن قاتار, اراب, وسمان-تۇرىك, پارسى تىلدەرىندەگى ماڭىزدى قۇجاتتار ارحيۆ قورىنىڭ قۇندى بولىگىن قۇرايدى ەكەن.
– ەلىمىز تاريحىنا قاتىستى قانداي قۇجات تاپتىڭىزدار؟
– بريتانيا ۇلتتىق ارحيۆ قورىندا بۇكىل تۇرىك الەمىنىڭ تاريحي تۇلعاسىنا اينالعان الاش ارىسى مۇستافا شوقاي تۋرالى جازىلعان انگليانىڭ ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ قوعامىنىڭ بايانحاتىن تاپتىق. بۇل بايانحاتتا: «م.شوقايدىڭ قىزمەتى مۇسىلمان حالقىنىڭ ساناسىن وياتۋعا باعىتتالعان... ول – بارلىق كۇش-جىگەرىن كۇللى تۇركىستاندى بىرىكتىرۋگە ارناعان تۇلعا» دەگەن مالىمەت بەرىلگەن. سونداي-اق اتالعان قازاق قايراتكەرى حاقىندا پىكىر بىلدىرگەن فرانتسۋز عالىمدارى ا.بەننيگسەن مەن ش.لەمەرسە-كەلكەجە, تاعى باسقالاردىڭ ەستەلىك جازباسى بار ەكەن. ولار مۇستافا شوقايدى ورتالىق ازيانىڭ ساياسي ومىرىندە ماڭىزى زور تۇلعا دەپ تانىپ, قوقان اۆتونومياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى دەپ باعا بەرىپتى.
بريتانيا ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ سىرتقى ىستەرگە قاتىستى بولىمىندە قازاق قايراتكەرى م.شوقايعا قاتىستى «FO248/1318 Correspondence: Turkestan – Turkey. Vol.44. Date 1920» دەگەن اتپەن اعىلشىن تىلىندە ساقتالعان قۇجاتتى كەزدەستىردىك. بۇل قۇجاتتا 1919 جىلى تۇركىستان اۆتونومياسى تاراتىلعاننان كەيىن باكۋ ارقىلى تيفليس شاھارىنا (تبيليسي) تابان تىرەگەن م.شوقايدىڭ ساياسي-عىلىمي باسپاگەرلىك قىزمەتىنە قاتىستى ماڭىزدى مالىمەتتى تاپتىق.
– بۇدان باسقا قانداي دەرەكتەر كەزدەستى؟
– بۇدان باسقا تاعى ءبىر ەلەۋلى قۇجات – العاشقى قازاق شىعىستانۋشىسى, اعارتۋشى, قوعام قايراتكەرى سەرالى مۇڭايتباس ۇلى لاپينگە قاتىستى دەرەك. بۇل تۇلعا تۋرالى بريتانيا ۇلتتىق ارحيۆ قورىنداعى اسكەري وپەراتسيالار جانە اسكەري بارلاۋ باسقارماسى بولىمىندە اعىلشىن تىلىندە «WO 106/61 «Anti– bolshevik – Shere Ali Mury Aitbas Lapian» («بولشەۆيكتەرگە قارسى – سەرالى مۇڭايتباس ۇلى لاپين ءىسى») اتتى ارحيۆتىك قۇجات ساقتالعان.
بۇل كىسى سىر ەلىنىڭ تۋماسى. اراب, پارسى, تاعى باسقا شىعىس تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن. 1917 جىلدىڭ قازان ايىنا دەيىن تاشكەنتتەگى مۇسىلمان ۇيىمىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقارىپ تۇرىپ, قوقاندا جاريالانعان تۇركىستان اۆتونومياسى كۇشپەن تاراتىلعاننان كەيىنگى تاعدىرى دا سيپاتتالادى.
بۇل تۇلعا تۇڭعىش رەت گۋري-ەمير, رەگيستان, شاھي-زيندا كەشەندەرى مەن كوكىلتاش مەدرەسەسىنىڭ كونە ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەردەگى ەجەلگى اراب-كۋفي كاليگرافياسىمەن جازىلعان ماتىندەردى وقىپ, ولاردى ورىسشاعا اۋدارىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن. وسى كىسىنىڭ ىزدەنىسى ارقاسىندا رەگيستان انسامبلىندەگى شەري-دور, تيلليا-كاري مەدرەسەلەرىن ايگىلى قازاق قايراتكەرى ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ سالدىرعانى انىقتالىپ وتىر. سونىمەن قاتار سەرالى مۇڭايتباس ۇلى «شاھناما», «تۋھرات ءال-حاني» داستاندارىنىڭ پارسى تىلىندەگى بايىرعى قولجازبالارىن تاۋىپ, عىلىمي اينالىمعا قوسقانى تاعى بار.
– سىزدەر جوعارىداعى دەرەكتەردىڭ تۇپنۇسقاسىن ەمەس كوشىرمەسىن اكەلگەن بولارسىزدار. الداعى ۋاقىتتاعى جوسپارلارىڭىز قانداي؟
– الداعى كۇندەرى بريتانيا ۇلتتىق ارحيۆ قورلارىنان كوشىرمەلەرى الىنعان تاريحي تۇلعالارىمىزعا قاتىستى قۇندى قۇجاتتاردى قازاقشاعا اۋدارىپ, قولدا بار دەرەكتەرمەن بايىتا وتىرىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
اڭگىمەلەسكەن –
بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
