رۋحانيات ورداسى

ەلىمىزگە بەلگىلى جازۋشىلار مەن عالىمدار جاڭا كىتابى شىعا قالسا, ەڭ اۋەلى قارا شاڭىراققا اكەلىپ تاپسىرۋ تاماشا ۇردىسكە اينالعان. ويتكەنى, كىتاپحانانىڭ ءجۇز مىڭداعان وقىرمانى سۇيىكتى اۆتورلارىنىڭ كىتابىن اسىعا كۇتەدى. ال بۇگىنگى ماقالامىزدا قارا شاڭىراقتىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك قىزمەتىنە قاراستى ۇلتتىق كىتاپحانا مۋزەيىنىڭ تاريحىمەن, كىتاپحانا تاريحىنان سىر شەرتكىمىز كەلەدى.

پاتشالىق بيلىك تۇسىندا, ياعني 1910 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا ۆەرنىي قالالىق دۋماسىنىڭ شەشىمىمەن كىتاپحانا-وقۋ زالىنىڭ اشىلۋى ارقىلى قازىرگى ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ نەگىزى قالانعان. قازاق اۆتونوميالىق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى, ورتالىق اتقارۋ كومي­تەتى پرەزيديۋمىنىڭ 1931 جىلعى 12 ناۋ­رىزداعى «قاكسر مەملەكەتتىك كوپ­شىلىك كىتاپحاناسىن اشۋ» تۋرالى قاۋلى­سىنا سايكەس كىتاپحانا قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك كوپشىلىك كىتاپحاناسى بولىپ قايتا قۇرىلعان ەدى. شەجىرەلى تاريحى 115 جىلعا جاقىنداپ, كىتاپ تاريحى 900 جىلدان اساتىن پاراسات ورداسىنىڭ قۇرىلۋىنداعى قىسقاشا القيسسا وسى.

قازاق كسر ا.س.پۋشكين اتىنداعى مەملەكەتتىك كىتاپحاناسى 60 جىلدان سوڭ 1991 جىلى 9 جەلتوقسان كۇنى سول كەزدەگى قازاق كسر مينيسترلەر كابينەتىنىڭ №775 قاۋلىسى نەگىزىندە «قازاق كسر ۇلتتىق كىتاپحاناسى» بولىپ بەكىتىلدى.

ۇلتتىق كىتاپحاناعا ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىر­گەن كىتاپحاناشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى روزا امانعاليقىزى بەردىعاليەۆانىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن جوعارىداعى بۇيرىق قابىلداندى.

ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ جاڭا عيماراتقا كوشىپ, اشىلۋ سالتاناتىنا قازاق زيالى­لارىنىڭ بارشاسى دەرلىك قۋانىپ, قاتىس­قان ەدى. مىسالى, سول كەزدە ايگىلى جازۋشى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءسابيت مۇقانوۆ كىتاپحانا تۋرالى قىسقا سۇحبات بەردى: «مەن وسى كىتاپحانانىڭ 30 جىلدان بەرگى تۇراقتى وقۋشىسىمىن. «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» دەگەن العاش­قى كۇردەلى ەڭبەگىمدى, «بوتاكوز» رومانىن جازۋعا وسى كىتاپحانانىڭ ماتەريال­دارىن پايدالاندىم. بۇل ءۇي ءالى كۇنگە دەيىن مەنىڭ رۋحاني ازىق الاتىن سۇيىكتى ورنىم بولىپ كەلەدى. كىتاپحانا عىلىمي كەڭەسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە مۇنداي كىتاپ قورى باي ءبىلىم ورداسىنا بۇرىنعى ءۇيىنىڭ تار ەكەندىگىن رەسپۋبليكا باسشىلارىنىڭ قۇلاعىنا سالىپ ءجۇردىم. مىنە, ەندى مۇنىڭ ءبىتىپ, اشىلۋىندا وتىرمىز. كوپتەگەن كىتاپحانادا جۇمىس ىستەدىم. مەنىڭ پىكىرىمشە, بۇل كىتاپحانا تەك ورتالىق ازيا مەن قازاقستانداعى عانا ەمەس, بۇكىل ازيا, افريكا ەلدەرىندەگى ەڭ جاقسى كورىكتى كىتاپحانا», دەپ وقىرمان رەتىندە پىكىرىن بىلدىرگەن-ءدى.

ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, مۇحامەدجان قاراتاەۆ سىندى وزگە دە قازاق ادەبيەتىنىڭ قارا نارلارى كىتاپحانا وقىرمانى بولعان.

قازىرگى عيماراتتىڭ سالىنۋىنا ۇيىت­قى بولعان – ۇلتىمىزدىڭ دارا پەر­زەنتى دىنمۇحاممەد احمەت ۇلى قوناەۆ.

تاريحي تۇلعالاردىڭ كىتاپحانا مۋزە­يىندە ساقتال­ع­­ان فوتولارىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون سانادىق.

كەشەگى كلاسسيكتەرىمىز كىتاپتاردى كوز مايىن تاۋىسىپ وقىعان. ولاردىڭ دا «وقىرمان بيلەتى» بولعان. نازار­لارىڭىزعا سولاردىڭ بىرنەشەۋىن ۇسىنساق.

دالامىزدا ىلگەرى كەزدەردەن باستاپ جازۋ ءىسى قالىپتاسىپ, تاستارعا قاشالىپ باسىلسا, ودان كەيىنگى كەزەڭدەردە سول بالبالدار, ەسكەرتكىشتەر, ورنەكتى پەتروگليفتەر زامانا سىناقتارىنان ءوتىپ, كەيىنگى كەزەڭدەردە تەرىگە, كۇيگەن قىشتارعا باسىلىپ, ودان سوڭ, بۋما قاعاز, كىتاپ تۇرلەرىندە تۇپتەلىپ بۇگىنگى كۇنگە جەتتى. ادەبي مۇرالارىمىز اۋىزدان-اۋىزعا جاتتالا جەتىپ, اباي كەزەڭىندە جازبا ادەبيەتىمىز قالىپتاسىپ, كىتاپتار قاتارى مولايدى.

ەلىمىزدەگى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ, ادەبيەت پەن مادەنيەتتىڭ قاسيەتتى قارا شاڭىراعىنا اينالعان ۇلتتىق كىتاپحانا عاسىردان استام ۋاقىت بويى ەلىمىزدىڭ جادىن جوعالتپاي جالعاپ كەلەدى. ارينە, ەلىمىزدە قارا شاڭىراق كوپ. مىسالى, ەڭ العاشقى اشىلعان تەاتر, ۋنيۆەرسيتەت, مەكتەپتەردى قارا شاڭىراق دەيمىز. دەگەنمەن مەكتەپتە تەك ءتالىم مەن ءبىلىم ۇيرەتىلسە, تەاتردا ونەر ناسيحاتتالسا, ۋنيۆەرسيتەتتە عالامدى عىلىممەن تانىسا, ال ۇلتتىق كىتاپحانادا وسىنىڭ ءبارىن قامتۋعا بولادى. مۇندا ءبىلىمنىڭ, عىلىمنىڭ, ونەردىڭ, مادەنيەتتىڭ بارشا تۇرىمەن شۇعىلدانۋعا بولادى. ول ءۇشىن وقىرماننان سوقىر تيىن تالاپ ەتپەيدى. الگى «اقىلىنا اقى سۇرامايتىن» دەگەن ءتامسىل ءدال وسىعان سايادى. سوندىقتان دا ۇلتتىق كىتاپحانا ەلىمىزدەگى ەڭ تاڭداۋلى قارا شاڭىراقتىڭ ءبىرى ەمەس پە؟

عاسىردان استام شەجىرەسى بار ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ 7 ميلليوننان اسىپ جىعى­لاتىن قورى بار ەكەنىن بۇگىندە بارشا وقىرمان بىلەدى. جەتپىس مىڭ ەمەس, جەتى ءجۇز مىڭ ەمەس, باقانداي جەتى ميلليون كىتاپ. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 1935 جىل­عى 8 ءساۋىر, №11-سانىنىڭ 4-بەتىن­دە كىتاپحانا قورى جارتى ميلليوندى قۇراي­تىنىن انىقتامالىق اقپارات رەتىندە جازعان ەكەن.

تاريحتان حح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسى قازاق ۇلتىنا زاۋالدى دا ناۋبەتتى كەزەڭ بولعانى بەلگىلى. زوبالاڭى مەن سۇراپىلى باسىم كەزەڭدە كوپ مۇرانىڭ جويىلماي ساقتالىپ قالۋىنا سەبەپكەر بولعان وسىنداي پاراسات ورداسىن قالايشا قاسيەتتى قارا شاڭىراق دەمەيسىز؟ ۇلتتىق كىتاپحانا الماتى شاھارىنا عانا قىزمەت ەتىپ جاتقان جوق. ونلاين تۇردە دە جەر شارىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ءتۇرلى انىقتامالارعا قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى.

قازاقتىڭ باس اقىنى اباي قۇنان­باي­ ۇلى «ارتىق ءبىلىم كىتاپتا», دەپ ءاۋ باستان-اق مۇقىم قازاققا كىتاپتىڭ قۇندىلىعىن ناس­ي­حاتتاپ, قازاق بالاسىنىڭ كىتاپپەن دوس بولۋىن جازبا ادەبيەتتىڭ اتاسى وسىلاي جازدى. كورنەكتى جازۋشى عابيت مۇسىرە­پوۆ «كىتاپ دەگەنىمىز – الدىڭعى ۇرپاق­ت­ىڭ ارتقى ۇرپاققا قالدىرعان رۋحاني وسيەتى. كىتاپ وقۋدان تىيىلساق, وي ويلاۋ­دان دا تىيىلار ەدى», دەپ كىتاپپەن دوس بولۋعا ۇندەيدى. ال كلاسسيك جازۋشى ءابىش كەكىلباي ۇلى «ادامدى ادام ەتكەن كىتاپ, ادامزات ەتكەن كىتاپحانا», دەپ, كىتاپ پەن كىتاپحانانىڭ قوعام ومىرىندەگى ماڭىز­دى­لىعىن ەكىاۋىز سوزبەن ۇقتىرا ءبىلدى.

قازىرگى زامان ەكپىنى, ءداۋىر ديدارى قايتادان كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن, كىتاپحانا مادەنيەتىن قايتا جانداندىرىپ جاتىر. بۇگىنگى تىلمەن ايتار بولساق كىتاپ وقۋ ترەندتە. ال وسى تۇرعىدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسى قاي كەزەڭدە دە وقىرمانىنا پاراساتپەن جول باستاپ, ءجون كورسەتىپ كەلەدى.

ەڭسەلى كىتاپحانامىزداعى كىتاپتار تاريحىنا قاراساق, ءحىى عاسىردا جازىلعان قولجازبا كىتاپتار پاراسات ورداسىنىڭ بەدەلىن ارتتىرىپ, عاسىرلار قۇپياسىن ءون بويىنا سىڭىرەدى. بۇل كىتاپحانادا كەزدەسەتىن سيرەك كىتاپتار مەن قولجاز­بالاردىڭ كەيبىرەۋلەرى الەمدە مۇلدە كەزدەسپەيدى.

كىتاپحانا – شىندىعىندا ادامعا كەرەكتى بارشا رۋحاني ازىقپەن ازىقتاندىراتىن, رۋحانيات اسحاناسى ىسپەتتى. ادام بالاسى ءوزىنىڭ رۋحاني ورەسى قاي دەڭگەيدە ەكەنىن ولشەيتىن دە باستى قۇرال ول – كىتاپحانا. ىلگەرىدە ءبىر عالىمنان: «مەنىڭ بولاشاعىمدى بولجاپ بەرىڭىزشى», دەگەندە, الگى عالىم ويلانباي: «ماعان قازىرگى تاڭدا وقىپ جاتقان جانە وقىعان كىتاپتارىڭدى كورسەت, سوندا كەلەشەگىڭدى مۇدىرمەي ايتامىن», دەپتى.

شىندىعىندا قازىر الەمدە دە, وتانى­مىزدا دا كىتاپحانا وقىرمان قاتارى كوپ. كىتاپحانادا ءبىزدىڭ ءباھادۇر بابا­لارىمىزدىڭ اسىل سوزدەرى مەن وسيەتتى مۇرالارى ماڭگىلىك ورىن تاپقان. رۋحا­نيات ورداسىندا ورەسى بيىك, رۋحاني دۇنيەتانىمى كەڭ ادامدار عانا قىزمەت اتقارادى جانە وسى قاسيەتتەرگە يە ادام عانا باس سۇعا الادى.

شىنار عۇمىر, شەجىرەلى تاريحىمىزعا زەر سالساق, حالقىمىز قاشاندا جازۋ, سىزۋدان ماقۇرىم قالماپتى. ءبىزدى ۇلت رەتىن­دە مويىنداعىسى كەلمەيتىن كەيبىر ۇلت وكىلدەرىنىڭ وزىنەن, كەزىندە كوش ىلگەرى بولعانىمىز جالعان ەمەس. زاۋالدى زامانالار كەزىندە دە حالقىمىز, ءۇي تورىنە قاسيەتتى قۇران كارىم كىتابىن قويدى. حالقىمىزدىڭ ءدىندى, ءتىلدى قاستەرلەۋى سونشا, جەردە اراب تىلىندە جازۋى بار پاراقتى كورە قالسا, ونى تۇسىنبەسە دە, جوعارى قويىپ قويعان. كىتاپتى كورە قالسا, كورەگەندىلىكپەن كوز جۇگىرتىپ, وي ساراپتايتىن قازاق ۇلتى وتكەنىنەن ۇيالاتىن ەشبىر وقيعا جوق.

ۋاقىت ديىرمەنىن ارتقا شەگىندىرىپ ايتار بولساق, ورتاعاسىرلار داۋىرىندە دالامىزدا دۇنيەگە كەلىپ, جەر-جاھانعا ءماشھۇر بولعان عۇلامالار سابى دا سيرەك ەمەس. وسى كەزەڭدەردە كىتاپ, جازۋ, سىزۋ ىستەرى ورتالىق ازيا ەلدەرىندە كوش ىلگەرى بولدى. ورتا عاسىرلار كەزەڭىندە گۇلدەنگەن وتىرار, سىعاناق, يسفيدجاب, ياسى سىندى 100-دەن استام قالالار قۇرامىندا ءوز دەڭگەيىندە كىتاپحانالار بولدى. ول كىتاپتار ءبىز ويلاعانداي قازىرگى كۇنگى كوركەم, مۇقاباسى قالىڭ تىگىلگەن كىتاپتار بولماسا كەرەك, ول كەزەڭدەردە كوبىنە بۋما قاعاز تۇرىندە, كۇيدىرىلگەن قىشتارعا, بۇزاۋ تەرىلەرىنە جازىلعان قولجازبالار بولعان. تاريح تورىندە اقيقاتىنان اڭىزى باسىم, عالامدىق دەڭگەيدە مويىندالعان, الەكساندريا كىتاپحاناسىنان كەيىنگى ەكىنشى ورىنعا تابان تىرەگەن وتىرار كىتاپحاناسىندا ەلىمىزدىڭ ءبىلىم, عىلىم, كىتاپحانا سالاسىنداعى ماقتانىشىمىز. ورتا عاسىرلىق وتىرار شاھارىندا ورنالاسقان وتىرار كىتاپحاناسى تەك قانا ءوز قالاسىن كىتاپپەن قامتاماسىز ەتكەن ەمەس, كورشى سىعاناق, ياسى سياقتى قالا­لاردى كىتاپ, ءبىلىم نارىمەن قامتىپ وتىر­دى دەگەن مالىمەتتەردە جالعان بول­ماس ءسىرا. ول كەزەڭدەردە ەلىمىزدەگى كوپ­تە­گەن قالادا, كىتاپ تۇپتەيتىن ورىنداردا بولىپتى. ياعني كىتاپحانا سالاسىندا عاسىر­لار قويناۋىندا باستاعان باستامالار بار.

بۇگىندە الەمنىڭ 123 تىلىندە كىتاپ ساقتاپ, بۇكىل رەسپۋبليكاعا قىزمەت ەتىپ وتىرعان ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ ەل مادە­نيەتىندە الار ورنى بولەك. بوساعا­سىنان قاراپايىم تالاپكەر بولىپ اتتاپ, عالام مويىندار اكادەميك, كلاسسيك قالامگەر بولىپ شىعاتىن كىتاپحانانىڭ وزىندىك رۋحى قاشاندا كەلگەن وقىرماندى قۇشاق جايا قارسى الادى.

قانات التىنبەك,

ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك قىزمەتىنىڭ مامانى