تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان تۇلعا

مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىندا «قازاق حاندىعىنىڭ جارشىسى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل بولىپ ءوتتى. وندا قازاق تاريحىنىڭ ۇزاق جىلدىق تاريحى تۋرالى بىرنەشە تومدىق «كوشپەندىلەر» جانە «التىن وردا» اتتى كوركەم شىعارمالار جازعان ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ 100 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى پىكىرلەر مەن ۇسىنىستار ايتىلدى. وتىرىستى ينستيتۋت ديرەك­تورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بۇركىتباي اياعان اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى.  بيىل جازۋشىنىڭ 100 جىلدىعى يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتالىپ وتپەكشى. ونىڭ ۇستىنە ۇزاق جىلدار بويى حالىقتىڭ ويىنا ورالتىپ, رۋحىن كوتەرۋ ءۇشىن ەڭبەكتەنىپ, تاريحىن تىرىلتكەن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى تويلاناتىن بولادى. دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسقاندار وسى ەكى داتا­نىڭ ءبىر مەزگىلدە اتالۋىنىڭ سيم­ۆو­ليكالىق ءمانى بارىن اتاپ ءوتتى. جازۋشىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارناپ مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى امانگەلدى قاشقىمباەۆ « ۇلى دالا تۇلعالارى» سەريا­سىمەن «ءى.ەسەنبەرلين (1915-1983)» اتتى مونوگرافيا جازىپ شىققان ەدى. وتىرىس بارى­سىن­دا وسى كىتاپتىڭ ماڭىزى, ونىڭ جازۋشى ءومىرىن كەڭىنەن قام­تىعاندىعى تۋرالى سوزدەر دە اي­تىلدى. دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىس­قان عالىمدار, جازۋشىلار مەن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ كوبى ءى.ەسەنبەرلين ءومىرىنىڭ ورشىلدىگى مەن شىرعالاڭى تۋرالى العاش رەت وسى كىتاپتان وقىعاندارىن مويىنداپ جاتتى. ەرەك جازۋشىنىڭ ەرەن ەڭبەگى ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇكپىرلەرىندە پاتريوتتىق رۋحتى كوتەرۋ ماق­ساتىندا كەڭىنەن اتالىپ ءوتىپ, ونىڭ ۇلگى-ونەگەسىن جاستاردىڭ ساناسىنا ەگۋ ماقساتى بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ عانا ەمەس, بارلىق قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, قانىندا ۇلتتىق نامىسى بار تانىمال ادامداردىڭ, جازۋشىلار مەن قوعام قايرات­كەر­لەرىنىڭ مىندەتى ەكەندىگى ايتىلدى. وسى باعىتتا العاشقى بولىپ وي وربىتكەن سەناتور جابال ەرعاليەۆ ەسەنبەرلين تويى ەلدىكتىڭ تويى ەكەندىگىن ناقتىلاي ءتۇسىپ, ونىڭ اقمولا وبلىسى مەن الماتى, استانا قالالارىندا عانا شەكتەل­مەۋى قاجەتتىگىن اتادى. تاريحشى قالامگەر تۋرالى العاشقى ءسوزدىڭ مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنان شىعىپ وتىرعاندىعى دا ءۇ­لكەن ابى­روي. وسى ينستيتۋت قابىرعا­سىنان شىققان مونوگرافيا ارقىلى جازۋشىنى وزىمىزگە جاڭادان اش­قان­داي بولدىق, دەدى ول. جازۋشىنىڭ تۋعان جەرى اق­مولا وبلىسى مەن اتباسار قالا­سىن­دا اتقارىلاتىن شارۋالار جونىندە بۇرىنعى سەناتور, بۇگىنگى اقمولا وبلىسى اكىمىنىڭ كەڭەسشىسى سۆەتلانا جالماعامبەتوۆا حابار­دار ەتتى. ەسەنبەرلين قازاقستان تاۋەل­سىزدىگىنىڭ تۋى بولعان تۇلعا, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پرو­فەسسور تۇرسىن جۇرتباي. ونىڭ 100 جىلدىق تويىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ بارشا قازاقستاندىقتارعا ۇلكەن سىن. قازاقتىڭ باتىرلىق, ەرلىك سياقتى ۇلتتىق رۋحتى وياتار, سانانى سىلكىنتىپ, پاتريوتتىق سەزىمگە شوق تاستايتىن سەزىمدەرى ەسەنبەرلينگە دەيىن ۇمىتىلۋعا جاقىن ەدى. قازاق باتىرلارىنىڭ ەرلىگى ەرتەگى, اڭىز سياقتى  ميفو­لوگيالىق جاعدايعا عانا جەت­كى­زىلگەندە قازاقتىڭ اعىباي, ناۋرىزباي, باسىعارا, جولامان سياقتى باتىرلارى مەن بيلەرىنىڭ ەسىمدەرىن, ولاردىڭ ەرلىكتەرى مەن ەلدىككە شاقىرعان ونەگەلەرىن قايتا تىرىلتكەن ەسەنبەرلين بولدى. تاريحى جوق, ۇشارىن جەل, قونارىن ساي بىلمەگەن قاڭعىرعان قاڭباق حالىق دەگەن ۇعىمدى ساناعا ابدەن سىڭىرۋگە شاق قالعاندا ۇلتتىق سانانى ءدۇر سىلكىنتكەن ەسەنبەرلين ەدى. ول ۇمىتتىرۋعا جاقىن قالعان تاريحتى قوتارا قوپارىپ, كەشەگى كۇنى ءوزىمىزدىڭ كىم بولعانىمىزدى ۇرپاققا تانىتىپ بەردى, دەدى عالىم. سونىمەن بىرگە, ول ەسەنبەر­ليننىڭ تۋعان ولكەسى اتباسارد­ىڭ تاريحىن قايتا تۇلەتۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. وسىندا ورمانبەت بي دە ءومىر سۇرگەن, ونى قازىر كىم ءبىلىپ جاتىر. ارنايى باعدارلاما الىنىپ, اتباساردىڭ تاريحىن تۇلە­تەتىن كەز جەتتى. مۇندا قازاق­تىڭ تۇ­تاس تاريحى تۇنىپ جاتىر, سوعان تۇرەن سالۋ كەرەك, دەدى ت.جۇرت­باي. ەسەنبەرليننىڭ 100 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ مەرەيتويىندا ونى بارىنشا جاقسى بىلگەن, قولتىعىنان دەمەپ قولداعان, كومەك كورسەتكەن و.سۇلەي­مەنوۆ, م.ماعاۋين ق.ءجۇمادىلوۆ جانە ت.ب. ەسىمدەرى ۇمىت قالماۋى كەرەك ەكەندىگى دە جەتكىزىلدى. وتىرىستا بۇلاردان باسقا را­حىم­جان تۇرىسبەك, ءامىرجان ءال­پەيىسوۆ, جىلقىباي جاعىپاروۆ جانە ت.ب. عالىمدار, جازۋشىلار مەن جۋرناليستەر سويلەپ, ءوز­دەرى­نىڭ ويلارىن ورتاعا سالدى. سولاردىڭ ىشىندە راحىمجان تۇ­رىس­بەك ءى.ەسەنبەرليننىڭ تاريحي تا­قىرىپتاعى ەڭبەكتەرى عانا ەمەس, باسقا تاقىرىپقا جازعان تۋىن­­دىلارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە پوە­زيالىق شىعارمالارىنىڭ دا ما­ڭىزى زور ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.  ءسوي­­تىپ, ەرەن جازۋشى ەسەن­بەر­لين­­نىڭ 100 جىلدىق مەرەي­تويى­نا ار­نالعان شارالار لەگى باستالىپ كەتتى. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان». استانا.