بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى «مىڭجىلدىقتىڭ ماقساتى» كەدەيشىلىكتىڭ الدىن الا بەلگىلەنگەن مەرزىمىنەن دە بۇرىن باقىلاۋعا الىنعانىن مالىمدەپ, جارياعا جار سالدى. بىراق تاۋەلسىز ساراپشىلار مۇنداي شادىمان كوڭىل كۇيدەن ازىرگە اۋلاقتاۋ وتىر. ولار ءالى دە بولسا, «ءالىپتىڭ ارتىن باعۋدى» ءجون كورەتىن سياقتى.
ەسكە سالا كەتەيىك, 2000 جىلى بۇۇ-نىڭ 193 ەلىنىڭ وكىلدەرى سالتاناتتى جاعدايدا ءابسوليۋتتى كەدەيشىلىكتى جويۋ جونىندە مامىلە جاساسقان بولاتىن. قاعاز جۇزىنە ورنەكتەلىپ تۇسكەن سول جولعى «مىڭجىلدىقتىڭ ماقساتى» اتتى قۇجات ەڭ الدىمەن 2015 جىلعا دەيىن پلانەتادا كۇندىك تابىسى 1,25 دوللارعا جەتپەيتىن ادامدار سانىن 1990 جىلعا قاراعاندا ەكى ەسەگە قىسقارتۋدى كوزدەيتىن ەدى. الايدا, بۇگىنگى مالىمەتتەر كورسەتىپ وتىرعانداي, ول مەجە الىنباعان.
«بەلگىلەنگەن مەجەلەر كوكجيەكتەن كورىنىپ تۇرعان شاقتا, ءبىز بارلىق سالاداعى ىلگەرى جىلجۋشىلىقتى جاقسى باقىلاپ وتىرامىز. كەڭ اۋقىمدى ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق داعدارىسقا قاراماستان, ءبىز كوپ نارسەنى جۇزەگە اسىرا الامىز, – دەپ جۇرتتى قۋاندىرۋعا اسىقتى بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ۆۋ حۋنبو. – الەمدىك قوعامداستىق بۇل ماقساتتاردىڭ قولعا الىنعانىنا ماقتانۋلارى ءتيىس. كەدەيلىكتى كەمىتۋ جونىندەگى ماقساتقا 5 جىلدا قول جەتتى. قازىر 1990 جىلعا قاراعاندا, ءابسوليۋتتى كەدەيشىلىكتە تۇراتىندار سانى 700 ملن. ادامعا كەمىدى».
دەگەنمەن, ساراپشىلار قاۋىمىن بۇل جاڭالىق قاتتى اشىندىرىپ وتىر. پلانەتاداعى كەدەيشىلىك پروبلەمالارىمەن اينالىساتىن بەدەلدى ۇيىمداردىڭ ءبىرى – «ءتورتىنشى الەم» قىزمەتكەرلەرى بۇۇ-نىڭ كۇماندى تاسىلدەمە ارقىلى جاساپ وتىرعان تۇجىرىمداماسىندا قاتەلىكتەر كوپ بولعاندىقتان, كەدەيلىك ساپىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندار سانى اناعۇرلىم ازايتىلىپ كورسەتىلگەنىن باياندادى. ولار ۇلتتار ۇيىمىن بۇل ماسەلەگە عىلىمي تۇرعىدا كەلۋگە شاقىرادى.
ۆەنەسۋەلانىڭ شەكتەۋلى تومەنگى باعامەن مەملەكەتتىك ازىق-ت ۇلىك ساتاتىن دۇكەندەرىندەگى ءتارتىپتى كۇزەتىپ تۇرعان پوليتسەيلەرگە ساتىپ الۋشىلاردىڭ قۇجاتتارىن مۇقيات تەكسەرۋ تاپسىرىلدى. وسىدان باستاپ اتالمىش دۇكەندەر جۇيەسىنە ءاربىر مەملەكەتتىك قىزمەتكەر اپتاسىنا ەكى رەت قانا كەلىپ, كەرەكتى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن الىپ تۇرادى.
يمميگراتسيالىق قىزمەت قىزمەتكەرلەرى, سونداي-اق, ساۋدا نۇكتەلەرى ماڭايىنا ارزان باعاعا ساتىپ الىنعان ازىق-ت ۇلىكتەردى قايتا ساۋدالاپ, كونتراباندالىق جولمەن كورشىلەس جاتقان ەلدەرگە جونەلتۋ ءۇشىن كەلەتىن شەتەلدىك الاياقتاردىڭ جولدارىن كەسۋ دە جۇكتەلدى. باسىلىم اقپاراتى بويىنشا, ەلدەگى «قارا بازارلاردىڭ» وزىندە تاۋار تاپشىلىعى بىلىنە باستاعان.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قازىر جاپپاي تارتىپسىزدىك ورىن الىپ كەتۋىنەن ساقتانىپ, تۇرمىستارى تومەن وتباسىلارى ءۇشىن ارزان باعاعا تاۋار ساتاتىن ماگازيندەر جانىندا دا ۇزدىكسىز كەزەكشىلىك ەتەتىن بولدى. ال ەلدىڭ بىلايعى تۇرعىندارىنا ءسۇت نەمەسە ۇن سەكىلدى ءبىرىنشى كەزەكتەگى تاۋارلاردى ساتىپ الۋ ءۇشىن دۇكەندەردەگى كەزەكتەردە ساعاتتاپ تۇرۋعا تۋرا كەلەدى.
تاپشى تاۋارلاردى ساتۋ كەزىندەگى دۇربەلەڭ جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىن دا ءارتۇرلى شەكتەۋدەر ەنگىزۋگە ءماجبۇر ەتىپ وتىر. ايتالىق, ياراكۋي شتاتىندا كەزەككە تۇننەن كەلىپ تۇرۋعا تىيىم سالىندى. مۇنى شتات گۋبەرناتورى حۋليو لەون ەرەديا مۇنداي بەلسەندىلىككە نەگىزىنەن الىپساتارلاردىڭ بەيىم كەلەتىندىگىمەن ءتۇسىندىردى.
ەلدىڭ پرەزيدەنتى نيكولاس مادۋرو مۇنايدىڭ باعاسى تاعى دا تومەندەي تۇسكەنىن جەتكىزدى. بۇرىن كاراكاس ەلگە كەلەتىن ۆاليۋتالىق قۇيىلىمنىڭ 95 پايىزىن وسى مۇنايدان الاتىن ەدى. ال اقش «ەكونوميكالىق سوعىس» جاريالاعالى بەرى سىرتتان كەلەتىن قارجىنىڭ قورجىنى كۇرت تومەن ءتۇسىپ كەتتى. ۇكىمەت ەنەرگيا تاسىمالداۋدان تۇسەتىن قارجىلاردى نەگىزىنەن ءوزىنىڭ ساياساتىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىرعان الەۋمەتتىك جاعىنان از قورعالعان توپتاردى قولداۋعا جۇمسايتىن ەدى.
مادۋرو بيۋدجەتتى تولتىرۋ ءۇشىن قىتايدان 20 ملن. دوللار كولەمىندە قارىز الاتىن بولىپ كەلىستى. ول مۇناي باعاسىن كوتەرۋ ءۇشىن مۇنىڭ الدىندا يران جانە ساۋد ارابياسى باسشىلىقتارىمەن كەزدەستى. بۇلاردىڭ بىرىنشىسىنەن قولداۋ العانىمەن, كەلەسىسى بۇعان مۇلدەم جىلى ىڭعاي بەرمەدى. سودان كەيىن ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتى رەسەيگە كەلدى.
مۇنايدىڭ باررەلىنىڭ باعاسى ۇستىمىزدەگى توقساننىڭ سوڭىندا, ياعني ناۋرىز ايىنىڭ اياعىندا 31 دوللارعا دەيىن تومەندەيدى. Bank of America Merrill Lynch ساراپشىلارى وسىنداي بولجام جاساپ وتىر. ال Merrill Lynch ساراپشىلارىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە, مۇناي باعاسىنىڭ بۇلايشا قاتتى قۇلدىراۋىنا وسى كەزگە دەيىن ونىڭ كوپ قورىنىڭ جيناقتالىپ قالعانى باستى سەبەپ بولماق. اتاپ ايتقاندا, 2015 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىندە (ەىدۇ) مۇنايدىڭ قورى 2,83 ملرد. باررەلگە جەتىپ, بىلتىرعى جىلدىڭ وسى ۋاقىتىمەن سالىستىرعاندا 180 ملن. باررەل شاماسىندا اسىپ تۇسپەكشى.
الايدا, بيىلعى ەكىنشى توقساندا اقش تاقتاتاس مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن امالسىز قىسقارتقالى وتىر. سول كەزدە مۇنايدىڭ باررەلىنىڭ باعاسى 43 دوللاردىڭ توڭىرەگىندە تۇرادى. جالپى, Merrill Lynch ساراپشىلارىنىڭ بولجامى بويىنشا, Brent ماركالى مۇنايدىڭ 2015 جىلعى ورتاشا باعاسى 52 دوللاردىڭ, ال WTI مۇنايى 50 دوللاردىڭ شاماسىندا بولادى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دەرەگى بويىنشا, قازىرگى تاڭدا قارجىلاي داعدارىستىڭ, تابيعي اپاتتاردىڭ, ازىق-ت ۇلىك باعالارىنىڭ ءوسۋى مەن سوعىس قيمىلدارىنىڭ سالدارىنان الەمنىڭ 2,2 ملرد. ادامى «كەدەيلىكتىڭ نەمەسە كەدەي دەرلىك حالدىڭ» قامىتىن كيىپ وتىر.
بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ (بۇۇدب) توكيودا وتكەن جيىنىندا وقىلعان باياندامادا ايتىلعانداي, كۇللى الەمدەگى كەدەيشىلىكتىڭ الاتىن ۇلەس سالماعى كىشكەنتاي بولعانىمەن, كۇن ساناپ ءوسىپ كەلە جاتقان تەڭسىزدىك پەن «قۇرىلىمنىڭ وسالدىعى» بۇرىنعىسىنشا ەڭ قاۋىپتى تۇس كۇيىنشە قالا بەرمەك. قازىر ارتتا قالعان جانە دامۋشى 91 مەملەكەتتىڭ 1,5 ملرد.-قا جەتەقابىل تۇرعىنى ناعىز تاقىر كەدەيلىكتىڭ زاردابىن شەگىپ وتىرسا, تاعى 800 ملن. ادام وسىعان قۇلاۋدىڭ ەڭ شەتكى شەگىندە تۇر.
«جەر شارىنداعى 1,2 ملرد. ادام كۇنىنە ەكۆيۆالەنتى 1,25 دوللارعا جەتەر-جەتپەس سوماداعى قارجىمەن ناپاقالارىن ايىرىپ, ولمەستىڭ كۇنىن كەشىپ وتىر», دەلىنگەن بۇۇدب بايانداماسىندا. «اتالعان پروبلەمانى شەشۋدىڭ جولدارى مەملەكەتتەردىڭ تۇرعىنداردى ەڭبەكپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋ سالالارىنداعى باعدارلامالارىندا قاراستىرىلعان», دەپ ءمالىم ەتىلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىندا.
«قۇرىلىمدىق ءالسىز تۇستار كوبىنە-كوپ تامىرى تەرەڭگە كەتكەن تەڭسىزدىك پەن كەڭگە تاراعان كەدەيلىك ارقىلى كورىنىس بەرەدى», دەپ اتاپ وتەدى زەرتتەۋشىلەر. «كەدەيلەر, ايەلدەر, شاعىن توپتار (ەتنوستىق, لينگۆيستيكالىق, ءدىني, سەكسۋالدىق نەمەسە ميگرانتتار), تۇرعىلىقتى تۇرعىندار, اۋىلدىق جەرلەر مەن الىس اۋدانداردىڭ ادامدارى, مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى كىسىلەر مەن تەڭىزگە شىعاتىن مۇمكىندىكتەرى جوق نەمەسە تابيعي رەسۋرستارى شەكتەۋلى ەلدەر ادەتتە مەيلىنشە قيىنىراق كەدەرگىلەرگە تاپ بولادى», دەپ تۇسىندىرەدى بۇۇ-داعىلار.
«جۇمىسسىزدىق ادەتتە قىلمىستىڭ, ءوزىن ءوزى ءولتىرۋدىڭ, زورلىق-زومبىلىقتىڭ, ناشاقورلىق پەن باسقا دا الەۋمەتتىك پروبلەمالاردىڭ وسۋىمەن بايلانىستى كەلەدى. وسىلايشا, جۇمىستان الىناتىن الەۋمەتتىك تيىمدىلىكتەر جەكە جالاقى تولەمىنىڭ تيىمدىلىگىنەن الدەقايدا جوعارى تۇرادى», دەلىنگەن زەرتتەۋدە.
ءال-دۋۆايكا – كايردىڭ شىعىسىنداعى ەڭ كەدەي ماحاللالاردىڭ ءبىرى. مۇندا كەلگەن ءاربىر شەت جەرلىك ادام مىسىردىڭ اراب ەلدەرى ىشىندەگى ەڭ باقۋاتى كەم مەملەكەت ەكەنىنە كوزىن جەتكىزە تۇسەدى. ايتاتىنى جوق, ەگيپەت جۇرتىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن وسىنداي كەمباعالدار قۇرايدى. ەلدە 2011 جىلعى قاڭتار ايىندا بۇرق ەتە قالعان رەۆوليۋتسيانىڭ دا باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى تاپ وسى كەدەيشىلىكتىڭ بولعانى ەش كۇمان تۋعىزبايدى. سودان بەرى دە سول «قۋ كەدەيلىك» بۇل ەلدىڭ تابالدىرىعىنان كەتە قويعان جوق. كەرىسىنشە, رەۆوليۋتسيانىڭ كەسىرىنەن ەلدىڭ جاعدايى بۇرىنعىدان بەتەر ناشارلاي ءتۇستى. قازىر ەل ەكونوميكاسىنىڭ رەتسەسسياسى, جۇمىسسىزدىقتىڭ ءوسۋى جانە ايلىق جالاقىنىڭ تومەندەۋى سالدارىنان كەدەيلىكتىڭ قامىتى جۇرتتىڭ بارىنشا كوبىرەك بولىگىنە كيىلە باستادى.
ءنىل جاعاسىنداعى قالاداعى قاپتاعان لاشىقتار كوشەلەر مەن تۇيىقتاردىڭ بويلارىن شىم-شىتىرىق شىرعالاڭعا اينالدىرىپ جىبەرگەن. ولارعا كىرگەن ادامنىڭ جۋىر ماڭدا قايتا شىعار جولدى تابۋى قيىنداۋ. قۇبىرلاردان اققان اعىن سۋلار ورامدار ورايلارىن شىلقىتا الىپ جاتىر. ولاردان پايدا بولعان كولشىكتەر بالالاردىڭ ويىن الاڭدارىنا اينالعان. سول ماڭداعى لاشىقتاردىڭ ءبىرىنىڭ قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي جالعىز بولمەسىندە ءابۋ حۋسەين ەسىمدى ازامات بەس بالاسىمەن بىرگە تۇرىپ جاتىر. «مەنىڭ ەشتەڭەم جوق: اقشام دا, جۇمىسىم دا, دەمەك, ۇيدە دە ەشقانداي ۇنەم جوق: وسىمدىك مايى دا, نان دا – ەشتەڭە», دەيدى ءابۋ حۋسەين.
ەلەكتر جارىعىنىڭ ءۇزىلىپ بەرىلۋى, سۋ قۇبىرلارى مەن قالىپتى كاناليزاتسيانىڭ بولماۋى – بۇل جەردەگىلەرگە ابدەن ۇيرەنشىكتى نارسە. ال مۇنداي ولقىلىقتاردىڭ قاتارىن توقتاماي سوزىپ كەتە بەرۋگە بولادى. «كورىپ تۇرسىزدار ما, ۇيدە ادام اينالاتىن جەر شامالى, ۇكىمەت تۇك تە كومەكتەسپەيدى. مەن تەرەزەسىنەن سۋ ساۋلاپ قۇيىپ تۇراتىن جالعىز ءبولمەدە تۇرامىن», دەيدى كەلەسى ءبىر تۇرعىن ايەل.
مەملەكەتتىك ورگاندار جۇرتتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋعا مۇلدەم قابىلەتسىز بولىپ شىقتى. سوڭعى ءۇش جىلدا الەۋمەتتىك پروبلەمالار تەك قانا كوبەيە ءتۇستى. رەۆوليۋتسيا كەزىندە ايتىلعان مۇمكىندىكتەردى تەڭەستىرۋ مەن الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى ورناتۋ جونىندەگى تالاپتار سول كۇيى ورىندالماي, ءسوز جۇزىندە قالىپ قويدى. «جۇرت وسىنىڭ بارىنەن شارشاپ, مەزى بولدى. ەندىگى رەۆوليۋتسيا, ءسىرا, اش ادامداردىكى بولاتىن شىعار. ءبىز ۇكىمەتتەن كومەك كۇتىپ ءجۇرمىز, ءبىز مەملەكەتىمىزدىڭ بار ەكەندىگىن بىلدىرەتىن ارەكەتتەردىڭ بولعانىن قالايمىز», دەيدى اشراف سالەم دەگەن كىسى.
كايردىڭ از-زابالين دەگەن شاعىن اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى وسىنداعى كۇل-قوقىستاردىڭ ەسەبىنەن كۇن كورەدى. وسى ماڭدا تۇراتىن 35 مىڭ ادام قوقىسقا تاستالعان زاتتاردى تەرىپ الىپ, ولاردى قايتا ساتۋ ارقىلى ناپاقالارىن ايىرادى. «ساياسي رەجىمدەر وزگەرىپ تۇرعانىمەن, ەگيپەتتىڭ كەدەيلىگى بۇرىنعىسىنشا كۇننەن كۇنگە ءشولدى باسۋ ءۇشىن ءبىر جۇتىم تازا اۋىز سۋ ىزدەۋ, اشتىقتىڭ ارانىن قايتارۋ ءۇشىن ءبىر ءتىلىم نان تابۋ سەكىلدى قاراپايىم كۇنكورىستىڭ مۇقتاجدىعىن قاناعاتتاندىرۋعا ۇلاسىپ كەلە جاتىر», دەپ حابارلايدى «ەۋرونيۋستىڭ» كايردەگى ءتىلشىسى موحاممەد شەيحيبراگيم.
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
مۇنايدىڭ ارزانداۋى ۆەنەسۋەلانى اشتىق شەتىنە جەتكىزدى
ۆەنەسۋەلانىڭ شەكتەۋلى تومەنگى باعامەن مەملەكەتتىك ازىق-ت ۇلىك ساتاتىن دۇكەندەرىندەگى ءتارتىپتى كۇزەتىپ تۇرعان پوليتسەيلەرگە ساتىپ الۋشىلاردىڭ قۇجاتتارىن مۇقيات تەكسەرۋ تاپسىرىلدى. وسىدان باستاپ اتالمىش دۇكەندەر جۇيەسىنە ءاربىر مەملەكەتتىك قىزمەتكەر اپتاسىنا ەكى رەت قانا كەلىپ, كەرەكتى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن الىپ تۇرادى.
يمميگراتسيالىق قىزمەت قىزمەتكەرلەرى, سونداي-اق, ساۋدا نۇكتەلەرى ماڭايىنا ارزان باعاعا ساتىپ الىنعان ازىق-ت ۇلىكتەردى قايتا ساۋدالاپ, كونتراباندالىق جولمەن كورشىلەس جاتقان ەلدەرگە جونەلتۋ ءۇشىن كەلەتىن شەتەلدىك الاياقتاردىڭ جولدارىن كەسۋ دە جۇكتەلدى. باسىلىم اقپاراتى بويىنشا, ەلدەگى «قارا بازارلاردىڭ» وزىندە تاۋار تاپشىلىعى بىلىنە باستاعان.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قازىر جاپپاي تارتىپسىزدىك ورىن الىپ كەتۋىنەن ساقتانىپ, تۇرمىستارى تومەن وتباسىلارى ءۇشىن ارزان باعاعا تاۋار ساتاتىن ماگازيندەر جانىندا دا ۇزدىكسىز كەزەكشىلىك ەتەتىن بولدى. ال ەلدىڭ بىلايعى تۇرعىندارىنا ءسۇت نەمەسە ۇن سەكىلدى ءبىرىنشى كەزەكتەگى تاۋارلاردى ساتىپ الۋ ءۇشىن دۇكەندەردەگى كەزەكتەردە ساعاتتاپ تۇرۋعا تۋرا كەلەدى.
تاپشى تاۋارلاردى ساتۋ كەزىندەگى دۇربەلەڭ جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىن دا ءارتۇرلى شەكتەۋدەر ەنگىزۋگە ءماجبۇر ەتىپ وتىر. ايتالىق, ياراكۋي شتاتىندا كەزەككە تۇننەن كەلىپ تۇرۋعا تىيىم سالىندى. مۇنى شتات گۋبەرناتورى حۋليو لەون ەرەديا مۇنداي بەلسەندىلىككە نەگىزىنەن الىپساتارلاردىڭ بەيىم كەلەتىندىگىمەن ءتۇسىندىردى.
ەلدىڭ پرەزيدەنتى نيكولاس مادۋرو مۇنايدىڭ باعاسى تاعى دا تومەندەي تۇسكەنىن جەتكىزدى. بۇرىن كاراكاس ەلگە كەلەتىن ۆاليۋتالىق قۇيىلىمنىڭ 95 پايىزىن وسى مۇنايدان الاتىن ەدى. ال اقش «ەكونوميكالىق سوعىس» جاريالاعالى بەرى سىرتتان كەلەتىن قارجىنىڭ قورجىنى كۇرت تومەن ءتۇسىپ كەتتى. ۇكىمەت ەنەرگيا تاسىمالداۋدان تۇسەتىن قارجىلاردى نەگىزىنەن ءوزىنىڭ ساياساتىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىرعان الەۋمەتتىك جاعىنان از قورعالعان توپتاردى قولداۋعا جۇمسايتىن ەدى.
مادۋرو بيۋدجەتتى تولتىرۋ ءۇشىن قىتايدان 20 ملن. دوللار كولەمىندە قارىز الاتىن بولىپ كەلىستى. ول مۇناي باعاسىن كوتەرۋ ءۇشىن مۇنىڭ الدىندا يران جانە ساۋد ارابياسى باسشىلىقتارىمەن كەزدەستى. بۇلاردىڭ بىرىنشىسىنەن قولداۋ العانىمەن, كەلەسىسى بۇعان مۇلدەم جىلى ىڭعاي بەرمەدى. سودان كەيىن ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتى رەسەيگە كەلدى.
ساراپشىلار: مۇناي باعاسى 31 دوللارعا دەيىن قۇلايدى
مۇنايدىڭ باررەلىنىڭ باعاسى ۇستىمىزدەگى توقساننىڭ سوڭىندا, ياعني ناۋرىز ايىنىڭ اياعىندا 31 دوللارعا دەيىن تومەندەيدى. Bank of America Merrill Lynch ساراپشىلارى وسىنداي بولجام جاساپ وتىر. ال Merrill Lynch ساراپشىلارىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە, مۇناي باعاسىنىڭ بۇلايشا قاتتى قۇلدىراۋىنا وسى كەزگە دەيىن ونىڭ كوپ قورىنىڭ جيناقتالىپ قالعانى باستى سەبەپ بولماق. اتاپ ايتقاندا, 2015 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىندە (ەىدۇ) مۇنايدىڭ قورى 2,83 ملرد. باررەلگە جەتىپ, بىلتىرعى جىلدىڭ وسى ۋاقىتىمەن سالىستىرعاندا 180 ملن. باررەل شاماسىندا اسىپ تۇسپەكشى.
الايدا, بيىلعى ەكىنشى توقساندا اقش تاقتاتاس مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن امالسىز قىسقارتقالى وتىر. سول كەزدە مۇنايدىڭ باررەلىنىڭ باعاسى 43 دوللاردىڭ توڭىرەگىندە تۇرادى. جالپى, Merrill Lynch ساراپشىلارىنىڭ بولجامى بويىنشا, Brent ماركالى مۇنايدىڭ 2015 جىلعى ورتاشا باعاسى 52 دوللاردىڭ, ال WTI مۇنايى 50 دوللاردىڭ شاماسىندا بولادى.
جەر بەتىندە 2,2 ملرد. ادام كەدەيلىك قامىتىن كيگەن
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دەرەگى بويىنشا, قازىرگى تاڭدا قارجىلاي داعدارىستىڭ, تابيعي اپاتتاردىڭ, ازىق-ت ۇلىك باعالارىنىڭ ءوسۋى مەن سوعىس قيمىلدارىنىڭ سالدارىنان الەمنىڭ 2,2 ملرد. ادامى «كەدەيلىكتىڭ نەمەسە كەدەي دەرلىك حالدىڭ» قامىتىن كيىپ وتىر.
بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ (بۇۇدب) توكيودا وتكەن جيىنىندا وقىلعان باياندامادا ايتىلعانداي, كۇللى الەمدەگى كەدەيشىلىكتىڭ الاتىن ۇلەس سالماعى كىشكەنتاي بولعانىمەن, كۇن ساناپ ءوسىپ كەلە جاتقان تەڭسىزدىك پەن «قۇرىلىمنىڭ وسالدىعى» بۇرىنعىسىنشا ەڭ قاۋىپتى تۇس كۇيىنشە قالا بەرمەك. قازىر ارتتا قالعان جانە دامۋشى 91 مەملەكەتتىڭ 1,5 ملرد.-قا جەتەقابىل تۇرعىنى ناعىز تاقىر كەدەيلىكتىڭ زاردابىن شەگىپ وتىرسا, تاعى 800 ملن. ادام وسىعان قۇلاۋدىڭ ەڭ شەتكى شەگىندە تۇر.
«جەر شارىنداعى 1,2 ملرد. ادام كۇنىنە ەكۆيۆالەنتى 1,25 دوللارعا جەتەر-جەتپەس سوماداعى قارجىمەن ناپاقالارىن ايىرىپ, ولمەستىڭ كۇنىن كەشىپ وتىر», دەلىنگەن بۇۇدب بايانداماسىندا. «اتالعان پروبلەمانى شەشۋدىڭ جولدارى مەملەكەتتەردىڭ تۇرعىنداردى ەڭبەكپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋ سالالارىنداعى باعدارلامالارىندا قاراستىرىلعان», دەپ ءمالىم ەتىلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىندا.
«قۇرىلىمدىق ءالسىز تۇستار كوبىنە-كوپ تامىرى تەرەڭگە كەتكەن تەڭسىزدىك پەن كەڭگە تاراعان كەدەيلىك ارقىلى كورىنىس بەرەدى», دەپ اتاپ وتەدى زەرتتەۋشىلەر. «كەدەيلەر, ايەلدەر, شاعىن توپتار (ەتنوستىق, لينگۆيستيكالىق, ءدىني, سەكسۋالدىق نەمەسە ميگرانتتار), تۇرعىلىقتى تۇرعىندار, اۋىلدىق جەرلەر مەن الىس اۋدانداردىڭ ادامدارى, مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى كىسىلەر مەن تەڭىزگە شىعاتىن مۇمكىندىكتەرى جوق نەمەسە تابيعي رەسۋرستارى شەكتەۋلى ەلدەر ادەتتە مەيلىنشە قيىنىراق كەدەرگىلەرگە تاپ بولادى», دەپ تۇسىندىرەدى بۇۇ-داعىلار.
«جۇمىسسىزدىق ادەتتە قىلمىستىڭ, ءوزىن ءوزى ءولتىرۋدىڭ, زورلىق-زومبىلىقتىڭ, ناشاقورلىق پەن باسقا دا الەۋمەتتىك پروبلەمالاردىڭ وسۋىمەن بايلانىستى كەلەدى. وسىلايشا, جۇمىستان الىناتىن الەۋمەتتىك تيىمدىلىكتەر جەكە جالاقى تولەمىنىڭ تيىمدىلىگىنەن الدەقايدا جوعارى تۇرادى», دەلىنگەن زەرتتەۋدە.
ەگيپەت ەرەۋىلدەرىنىڭ ەرتەڭى جوقشىلىققا اپاردى
ءال-دۋۆايكا – كايردىڭ شىعىسىنداعى ەڭ كەدەي ماحاللالاردىڭ ءبىرى. مۇندا كەلگەن ءاربىر شەت جەرلىك ادام مىسىردىڭ اراب ەلدەرى ىشىندەگى ەڭ باقۋاتى كەم مەملەكەت ەكەنىنە كوزىن جەتكىزە تۇسەدى. ايتاتىنى جوق, ەگيپەت جۇرتىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن وسىنداي كەمباعالدار قۇرايدى. ەلدە 2011 جىلعى قاڭتار ايىندا بۇرق ەتە قالعان رەۆوليۋتسيانىڭ دا باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى تاپ وسى كەدەيشىلىكتىڭ بولعانى ەش كۇمان تۋعىزبايدى. سودان بەرى دە سول «قۋ كەدەيلىك» بۇل ەلدىڭ تابالدىرىعىنان كەتە قويعان جوق. كەرىسىنشە, رەۆوليۋتسيانىڭ كەسىرىنەن ەلدىڭ جاعدايى بۇرىنعىدان بەتەر ناشارلاي ءتۇستى. قازىر ەل ەكونوميكاسىنىڭ رەتسەسسياسى, جۇمىسسىزدىقتىڭ ءوسۋى جانە ايلىق جالاقىنىڭ تومەندەۋى سالدارىنان كەدەيلىكتىڭ قامىتى جۇرتتىڭ بارىنشا كوبىرەك بولىگىنە كيىلە باستادى.
ءنىل جاعاسىنداعى قالاداعى قاپتاعان لاشىقتار كوشەلەر مەن تۇيىقتاردىڭ بويلارىن شىم-شىتىرىق شىرعالاڭعا اينالدىرىپ جىبەرگەن. ولارعا كىرگەن ادامنىڭ جۋىر ماڭدا قايتا شىعار جولدى تابۋى قيىنداۋ. قۇبىرلاردان اققان اعىن سۋلار ورامدار ورايلارىن شىلقىتا الىپ جاتىر. ولاردان پايدا بولعان كولشىكتەر بالالاردىڭ ويىن الاڭدارىنا اينالعان. سول ماڭداعى لاشىقتاردىڭ ءبىرىنىڭ قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي جالعىز بولمەسىندە ءابۋ حۋسەين ەسىمدى ازامات بەس بالاسىمەن بىرگە تۇرىپ جاتىر. «مەنىڭ ەشتەڭەم جوق: اقشام دا, جۇمىسىم دا, دەمەك, ۇيدە دە ەشقانداي ۇنەم جوق: وسىمدىك مايى دا, نان دا – ەشتەڭە», دەيدى ءابۋ حۋسەين.
ەلەكتر جارىعىنىڭ ءۇزىلىپ بەرىلۋى, سۋ قۇبىرلارى مەن قالىپتى كاناليزاتسيانىڭ بولماۋى – بۇل جەردەگىلەرگە ابدەن ۇيرەنشىكتى نارسە. ال مۇنداي ولقىلىقتاردىڭ قاتارىن توقتاماي سوزىپ كەتە بەرۋگە بولادى. «كورىپ تۇرسىزدار ما, ۇيدە ادام اينالاتىن جەر شامالى, ۇكىمەت تۇك تە كومەكتەسپەيدى. مەن تەرەزەسىنەن سۋ ساۋلاپ قۇيىپ تۇراتىن جالعىز ءبولمەدە تۇرامىن», دەيدى كەلەسى ءبىر تۇرعىن ايەل.
مەملەكەتتىك ورگاندار جۇرتتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋعا مۇلدەم قابىلەتسىز بولىپ شىقتى. سوڭعى ءۇش جىلدا الەۋمەتتىك پروبلەمالار تەك قانا كوبەيە ءتۇستى. رەۆوليۋتسيا كەزىندە ايتىلعان مۇمكىندىكتەردى تەڭەستىرۋ مەن الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى ورناتۋ جونىندەگى تالاپتار سول كۇيى ورىندالماي, ءسوز جۇزىندە قالىپ قويدى. «جۇرت وسىنىڭ بارىنەن شارشاپ, مەزى بولدى. ەندىگى رەۆوليۋتسيا, ءسىرا, اش ادامداردىكى بولاتىن شىعار. ءبىز ۇكىمەتتەن كومەك كۇتىپ ءجۇرمىز, ءبىز مەملەكەتىمىزدىڭ بار ەكەندىگىن بىلدىرەتىن ارەكەتتەردىڭ بولعانىن قالايمىز», دەيدى اشراف سالەم دەگەن كىسى.
كايردىڭ از-زابالين دەگەن شاعىن اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى وسىنداعى كۇل-قوقىستاردىڭ ەسەبىنەن كۇن كورەدى. وسى ماڭدا تۇراتىن 35 مىڭ ادام قوقىسقا تاستالعان زاتتاردى تەرىپ الىپ, ولاردى قايتا ساتۋ ارقىلى ناپاقالارىن ايىرادى. «ساياسي رەجىمدەر وزگەرىپ تۇرعانىمەن, ەگيپەتتىڭ كەدەيلىگى بۇرىنعىسىنشا كۇننەن كۇنگە ءشولدى باسۋ ءۇشىن ءبىر جۇتىم تازا اۋىز سۋ ىزدەۋ, اشتىقتىڭ ارانىن قايتارۋ ءۇشىن ءبىر ءتىلىم نان تابۋ سەكىلدى قاراپايىم كۇنكورىستىڭ مۇقتاجدىعىن قاناعاتتاندىرۋعا ۇلاسىپ كەلە جاتىر», دەپ حابارلايدى «ەۋرونيۋستىڭ» كايردەگى ءتىلشىسى موحاممەد شەيحيبراگيم.
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
