سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ينۆەستوردى قولداۋ – ماڭىزدى باسىمدىق
– دارحان امانگەلدى ۇلى, وتكەن جىلعى ەسەبىڭىزدە ءوڭىر دامۋى قارقىندى ەكەنىن ايتتىڭىز. دەگەنمەن وسى كورسەتكىشتەردى كەيىنگى بىرنەشە جىلمەن سالىستىرا ايتساڭىز. وبلىس مارتەبەسى تۇركىستانعا نە بەردى؟
– وزدەرىڭىزگە ءمالىم, وبلىستىڭ قۇرىلعانىنا 6 جىل بولدى. تۇركىستاندى رۋحاني استانا رەتىندە دامىتۋ ءىس-شارالارى ءوڭىر ەكونوميكاسىنا تىڭ سەرپىن بەردى. نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر ءوسىمى قالىپتاستى. جالپى وڭىرلىك ءونىم 6 جىلدا 2,5 ەسە ءوسىپ, بىلتىر 4,2 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بيىل 6 ترلن تەڭگەگە جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
جالپى, ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,3 ەسە ارتىپ, وتكەن جىلى العاش رەت 1 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بىلتىر وڭدەۋ ونەركاسىبىندە جوسپارلانعان 20 ينۆەستيتسيالىق جوبا تولىق ىسكە قوسىلىپ, 594 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. تۇركىستان تۇركى الەمى كوز تىككەن قالاعا اينالدى. مۇندا 250-دەن استام زاماناۋي عيمارات بوي كوتەردى. تۇرعىن ۇيلەر, مادەنيەت, سپورت, ءبىلىم, مەديتسينا, ينفراقۇرىلىم نىساندارى ەل يگىلىگىنە بەرىلدى.
دەگەنمەن پروبلەما جوق دەپ ايتا المايمىز. ءوڭىردىڭ وزىندىك كىرىسى ءالى دە تومەن. جۇمىسسىزدىق تا – باستى پروبلەمانىڭ ءبىرى. وبلىس نەگىزىنەن رەسپۋبليكالىق ترانسفەرتتەرگە تاۋەلدى. قازبا بايلىق تابىسىمەن ءوڭىردى دامىتۋ قيىن. تاعى ءبىر ماسەلە, كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدەن كورەيا رەسپۋبليكاسىنا جۇمىس ىستەۋگە بارعاندار سانى ارتقانى بەلگىلى. كەيىنگى 5 جىلدا وبلىستان 484 مىڭ تۇرعىن باسقا وڭىرلەرگە قونىس اۋدارعان. ونىڭ 56 پايىزى – جاستار. سوندىقتان بىزگە ەكونوميكانى دامىتۋ باعىتتارىن وزگەرتۋگە كۇش سالۋ ماڭىزدى. بۇرىنعى تاپتاۋرىن جولمەن ەلدىڭ الەۋەتىن كوتەرە المايمىز. تۇبەگەيلى وزگەرىس كەرەك. قازىر وسىعان باسا ءمان بەرىپ وتىرمىز. ماقساتىمىز – وبلىستىڭ جالپى وڭىرلىك ءونىم كولەمىن ەكى ەسە ارتتىرۋ. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرىپ, جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, كىرىس كوزدەرىن ۇلعايتۋعا كۇش سالامىز. ءوندىرىس, اۋىل شارۋاشىلىعى, تۋريزم, مادەنيەت, كاسىپكەرلىك سالالارىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرە باستادىق. تاعى ءبىر ماسەلە, جاڭا زاۋىتتارعا مامان قاجەت. وبلىستا ەكى ءىرى وقۋ ورنى عانا بار. ءبىز بىلىكتى كادر دايارلاپ, جاستاردى وڭىردە تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن وڭتۇستىك كورەيامەن بىرلەسىپ, تۇركىستاندا وقۋ ورنىن اشامىز. سارىاعاش كوللەدجىندە زاماناۋي ءىت سالاسى مامانىن دايارلايمىز. مۇنىڭ ءبارى وڭىردە جاس كادرلار, كاسىپورىن سانىن ارتتىرىپ, جاڭا زاۋىتتار سالىنۋىنا سەرپىن بەرەدى.
– مەملەكەت باسشىسى «ايماققا ينۆەستيتسيا تارتۋ – اكىمنىڭ باستى مىندەتى» دەي كەلە, قوماقتى قارجى سالۋعا دايىن ينۆەستورلارعا جاعداي جاساۋدى تاپسىردى. وسى باعىتتاعى جۇمىستارعا توقتالساڭىز؟
– دۇرىس ايتاسىز, ءبىز ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىسىن ءبىرىنشى ورىنعا قويدىق. وڭىردە ينۆەستيتسيالىق شتاب جۇمىس ىستەيدى. ءاربىر ينۆەستورمەن جەكە كەزدەسىپ, قولداپ, ءار جوبانىڭ تۇپكىلىكتى جۇزەگە اسۋىن ءجىتى باقىلاپ وتىرمىز. بارلىق اۋدان, قالا اكىمىنە ناقتى ينديكاتورلار بەكىتىلدى. ولاردى كاسىپكەرلەرمەن بىرگە قىتاي, اۋستراليا, وزبەكستان ەلدەرىنىڭ وندىرىستىك ايماقتارىنا ىسساپارعا جىبەردىك. دەلەگاتسيا الەمگە تانىمال كاسىپورىن, زاۋىتتاردى ارالادى. الپاۋىت كومپانيالارمەن كەلىسىمدەر جاسالدى.
التى جىلدا وبلىس ەكونوميكاسىنا تارتىلعان ينۆەستيتسيا 3 ەسە ارتىپ, 2023 جىلى 972 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. نەگىزگى كاپيتالعا باعىتتالعان قارجىنىڭ باسىم بولىگى جەكە ينۆەستيتسياعا تيەسىلى. بىلتىر جوسپارلانعان 56 ينۆەستجوبا تولىق ىسكە قوسىلدى. ەكونوميكاعا تىڭ سەرپىن بەرەتىن 145 جوبا پۋلى قالىپتاستى. بۇل جوبالار 17 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشىپ, وزىندىك كىرىستى قوسىمشا 100 ملرد تەڭگەگە ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇل تۇرعىدا ينۆەستورلارعا قولايلى جاعداي جاساۋعا باسا ءمان بەرىپ وتىرمىز.
بىرىنشىدەن, وڭىردە 594 گەكتاردى قۇرايتىن 10 يندۋستريالىق ايماق جانە 580 گەكتاردان تۇراتىن ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار بار. وندا 49 كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. قوسىمشا 39 جوبانىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ەكىنشىدەن, شاعىن وندىرىستىك پارك اۋماعىندا 42 عيمارات سالىنىپ جاتىر. ءبىرىنشى كەزەڭدە 14 عيمارات قۇرىلىسى اياقتالدى. جالپى قۇنى 30,7 ملرد تەڭگە بولاتىن 10 جوبا جوسپارلانسا, سونىڭ 7-ەۋى (24,2 ملرد تەڭگە) ىسكە قوسىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا توڭازىتقىش وندىرەتىن «UBC group», اسكەري شاتىر مەن جيھاز وندىرەتىن «Aqniet holding», جاڭبىرلاتىپ جانە تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسىن شىعاراتىن «BNK group» كومپانيالارى بار. وندىرىستىك پاركتىڭ بيىل اياقتالاتىن ەكىنشى جانە ءۇشىنشى كەزەڭىندە 70 ملرد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا قارجىسىنا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ جوسپارلانعان. وسىنداي پاركتى اۋدانداردا دا سالۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ قوماقتى قارجى سالۋعا دايىن ءىرى كومپانيالارعا ء«بىر تەرەزە» قاعيداتىمەن جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ جونىندەگى تاپسىرماسى ايرىقشا نازاردا. 2024–2027 جىلدار ارالىعىندا 2,1 ترلن تەڭگەگە 145 جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان. ونىڭ ىشىندە «پگۋ تۇركىستان» قۋاتتىلىعى 926,5 مۆت قۇرايتىن بۋ-گاز قوندىرعىسى, «Standard Petroleum» مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى, «قازاتومپرومنىڭ» كۇكىرت قىشقىلىن ءوندىرۋ زاۋىتى, «كازكراحمال» جۇگەرىنى تەرەڭ وڭدەۋ زاۋىتى بار. ماسەلەن, «Beibars-Bottlers» اۋىز سۋ جانە ءتۇرلى ءتۇستى سۋسىندار زاۋىتىندا جىلىنا 85–100 ملن ليتر ءونىم شىعارۋ كوزدەلىپ وتىر, 100-گە جۋىق ادام جۇمىسپەن قامتىلادى. ال «Global textile» زاۋىتى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن 10 مىڭ توننا ماقتا تالشىعىن وندىرەدى. سونىمەن قاتار 2000 جۇمىس ورنى اشىلماق. «Lihua xinjang group» تەكستيل كلاستەرى جوباسىنىڭ قۇنى – 180 ملرد تەڭگە. ماقتا كلاستەرىن دامىتىپ, ونى وڭدەۋ, ءجىپ ءيىرۋ, ماتا شىعارۋ جانە ماقتا ەگۋ ءوندىرىسىن جۇزەگە اسىرادى. 2500-دەي جۇمىس ورنى قۇرىلادى. زاۋىت اشىپ قانا قويماي, ودان شىعاتىن تاۋار مەن ءونىمدى وتكىزۋگە دە ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن.
ينۆەستيتسيا تارتۋ وڭاي ەمەس. تۇركىستان قالاسىندا حالىق سانى, جۇمىس كۇشى از. وعان قوسا, ينۆەستور ينفراقۇرىلىمعا, ءبىلىم, مەديتسينا ساپاسىنا ءمان بەرەدى. ولار ماماندارىن اكەلۋى ءۇشىن بالالارىنا شەت تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن باسەكەلى مەكتەپ ىزدەيدى. مۇنداي ءبىلىم ۇيالارى وڭىردە جوققا ءتان. سوندىقتان ينۆەستور تارتۋدا كورشى ەلدەردەن ەكە ەسە كوپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. ينۆەستيتسيا تارتۋ, جۇمىس ورىندارىن اشۋ ارقىلى ەلدىڭ ءال-اۋقاتى عانا جاقسارمايدى, حالىقتىڭ ساناسى, مادەنيەتى, تۇرمىسى كوتەرىلەدى. سول ارقىلى ەلىمىزدە ساياسي تۇراقتىلىق بەكي تۇسەدى.
سۋدى ۇنەمدەپ, قوردى مولايتۋعا كىرىستىك
– تۇركىستان – اگروونەركاسىبى قارقىندى ءوڭىر. مەملەكەت باسشىسى «اۋىل شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىندار سانىن مەيلىنشە كوبەيتۋ كەرەك», دەدى. بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار ىسكە اسىپ جاتىر؟
– پرەزيدەنت 2023 جىلى حالىققا جولداۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى كوكەيكەستى ماسەلەلەرگە توقتالىپ, وسىعان قاتىستى ناقتى تاپسىرما بەردى. تۇركىستان ءوڭىرى ءۇشىن بۇل اسا ماڭىزدى. سەبەبى حالىقتىڭ 80 پايىزى اۋىلدا تۇرادى. سوندىقتان ءبىز جاڭا تەحنولوگيا ەنگىزۋ جۇمىستارىن كۇشەيتتىك. ناتيجە دە بار. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ءونىم كولەمى 2023 جىلى 1,2 ترلن تەڭگەدەن اسىپ, رەسپۋبليكادا كوش باستادىق. ەگىستىكتى ءارتاراپتاندىرۋ ناتيجەسىندە رەكوردتىق 3,3 ملن توننا كوكونىس, باقشا ءونىمى جينالدى.
ەلىمىزدەگى جىلىجايدىڭ 70%-ى تۇركىستان وبلىسىنا تيەسىلى. وڭىردە جىلىجايدىڭ جالپى كولەمى 1640 گەكتارعا جەتىپ, 140 مىڭ توننا ءونىم جينالدى. رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 42%-ى كوكونىسپەن قامتاماسىز ەتىلدى. جۇيەلى جۇمىس ناتيجەسىندە ارنايى ستاندارت ازىرلەنىپ, 801 جىلىجاي سەرتيفيكاتتالدى. بۇل شارۋاشىلىقتاردى سۋبسيديالاۋدىڭ جاڭا ەرەجەسى بەكىتىلىپ, وندىرۋشىدەن تىكەلەي كومىر ساتىپ الۋ كەلىسىلدى.
وبلىستا ماقتا وسىرۋمەن شۇعىلداناتىن 25 مىڭ اگروقۇرىلىمدا 75 مىڭ ادام ەڭبەك ەتەدى. جينالعان 98 مىڭ توننا ماقتا تالشىعىنىڭ 82%-ى ەكسپورتقا باعدارلانعان. تيىسىنشە الەمدىك بيرجا باعاسىنا تاۋەلدىلىگى جوعارى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ماقتا-توقىما كلاستەرىن قۇرۋ جوباسى ازىرلەندى. وندا القاپتى 25%-عا ازايتىپ, ەگىستىكتى ءارتاراپتاندىرۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق ساپالى تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن كەڭىنەن ەنگىزۋ جانە ماقتانى قايتا وڭدەۋ ۇلەسىن 100%-عا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. «اۋىل اماناتى» جوباسى 6 باعىتتا ىسكە اسىرىلدى. وعان 19,8 ملرد تەڭگە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ءبولىنىپ, 3256 جوبا قارجىلاندىرىلدى. ناتيجەسىندە 3517 جۇمىس ورنى اشىلىپ, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشى سانى قىسقاردى. 19 قايتا وڭدەۋ كاسىپورنى اشىلىپ, 75 كووپەراتيۆ قۇرىلدى.
وڭىردە 875 مىڭ گەكتار ەگىس القابى بار, ونىڭ 99%-ىن پايدالانىپ وتىرمىز. جەردi اۋىلشارۋاشىلىق اينالىمىنا ەنگiزۋ مۇمكiندiگi مەيلiنشە شەكتەۋلi. سوندىقتان ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن وبلىستىڭ كليماتتىق تيىمدىلىگىن پايدالانا وتىرىپ, شەتەلدىڭ وزىق تاسىلدەرى ەنگىزىلىپ جاتىر.
– تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – سۋ تاپشىلىعى. وڭىردە قۇرعاقشىلىق قاۋپى اسا جوعارى ەكەنى, سوندىقتان داقىلدىڭ سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن ءتۇرىن ازايتىپ, ءتوزىمدى ءتۇرىن كوبەيتۋ, سۋ ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيانى ەنگىزۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. بۇل جۇمىس قالاي اتقارىلىپ جاتىر؟
– ءيا, جىلدان-جىلعا سۋ ماسەلەسى كۇردەلەنىپ كەلەدى. ونى ۇنەمدەۋ, نىسانداردى رەتكە كەلتىرۋ ءىسى وبلىس ەكونوميكاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەسكى ادىسپەن جۇمىس ىستەۋگە بولمايدى. «ەل وسەدى, جەر وسپەيدى» دەمەكشى, جەر, سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جاڭا مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ كەرەك. كەڭەستىك تاسىلدەن باس تارتىپ, جىلىجايلار فورماتىنا ءوتۋ ماڭىزدى. دامىعان ەلدەردە اۋىل شارۋاشىلىعىمەن حالىقتىڭ 2 پايىزى, ورتاشا دامۋشى ەلدەردە 5–7 پايىزى عانا اينالىسىپ, ونىممەن تولىق قامتىسا, ءبىزدىڭ وڭىردە تۇرعىنداردىڭ 25 پايىزى وسى سالادا جۇمىس ىستەيدى. بۇل – تاۋەكەلى كوپ قيىن سالا. اۋىل شارۋاشىلىعىنا تەرەڭ ترانسفورماتسيا جاسالۋعا ءتيىس.
وڭىردە سۋ شىعىنىن ازايتۋ تەحنولوگياسى 32 298 گەكتارعا ەنگىزىلىپ, ول سۋدى 2 ەسە ۇنەمدەپ, ءونىمدى 3 ەسە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. بيىل وبلىستا اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارى 873 مىڭ گەكتارعا سەبىلدى. سۇرانىسقا بايلانىستى ءتۇسىمى جوعارى داقىلعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, ماساقتى, مالازىقتىق داقىلدار, كوكونىس, كارتوپ, باقشا داقىلدارى 3 مىڭ گەكتارعا ارتتى. ال ماقتانى 11 مىڭ گەكتارعا, مايلى داقىلداردى 6 مىڭ گەكتارعا ازايتىپ وتىرمىز.
بيىل تاجىريبە رەتىندە 3000 گەكتار القاپقا ماقتا جاڭا ادىسپەن ەگىلدى. بۇل تەحنولوگيا سۋ, ەنەرگيا, ەڭبەك رەسۋرسىن, مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ۇنەمدەي وتىرىپ, گەكتارىنان كەمىندە 60 تسەنتنەردەن ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءتۇسىم وبلىستىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنەن 2,5 ەسەگە جوعارى. الداعى 5 جىلدا ماقتا 41,4 مىڭ گەكتارعا, كۇرىش 1,2 مىڭ گەكتارعا ازايىپ, جۇگەرى, بۇرشاقتى, مالازىقتىق داقىلدارعا الماستىرىلادى.
سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىنىڭ تيىمدىلىگى وسىمدىككە قورەكتى تىكەلەي بەرىپ, سۋ مەن تىڭايتقىش شىعىنىن ايتارلىقتاي ازايتىپ, شارۋا جۇمىسىن جەڭىلدەتىپ, ونىمدىلىكتى 2-3 ەسە ارتتىرادى. تامشىلاتىپ سۋارۋدىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – سۋ ويلى-قىرلى القاپتىڭ كەز كەلگەن جەرىنە بىردەي جەتەدى.
ۇنەمدەۋ تەتىگىن ەنگىزىپ قانا قويماي, وعان قاجەت جابدىقتى شىعاراتىن كاسىپورىن اشۋدى دا باستاپ كەتتىك. اتاپ ايتقاندا, بيىل «BNK Group LTD» جشس-نىڭ قۇنى 4,1 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن «جىلىنا 1000 دانا جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ ماشينالارىن شىعارۋ» زاۋىتى اشىلدى. وسى كاسىپورىننىڭ 50 مىڭ گەكتاردى, «تۇران سۋ» مەكەمەسىنىڭ جىلىنا 9 مىڭ گەكتاردى تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسىن وندىرەتىن كاسىپورىندارى ماۋسىم ايىندا ىسكە قوسىلادى. «ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا» باعدارلاماسى اياسىندا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ شىعىنىنىڭ 50%-ىن وتەۋ, جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن وتەۋ ۇلەسىن قوسىمشا 30%-عا ۇلعايتۋ قاراستىرىلعان.
رەسپۋبليكاداعى سۋارمالى جەرلەردىڭ تورتتەن ءبىرى وبلىسقا تيەسىلى. وسىعان بايلانىستى تاسقىن كەزەڭدەرىندە سۋ جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىرقاتار سۋ نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. اتاپ ايتقاندا, تۇركىستان ماگيسترالدى كانالىنىڭ 59 شاقىرىمى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە 60 ملن تەكشە مەتر سۋ ۇنەمدەلدى. «كەڭساي – قوسقورعان-2» سۋقويماسى سالىنىپ, 31 ملن تەكشە مەتر سۋ تۇركىستان قالاسى اۋماعىنا جەتكىزىلدى. بۇدان بولەك «بايدىبەك اتا» سۋقويماسى سالىنىپ جاتىر. 68 ملن م³ سۋ سىياتىن جوبانىڭ قۇنى – 15,9 ملرد تەڭگە. كەلەسى جىلى «بورالداي» سۋقويماسى قۇرىلىسىن باستاۋ كوزدەلگەن. 50 ملن م³ سۋ سىياتىن سۋ قويماعا 13,8 ملرد تەڭگە قاجەت. اتالعان جوبالار قوسىمشا 113 ملن تەكشە مەتر سۋدى جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ينفراقۇرىلىم جاقسارىپ, تۋريستىك الەۋەت ارتادى
– بۇل ايماقتىڭ تابيعاتى, تاريحي ورىندارى, حالىقتىڭ قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى بەلسەندىلىگى ەرەكشە. وسىناۋ يگىلىكتەردەن تۇركىستان جەتكىلىكتى تابىس تاۋىپ وتىر ما؟ وسى رەتتە تۋريزم سالاسىنىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– وڭىردە ءتۋريزمدى سالماقتى تابىس كوزىنە اينالدىرۋدىڭ مۇمكىندىگى مول ەكەنى راس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن تۇركىستانعا ەرەكشە مارتەبە بەرۋ باستاماسى جۇرتشىلىقتى قۋانتتى. جاقىندا پرەمەر-مينيستر «تۇركىستان قالاسىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ جوباسىن ءماجىلىس قاراۋىنا ەنگىزۋ تۋرالى قاۋلىعا قول قويدى. وسى زاڭ مادەني مۇرانى ساقتاۋ جانە جاڭعىرتۋعا, ءداستۇرلى قولونەردى دامىتۋعا, تۇركىستاندى رۋحاني-مادەني, تاريحي, تۋريستىك ورتالىق رەتىندە تۇرلەندىرۋگە سەرپىن بەرمەك.
بىلتىر تۇركىستاندى تۇركى الەمىنىڭ 2024 جىلعى تۋريستىك استاناسى دەپ جاريالاۋ ۇسىنىسى قولداۋ تاپتى. بۇل شەشىم – باۋىرلاس ەلدەردىڭ تۋريزم باعىتىنداعى بايلانىسىن نىعايتۋعا ايرىقشا ىقپال ەتە تۇسەدى.
وبلىستا تۋريستەرگە ۇسىنىلاتىن نەگىزگى 3 باعىت ايقىندالعان: تاريحي-تانىمدىق, ەكولوگيالىق جانە ەمدىك-ساۋىقتىرۋ ءتۋريزمى. 2023 جىلى تۋريست سانى 560 مىڭنان اسىپ, 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 19%-عا ارتتى. بىلتىر ءبىر كۇندىك كەلۋشىلەر سانى 1 ملن ادامعا جۋىقتادى. بىلتىر تۋريستىك جولداردى جاقسارتۋ ءۇشىن 10,6 ملرد تەڭگەگە 7 جوبا اتقارىلدى. بيىل 19 جوبا ىسكە اسادى. تۇركىستان قالاسىندا جەكە ينۆەستيتسيا ەسەبىنەن «قولونەر ورتالىعى» جوباسى قولعا الىندى. بۇدان بولەك قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى ماڭىنداعى «كۇلتوبە» ەسكى قالاشىعى اباتتاندىرىلادى.
وبلىس ورتالىعىندا اۋماعى 11,8 گەكتار جەرگە اكۆاپارك, ۆيللا ايماقتارى قامتىلعان بەس جۇلدىزدى قوناقۇي سالۋ جونىندە كەلىسسوز جۇرگىزىلدى. سونداي-اق شەتەلدىكتەر قىزىعۋشىلىعىن ەسكەرىپ, ۇلتتىق ويىندارىمىزدى جانە ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا 99,3 گەكتار اۋماققا يپپودروم نىسانى سالىنادى. تۇركىستان اۋەجايىنىڭ ۇشۋ گەوگرافياسى دا كەڭەيتىلىپ جاتىر. قازىر اۋەجاي 3 حالىقارالىق (ىستانبۇل, كۋۆەيت, ابۋ-دابي) جانە 6 ىشكى (استانا, الماتى, اقتاۋ, اقتوبە, ورال, قوستاناي) اۋە باعىتىنا قىزمەت كورسەتەدى. ءبىز ءتۋريزمدى جۇمىس ورنىن اشاتىن ءارى ەكونوميكاعا ۇلەس قوساتىن سالا رەتىندە دامىتا بەرەمىز.
– ەندىگى سۇراق ءبىلىم سالاسى احۋالىنا قاتىستى. تۇركىستان – حالىق سانى قارقىندى ءوسىپ كەلە جاتقان ءوڭىر. وسى تۇرعىدا ايماقتا وقۋشىلاردى مەكتەپپەن قامتۋدىڭ وزەكتى ەكەنىن بىلەمىز. بۇل ماسەلەنى رەتتەۋ قالاي جۇزەگە اسىپ جاتىر؟
– وبلىس حالقىنىڭ 38%-ى – بالالار مەن كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەر. وڭىردە جالپى 1052 مەكتەپتە 520 مىڭ وقۋشى ءبىلىم الادى. 5 ءۇشاۋىسىمدى جانە 4 اپاتتى مەكتەپ بار. جاڭا ءبىلىم وشاقتارى قۇرىلىسى ءۇشاۋىسىمدى جانە اپاتتى مەكتەپ ماسەلەسىن تولىق شەشەدى. بىلتىر وڭىردە 20 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى. بيۋدجەت ەسەبىنەن ءۇش جىلدا 100-گە جۋىق مەكتەپ سالۋ جوسپارلانعان. بيىل وبلىستا 43 ءبىلىم ورداسى سالىنىپ جاتسا, ونىڭ 29-ى – «جايلى مەكتەپ». جالپى, 3 جىلدا 63 «جايلى مەكتەپ» سالۋ كوزدەلگەن.
ەكىنشىدەن, پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن «قاۋىپسىز مەكتەپ» جوباسى ىسكە استى. 6 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, ءبىلىم ۇيالارى قورشاۋلارى رەتتەلىپ, كۇزەت ماسەلەسى شەشىلدى. 200 مىڭعا جۋىق باستاۋىش سىنىپ وقۋشىسى ىستىق تاماقپەن قامتىلدى. وڭىردە 121 ءبىلىم ۇياسى كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. ونىڭ 22-ءسى كۇردەلى جوندەۋدەن وتسە, 63-ءى اعىمداعى جوندەۋ ارقىلى رەتتەلەتىن بولدى. جالپى, ءبىر جىلدا 108 ءبىلىم نىسانى جوندەلەدى. بۇل – وبلىس تاريحىندا بولماعان جاعداي. وسى ماسەلەنىڭ كوبىن سالاعا بولىنگەن قارجىنى ۇنەمدەۋ ارقىلى شەشىپ جاتىرمىز.
– تۇركىستان ءۇشىن تاعى ءبىر ماڭىزدى سالا – قۇرىلىس. كورىپ وتىرمىز, وبلىس ورتالىعىنىڭ بەت-بەينەسى وزگەرگەن. جاڭا عيمارات قانا ەمەس, مەكەمە, كاسىپورىن كوبەيىپتى. وسىعان وراي حالىقتى باسپانامەن قامتۋ ماسەلەسى وزەكتى بولا تۇسەتىنى بەلگىلى...
– وبلىس قۇرىلعاننان بەرى قۇرىلىس قارقىنى 2,9 ەسەگە ءوستى. 176 كوپقاباتتى ءۇي سالىندى, 40 مىڭعا جۋىق وتباسى جاڭا پاتەرگە يە بولدى. 232 تۇرعىن ءۇي كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. تۇركىستان قالاسىندا شامامەن 80 مىڭ تۇرعىنعا ينفراقۇرىلىم جاساقتالىپ, تۇرعىن ءۇي سالىندى. جاڭا شاعىن اۋداندار بوي كوتەرىپ, تالاي وتباسىنىڭ باسپانا ماسەلەسى شەشىلدى.
بيىل بيۋدجەت ەسەبىنەن 41, جەكە ينۆەستورلار ەسەبىنەن 24 كوپقاباتتى ءۇي سالۋ جوسپارلانعان. جەكە قارجى ەسەبىنەن سالىناتىن جەر ۇيلەر جوسپارى – 781,851 مىڭ شارشى مەتر. سونىمەن قاتار 2024 جىلى جالپى 145 000 شارشى مەتردى قۇرايتىن 191 ءۇي سالۋ جوسپارى بەكىتىلدى. قازىر 159 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, جىل سوڭىنا دەيىن تاپسىرۋ جوسپارلانعان. وڭىردە تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە تۇرعاندار سانى كوپ. ءبىز بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى جالعاستىرامىز. اۋدان, قالالاردا دا جۇمىس جۇرەدى.
ءوڭىردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ باعىتىندا دا قۇرىلىس قارقىنى جوعارى. تابيعي گازبەن قامتۋ سالاسىندا قۇرىلىسى 2012–2022 جىلدار ارالىعىندا جۇرگىزىلىپ, ىسكە قوسىلماعان 38 پروبلەمالىق نىسان بولعان. ءاربىر نىسان بويىنشا ءتيىستى جۇمىس اتقارىلىپ, ناتيجەسىندە 91 مىڭ حالىق تۇراتىن 35 ەلدى مەكەن جانە 4 گاز تارتۋ ستانساسى تابيعي گازعا قوسىلدى. سارىاعاش قالاسىندا 13 كوپقاباتتى ارەندالىق تۇرعىن ءۇي كارىز جۇيەسىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى بىرنەشە جىلدان بەرى بوس تۇردى. اتالعان ماسەلە مودۋلدىك كارىز جۇيەسىن سالۋ ەسەبىنەن شەشىلدى. ناتيجەسىندە, 585 وتباسى باسپانالى بولدى. 2018 جىلى وبلىستىڭ وڭتۇستىك ايماعىنداعى 5 اۋداندا 800 مىڭ تۇرعىندى ساپالى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتەتىن «قىزىلاسكەر» قوسالقى ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى باستالعان. ونىڭ قۇرىلىسىن 2023 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا تولىق اياقتاپ, حالىق يگىلىگىنە بەردىك.
ايماقتى دامىتۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ, اۋىلداردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ, كاسىپورىندار اشۋ باعىتىنداعى جۇيەلى جۇمىستار جالعاسىن تابادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
قامبار احمەت,
«Egemen Qazaqstan»
