* ەسەنبەرلين – 100 
دالا تاريحىنىڭ داۋىلپازى
ء«ىلياس ەسەنبەرلين. سۋرەتكەر اقيقاتى – تاريح شىندىعى» اتتى القا-قوتان اڭگىمەگە قاتىسۋشىلار 100 جىلدىعى اتاپ ءوتىلىپ جاتقان زامانىمىزدىڭ اسا كورنەكتى جازۋشىسىنا وسىنداي باعا بەردى. ءبىر عاجابى, وسى شارا قازىرگى قازاقستان جازۋشىلار وداعى عيماراتىنىڭ ءبىر كەزدەرى ءىلياس ەسەنبەرلين وتىرعان كابينەتىندە وتكىزىلدى. بۇل بولمەدە بۇگىندە اقساقالدار القاسى ورنالاسقان. ءسويتىپ, جازۋشى رۋحى ءوزى جايلى زەردەلى اڭگىمەنىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, اينالا توڭىرەكتە قالىقتاپ جۇرگەندەي اسەر ەتتى. وداقتىڭ باسقارما توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, اقىن عالىم جايلىباي بۇل القالى جيىننىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ وتكىزىلىپ جاتقاندىعىن اتاپ ايتتى. ءى.ەسەنبەرليننىڭ 100 جىلدىعى ۇكىمەتتىڭ رەسپۋبليكا بويىنشا كەڭىنەن اتالىپ وتىلەتىن مەرەيتويلار تىزبەسىنە ەنگەن كورىنەدى. بۇگىنگى جيىن – قاراشاڭىراقتاعى جىل باسىنداعى ءبىرىنشى اڭگىمە دەسە دە بولعانداي. ونىڭ ۇستىنە كەڭەستىك سىرەۋ ساياسات تۇسىندا ۇلتتىق سانانى وياتىپ, قازاقتىڭ ارعى تاريحىن العاش قوپارا جازعان ءداۋىر سۋرەتكەرىنىڭ 100 جىلدىعى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىمەن توقايلاسا تۇسپا-تۇس كەلۋى قۇدايدىڭ ءبىر جىرعاپ بەرگەنىندەي بولدى. 550 جىلدىق توي ءىس-شارالارىنىڭ ءبىراز بولىمدەرى تاريحي تاقىرىپتىڭ تارلانبوزى ەسەنبەرلين ەسىمىمەن بايلانىستى ايشىقتالماق. سونىمەن بىرگە, جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى, سەناتور نۇرلان ءورازاليننىڭ ساۋال جولداپ ىزەرلەۋى ارقاسىندا رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق بيۋدجەتتەردەن قارجى ءبولىنىپ, بۇگىندە ءوزى دە تاريح تۇلعاسىنا اينالعان قايسار قالامگەردىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋ ماسەلەسى ءوز شەشىمىن تاپقانداي. سونىمەن, ەسەنبەرلين جىلى باستالىپ كەتتى دەپ جالعادى ءسوزىن ع.جايلىباي. مەرەيتويعا ارنالعان ءىس-شارالار رەت-رەتىمەن وتە بەرمەك. الداعى كۇزگە قاراي استانا, الماتى جانە كوكشەتاۋ قالالارىندا جازۋشى شىعارماشىلىعىنا ورايلاستىرىلعان كەڭ كولەمدى عىلىمي كونفەرەنتسيالار وتكىزىلمەك. ادەبيەتىمىزدىڭ ابىز قارتتارىنىڭ ءبىرى, اكادەميك شەريازدان ەلەۋكەنوۆ جازۋشىنىڭ دارالىعىن ايقىندايتىن تۆورچەستۆولىق ەرەكشەلىگىن تاپ باسىپ كورسەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. ارينە, بۇرىنعى وتكەن ۇلكەن جازۋشىلارىمىزدى ۇلى, اسا كورنەكتى, كلاسسيك دەپ قوشەمەتتەي بەرۋگە بولار. بىراق ول نەسىمەن ۇلى, نەندەي سيپاتىمەن دارابوز ەكەندىگىن ايتا بىلگەن ابزال. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ ءجونى تىپتەن بولەك. ەرتەرەكتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى نۇركەن ءابدىروۆ تۋرالى تولعاۋ ولەڭىندە ول ونىڭ قازاق حالقىنىڭ قىران ۇلى ەكەندىگىن باسا كورسەتەدى. ال «قاتەرلى وتكەل» رومانىندا استارلى تۇردە ول كەزدە اتتارىن اتاۋدىڭ وزىنە تىيىم سالىنعان احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن ماعجان جۇماباەۆتىڭ بەينەلەرىن سومدايدى. ولاردىڭ اۋزىنا «ۇلت تاۋەلسىزدىگى» دەيتىن سول زاماندا ەشكىمنىڭ ويى تۇگىل, تۇسىنە كىرمەگەن سوزدەردى سالادى. باس كەتەتىن تاۋەكەلگە بەل بۋىپ كەنەسارى تۋرالى رومانىن جازادى. التى عاسىرلىق قاتپارلى قازاق تاريحىن قامتىعان «كوشپەندىلەر» تريلوگياسىنىڭ ءون بويىندا ۇلتتىڭ بەرەكە-بىرلىگىن باستى مۇرات ەتىپ قويادى. ال ودان كەيىنگى «التىن وردا» تريلوگياسىن «...تىكەنەكتىڭ ورنىنا گۇل شىقتى. ول گۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەگەن ەل ەدى» دەپ اياقتايدى. بەلگىلى جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆ اتاقتى «قاھار» رومانىنىڭ العاشقى اتى «حان كەنە» بولعاندىعىن بايان ەتتى. مۇنداي اتاۋمەن شىعارما وتپەيتىن بولعاندىقتان ونى وزگەرتۋگە تۋرا كەلگەن. باعىنا قاراي ەكىنشى اتاۋ دا ساتىمەن تابىلىپ, ۇلتتىق رۋحتىڭ سيمۆولىنا اينالىپ جۇرە بەردى. جازۋشى قۇدىرەتى ەڭ الدىمەن ونىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىنان, قاي تاقىرىپتى تاڭداپ الۋىنان كورىنەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قازاق ادەبيەتىندەگى مۇرتى بۇزىلماي جاتقان تاريحي تاقىرىپتىڭ العاشقى مۇزجارعىش كەمەسى ءىلياس ەسەنبەرلين بولعانىن استە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. جازۋشى مارال سقاقباەۆ ىلەكەڭدى ايرىقشا جاقسى كورۋى «قاھار» رومانىنان باستالعاندىعىن ەسكە الدى. ءيا, بۇل رومان شىن مانىسىندە حالىق ساناسىن سىلكىندىردى, رەزونانسى وتە ۇلكەن بولدى. حالىق بۇل كەزدە تاريحي تاقىرىپقا سۋساپ وتىرعان-دى. «الماس قىلىش» تا, «جانتالاس» تا تاريحشىلاردىڭ ايتا الماعانىن ايتىپ, جازا الماعانىن جازىپ, تاريح ماتەريالدارىن مول قامتىعاندىقتان دا جۇرتشىلىق نازارىن اۋداردى. ال «التىن وردا» تريلوگياسى كوركەمدىككە قويىلاتىن شارتتاردى ساقاداي سايلى ورىنداۋىمەن دە قۇندى. شەشەن ءوز ءسوزىن تاريحي تاقىرىپتى قاۋزايتىن جازۋشىلارعا ارنالعان ءىلياس ەسەنبەرلين اتىنداعى سىيلىق تاعايىنداۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسپەن تۇيىندەدى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, جازۋشى نۇرداۋلەت اقىش ەسەنبەرليننىڭ تاريحي تاقىرىپتى يگەرۋدەگى كوركەمدىك كونتسەپتسيالارىنا توقتالسا, جازۋشى-دراماتۋرگ ءسۇلتانالى بالعاباەۆ ونىڭ الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر بويىنشا ەڭ كوپ وقىلاتىن قالامگەر ەكەندىگىنە دايەكتى مىسالدار كەلتىردى. ۇيعىر جازۋشىسى احمەتجان اشيري ىلەكەڭنىڭ ءوز تاريحي روماندارىمەن قازاق حالقىنىڭ مىڭ جىلدىق ءومىرىن بەينەلەپ, وشپەس رۋحتى سۋرەتتەپ ۇلى ەرلىك, ۇلى ەڭبەك جاساعانىنا ءسۇيسىنىسىن ءبىلدىردى. سىنشى باقىتجان ساربالاەۆ ءىلياس ەسەنبەرلين مۇراسى بۇگىنگى قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋ ماسەلەلەرىمەن بايلانىستىرىلا زەردەلەنۋى قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۇلجاھان وردا ەسەنبەرلين قالىپتاستىرعان تاريحي مەكتەپ بۇگىنگى تاڭدا تاماشا جالعاسىن تاۋىپ جاتقاندىعىن باياندادى. قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.
