كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
ءارتۇرلى ءپالساپا بار. بىرەۋلەر سوزدەن بۇرىن دىبىس پايدا بولعان دەپ جاتادى. وسى تۇجىرىمعا توقتالساق, اۋەلى سوزدەن بۇرىن اۋەن پايدا بولعان بوپ شىعادى ەكەن. بالكىم, راس تا شىعار. كىم ءبىلسىن؟ وتىرىك بولسا گريگوري پوتانين: «ماعان بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي كورىنەدى» دەمەس ەدى دەيمىز عوي.
سەرىلەردىڭ داۋرەنى ءبىز ءۇشىن تاۋسىلماس داستانداي كورىنەتىنى بار. اسىرەسە اقان سەرى قورامسا ۇلىنىڭ ايگىلى «بالقاديشاسىن» تىڭداعاندا بويىڭدى سان ءتۇرلى سەزىمنىڭ الاۋى شارپي تۇسەتىنى انىق. ساعىنىش پەن ساعىم. ماحاببات پەن مۇڭ. ىنتىزارلىق. وسى ۇعىمداردىڭ بارلىعى ۇلتتىق بوياۋمەن ادىپتەلگەن ءاننىڭ ءون بويىندا تۇنىپ تۇر عوي.
«كەتتى دەپ بالقاديشا ەستىگەندە,
قۇشاقتاپ قۇس جاستىقتى جىلاعانىم»,
دەگەن تۇسىنا كەلگەندە ءبىزدىڭ دە جۇرەك ەزىلىپ, كوڭىل بوساپ كەتەتىنى راس. ەكى تارماقتا ادام جانىن سارساڭعا سالاتىن بۇكىل سەزىم اتاۋلىنىڭ جيىنتىعى تۇرعانى اقيقات قوي. تولعانباۋ, وي زىندانىنا قامالماۋ استە مۇمكىن ەمەس.
بوز جۋساننىڭ ءيسى اڭقىعان سارتاپ دالانىڭ كەڭدىگىندەي داۋىستى تالاپ ەتەتىن بايىرعى اندەردى تىڭداعاندا قازاق ونەرىنىڭ زاۋ بيىكتە تۇرعانىنا يلاناسىڭ. سويتەسىڭ دە, اقان ءانىنىڭ تەرەڭدىگىنە ۇڭىلەسىڭ. قاراشىعىڭدى مۇڭتۇنباعا اينالدىراتىن شىعارماعا تامساناسىڭ...
راسىندا دا, «بالقاديشا» – ۇلتىمىزدىڭ شوقتىعى بيىك تۋىندىسى. اندەگى دراما تولعاندىرماي قويمايدى. ون جىلعا جەتەعابىل ۋاقىت بۇرىن تاراز تورىندە قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, قازاق ءان الەمىنىڭ كورنەكتى وكىلى ءىليا جاقانوۆتان اقان سەرىنىڭ ءانى تۋرالى سۇرادىق. مۋزىكا زەرتتەۋشىسى ايگىلى شىعارما تۋرالى تولعانعاندا كوكەيدەگى كوپ سۇراققا جاۋاپ تاپقانداي بولعان ەدىك. «اقيقاتىندا اقان سەرىگە دەگەن مەنىڭ بار ىقىلاسىمدى «بالقاديشا» ءانى اۋداردى. ىلگەرىدە اكادەميك احمەت جۇبانوۆ مەن ەڭبەك ەتەتىن «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنە كۇيشىلەر, انشىلەر, كومپوزيتورلار تۋرالى ماقالالار اكەلىپ ءجۇردى.
ءبىر كۇنى اقان سەرى تۋرالى جازباسىن الىپ كەلدى. سول كەزدە ول كىسى: «شىراعىم, ءىليا, ءبىزدىڭ ءومىرىمىز وتە قيىن بولىپ تۇر. كوپ نارسەگە مەنىڭ قولىم بارا بەرمەيدى. اقان سەرىنىڭ, ءبىرجان سالدىڭ, ءماديدىڭ جانە وزگەلەرىنىڭ ءومىرى تۋرالى, ەستاي مەن قورلان جونىندە ءبىر كەزدە ەلدىڭ فولكلورشىلارىنان جيناعان ماتەريالىمدى كىتاپ ەتىپ شىعاردىم. الايدا قازىرگىلەر شىرقاپ جۇرگەندەي «كۇيەۋىڭ سەكسەن بەستە شال, قاديشا» دەپ جۇرگەنى ءوزىنىڭ ءتول ءسوزى ەمەس, وسى ەسىڭدە بولسىن, قازىر مۇنى ءبىز جوندەي المايمىز. ويتكەنى ءان كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ ناسيحاتىنا اينالىپ كەتتى», دەدى.
ءار ءداۋىردىڭ ءوز ءامىرشىسى بار. قازاقتىڭ قىزدارىن شالعا بەرگەن, ۇلكەن ادامدارعا قالىڭمالعا ساتقان دەگەن جەلەۋمەن ۇلبىرەپ تۇرعان بالقاديشانى «كۇيەۋىڭ سەكسەن بەستە شال, قاديشا» دەپ جاڭادان ءسوز جازدىرىپ, مۇنى ايەل تەڭدىگى ساياساتىنا تەلىپ, وسى ءاندى سولاي بەرىپ جىبەردى. وسىلايشا, اقان سەرىنىڭ:
«قىزى ەدىڭ ىبەكەڭنىڭ, بالقاديشا,
وزەندى ورلەي بىتكەن تال, قاديشا.
سەكسەن قىز سەرۋەنگە شىققان كەزدە,
ىشىندە قارا باسىڭ حان, قاديشا»,
دەپ كەلەتىن عالامات ءاندى ءبۇلدىردى», دەپ ەدى ايگىلى كومپوزيتور.
سۇيگەن جارى باقيلىق بولىپ, قۇلاگەرىنەن كوز جازىپ, قايعىدان قان جۇتىپ جۇرگەن اقاننىڭ سول داۋىردەگى جان الەمىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن دە ۇلكەن جۇرەك كەرەك. جۇرەگىنە جۇك ارقالاپ جۇرگەن سەرىنىڭ بالقاديشانى كورگەندە:
«كەتتى دەپ بالقاديشا ەستىگەندە,
قۇشاقتاپ قۇس جاستىقتى جىلاعانىم»,
دەۋىنىڭ وزىندە وزەكتى ورتەيتىن وكىنىش پەن ساعىنىش, سارقىلماس مۇڭ جاتقانى داۋسىز.
بالقاديشا ۇزاتىلار شاقتا ءبىر ەمەس, بىرنەشە تراگەديامەن بەتپە-بەت كەلگەن اقان سەرىنىڭ جان الەمىندەگى جانايقايدىڭ جيىنتىعى ءدال وسى اندە. جالعاننان باز كەشكەن ايگىلى ادامنىڭ مىلقاۋ بالاسىن جەتەكتەپ ءجۇرىپ, «بالقاديشا» دەپ اندەتكەنى راسىندا دا جۇرەكتى تىلگىلەي تۇسەدى. ايگىلى شىعارما سونىسىمەن دە شوقتىعى بيىك, سول تاريحىمەن دە ءبىز ءۇشىن اياۋلى ەكەنى راس.
