قازاقشا كونتەنت ازىرلەۋشىلەردى قولداۋ قاجەت
وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭدى جانە وعان ىلەسپە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ماسس-مەديا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە ماسس-مەديا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭداردى قاراپ, ماقۇلدادى.
پالاتا توراعاسى اتاپ وتكەندەي, بۇل زاڭدار ماسس-مەديا سالاسىنداعى زاڭنامانى جۇيەلى تۇردە جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى. نەگىزگى زاڭ ارقىلى ماسس-مەديا قىزمەتىنىڭ ماقساتتارى, قاعيداتتارى مەن مىندەتتەرى بەكىتىلدى.
«وقيعالاردى وبەكتيۆتى تۇردە جاريالاۋ جانە تاراتىلاتىن اقپاراتتىڭ انىقتىعى – زاڭدا كورسەتىلگەن نەگىزگى قاعيداتتاردىڭ ءبىرى. جاڭا نورمالار ارقىلى باق قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ شارتتارى, جۋرناليستەردىڭ كەپىلدىكتەرى, ولاردىڭ ازاماتتارمەن جانە ۇيىمدارمەن ءوزارا قارىم-قاتىناسىنىڭ نەگىزدەرى دە رەتتەلدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن نىعايتۋ ماقساتىمەن وتاندىق كونتەنتتى دامىتۋعا ارنالعان ەرەجەلەر دە قاراستىرىلعان. بالالار مەن مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ قۇقىقتارىن قوسىمشا قورعاۋعا ارنالعان نورمالار دا بار. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, مەملەكەت, مەديا جانە قوعام اراسىنداعى كەلىسىم ادىلەتتى قازاقستاننىڭ بەرىك ىرگەتاسىنا اينالۋعا ءتيىس. وسى رەتتە ماقۇلدانعان زاڭدار بارلىق مۇددەلى تاراپتىڭ پىكىرىن ەسكەرەتىن ساپالى جاڭا قۇقىقتىق مودەل قالىپتاستىرادى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
ۇسىنىلعان جاڭا نورمالاردىڭ قاتارىندا قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىنە, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ماتەريالدارىنا قويىلاتىن ەسكىرۋ مەرزىمدەرىن بەلگىلەۋگە, باق سۇراۋلارىن قاراۋ مەرزىمدەرىن قىسقارتۋعا جانە تاعى باسقا ماسەلەلەرگە قاتىستى نوۆەللالار بار.
پالاتا سپيكەرى كەشە قازاق تىلىندە كونتەنت جاساپ جۇرگەن كرەاتيۆتى يندۋستريا وكىلدەرىنىڭ فورۋمىندا وسى ماسەلە كەڭىنەن تالقىلانعانىن ايتىپ, ولاردى قولداۋ ماڭىزدى مىندەت ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«كەشە كرەاتيۆتى يندۋستريا وكىلدەرىنىڭ فورۋمىنا قاتىستىق. سول جەردە قازاق تىلىندە بالالارعا ارنالعان كونتەنت جاساپ جۇرگەن ماماندار ءبىراز پروبلەمانى كوتەردى. ونىڭ ىشىندە قارجىلاندىرۋ, ماركەتينگ, اقپاراتتارعا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ سياقتى وزەكتى ماسەلەلەر بار. وسىعان بايلانىستى بۇگىن قارالىپ جاتقان زاڭ اياسىندا بالالارعا ارناپ قازاقشا كونتەنتتەر جاسايتىن جاستاردى, ۇجىمداردى قولداۋ تەتىكتەرىن دە نازارعا الۋىمىز كەرەك. مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن مۇنداي قولداۋ ءبىر رەتتىك ەمەس, جۇيەلى تۇردە بولۋعا ءتيىس. سەنات الداعى ۋاقىتتا وسى باعىتتا مۇددەلى تاراپتارمەن ءتيىستى جۇمىستى جالعاستىرادى», دەدى ول.
جاڭارتىلاتىن ەنەرگيانى پايدالانۋ ۇلعايادى
سونىمەن قاتار سەنات وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى قولداۋ جانە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قارالىپ, ماقۇلداندى. بۇل زاڭ وسى باعىتتاعى قولدانىستاعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ كولەمىن ودان ءارى ۇلعايتۋعا, سونداي-اق ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىن قوسىمشا قولداۋعا باعىتتالعان. وسىعان بايلانىستى زاڭدا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا تەحنولوگيالارىن پايدالانۋدى ىنتالاندىرۋ جانە وڭىرلىك ەلەكتر جەلىلەرىن دامىتۋ ءۇشىن بىرقاتار قۇقىقتىق تەتىكتەرى قاراستىرىلعان.
سونداي-اق دەپۋتاتتار «دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىن قۇرۋ تۋرالى مارراكەش كەلىسىمىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى (بالىق اۋلاۋ سۋبسيديالارى جونىندەگى كەلىسىم) راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى دا قاراپ, ماقۇلدادى. قۇجات زاڭسىز, حابارلانبايتىن جانە رەتتەلمەيتىن بالىق اۋلاۋعا ىقپال ەتەتىن سۋبسيديا بەرۋدى شەكتەۋ ارقىلى بالىق رەسۋرستارىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان. وتىرىستا اتاپ وتىلگەندەي, دسۇ-نىڭ بارلىق مۇشەسى ءۇشىن مىندەتتى حاتتامانىڭ قابىلدانۋى كوپجاقتى ساۋدا بايلانىسى بار ەل رەتىندە ەلىمىزدىڭ يميدجىنە وڭ اسەرىن تيگىزەدى.
ساقتاندىرۋ سالاسىنداعى زارۋلىكتەر
پالاتا وتىرىسىندا بىرقاتار سەناتور دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. اندرەي لۋكين ۇكىمەتتى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ قىزمەتىنە باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە شاقىردى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ەڭ تومەنگى ساقتاندىرۋ مولشەرلەمەسى جۇمىس بەرۋشىلەر ءۇشىن, اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە قارجىلىق اۋىرتپالىق تۋدىرىپ وتىر.
ەلىمىزدە 2005 جىلدان باستاپ قىزمەتكەرلەردى مىندەتتى ساقتاندىرۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ول ەڭبەك مىندەتتەرىن ورىنداۋ كەزىندە ولاردى جازاتايىم وقيعادان ساقتاندىرۋدى تىركەۋ ماقساتىندا تالاپ ەتىلەدى. الايدا بۇل سالادا بىرقاتار پروبلەما دا بار.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا ەڭ تومەنگى ساقتاندىرۋ مولشەرى ءتيىستى جىلعا بەلگىلەنگەن ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىن قۇرايدى. «قولدانىستاعى ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەڭبەككە قابىلەتىنەن 30-دان 100%-عا دەيىن ايىرىلعان جاعدايدا عانا تولەم بەرۋدى كوزدەيدى. قالعان جاعدايدا مىندەتتى ساقتاندىرۋ شارتى جاسالعان جانە تيىسىنشە ورىندالعان جاعدايدا دا قىزمەتكەردىڭ جوعالتقان جالاقىسى مەن دەنساۋلىعىنىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى شىعىنداردى وتەۋ تىكەلەي جۇمىس بەرۋشىگە جۇكتەلەدى. ەگەر قىزمەتكەردىڭ قايتىس بولۋى نەمەسە كاسىپتىك ەڭبەككە قابىلەتتىگىنەن ايىرىلۋ دارەجەسى 30% جانە ودان جوعارى بولۋىنا بايلانىستى ساقتاندىرۋ تولەمى زالالدى تولىق وتەۋگە جەتكىلىكسىز بولسا, ال جوعالتقان تابىس مولشەرى 10 ايلىق جالاقىدان اساتىن بولسا, ايىرماشىلىقتى جۇمىس بەرۋشى وتەۋگە مىندەتتى», دەدى سەناتور.
دەپۋتات سونداي-اق اۋىلدىق جەردەگى جۇمىس بەرۋشىنىڭ قارجى جۇكتەمەسىنە ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مەن جۇمىس جاعدايىن جاقسارتۋ قامتىلعانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ساقتاندىرۋ كومپانيالارى جازاتايىم وقيعا كەزىندە شىعىنداردىڭ از عانا بولىگىن وتەيدى. اندرەي لۋكين وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتكە ساقتاندىرۋ سالاسىنداعى جاعدايدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىرقاتار شارانى قاراستىرۋدى ۇسىندى.
«اۋىلدىق جەرلەردەگى جۇمىس بەرۋشىلەرگە ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىسىنىڭ سوماسىن مولشەرلەس قايتا قاراۋمەن 6 ايعا ساقتاندىرۋ شارتىن جاساسۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ كەرەك. اۋىلدىق جەردەگى جۇمىس بەرۋشى تولەيتىن ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىسىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرىن ەڭ از جالاقى كورسەتكىشى بويىنشا 1-دەن 0,5-كە دەيىن تومەندەتۋ كەرەك. ساقتاندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ شارالارىن ازىرلەۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراستىرۋ كەرەك. اتاپ ايتقاندا, ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ قىزمەتىنە باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جانە ولاردىڭ وپەراتسيالارىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك», دەدى اندرەي لۋكين.
ءبىلىم بەرۋدە ساننان ساپاعا كوشكەن ءجون
سەناتور التىنبەك نۇح ۇلى مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ جۇكتەمەسى شامادان تىس ەكەنىن ايتىپ, الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە, ورتا ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ تۇجىرىمداماسىنا وسى باعىتتاعى حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك.
مەكتەپتەردە تىم كوپ ءپان وقىتىلادى, ال وقۋلىقتار وقۋشىعا تۇسىنۋگە قيىن عىلىمي تىلدە جازىلادى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, ءبىلىم ساپاسى جاعىنان العا كەتكەن جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, فينليانديا جانە كانادا سياقتى ەلدەردە 7-8-سىنىپتا ناقتى عىلىمعا قاتىستى 4-6 ءپان وقيدى, ال بىزدە 15 ءپان, ال 9-سىنىپتا ءتىپتى 16 ءپان وقىتىلادى. مىندەتتى وقۋ پاندەرىنىڭ سانى 2,5 ەسە كوپ. سونىمەن قاتار حيميا, بيولوگيا جانە گەوگرافيا سياقتى وقۋ پاندەرى شەتەلدىڭ مەكتەبىندە ءبىر «عىلىم» پانىنە بىرىكتىرىلىپ, وتە از ۋاقىت وقىتىلادى. وسىعان قاراماستان, كەيىنگى 15 جىلداعى حالىقارالىق PISA زەرتتەۋىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وسى ەلدەردەگى وقۋشىلاردىڭ جاراتىلىستانۋ عىلىمى بويىنشا ساۋاتتىلىعى جوعارى بولىپ وتىر. بۇل پاندەر سانىنان وقىتۋ ساپاسى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى.
«قازاقستاندا مەكتەپ وقۋشىلارىنا تاقىرىپ بويىنشا شامادان تىس كولەمدى اقپارات بەرىلەدى جانە وقۋلىقتاردىڭ ءتىلى اۋىر ءارى عىلىمي سيپاتتا جازىلعان. ال وزىق ەلدىڭ تاعى ءبىرى ۇلىبريتانيادا – كەرىسىنشە, اقپارات كولەمدى ەمەس, تاقىرىپتار تاجىريبەگە باعىتتالىپ, كۇندەلىكتى ءومىردىڭ جاعداياتتارىمەن بايلانىستىرىلىپ وقىتىلادى. باسقاشا ايتقاندا, وقۋشىنىڭ الداعى ومىرىندە پراگماتيكالىق تۇرعىدان قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىندىرۋگە كوپ كوڭىل بولىنەدى, ياعني وقۋشىلاردىڭ قۇزىرەتتىلىگىن قالىپتاستىراتىن ناتيجەگە باعدارلانعان ءبىلىم بەرىلەدى. ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ساپالى ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن وقۋشىلارعا زامان تالابىنا ساي ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن جاساۋ كەرەك. ورتا ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن كوتەرۋدىڭ تۇجىرىمداماسىنا سايكەسىنشە وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز», دەدى التىنبەك نۇح ۇلى.
سەنات وتىرىسىندا سونىمەن قاتار دەپۋتات مۇرات قادىربەك كەنتاۋ قالاسىنىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارىنا توقتالدى. ول ەكولوگيالىق قاۋىپتى ايماقتاردا تۇراتىن ازاماتتارعا ۇستەماقى تولەۋ ماسەلەسىن كوتەردى.
سەناتور نۋريا نيازوۆا الماتى وبلىسى ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنداعى كوپسالالى اۋرۋحانانىڭ وزەكتى پروبلەمالارىنا ۇكىمەتتىڭ نازارىن اۋداردى. اتالعان نىسان انگيوگرافيالىق جۇيە ورناتۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل جابدىق قان اينالىمى جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارىن ساپالى ەمدەۋ جانە ينسۋلت سالدارىنان بولاتىن ءولىمدى ازايتۋ ءۇشىن كەرەك.
ارمان وتەعۇلوۆ ءوز ساۋالىندا وتاندىق تەمىرجول سالاسىنداعى نەگىزگى پروبلەمالارعا, ونىڭ ىشىندە ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋى, ۆاگونداردىڭ تاپشىلىعى, ۇدەرىستەردى اۆتوماتتاندىرۋدىڭ تومەن دەڭگەيى, بيلەتتەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جانە ولاردىڭ جوعارى قۇنى سياقتى تۇيتكىلدەرگە توقتالدى.
ال اينۇر ارعىنبەكوۆا راديوفارماتسەۆتيكالىق دارىلىك پرەپاراتتاردى تىركەۋ جانە ليتسەنزيالاۋ ۇدەرىسىندەگى شەكتەۋلەر ەلىمىزدە يادرولىق مەديتسينانىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. وسىعان بايلانىستى سەناتور پروتسەدۋرانى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق نورماتيۆتەردى ەۋروپالىق ستاندارتتارعا بەيىمدەۋدى ۇسىندى.
