ارداگەر, زاڭگەر ايتجان اعا

ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىس – ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ, باتىلدىق پەن قاھارماندىقتىڭ جانە حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن قايسار رۋحىنىڭ مەرەكەسى. بۇل مەرەكە – وتانىن قاسىق قانى قالعانشا قورعاعان, تەڭدەسسىز ەرلىكتەر جاساعان جاۋىنگەرلەر مەن وفيتسەرلەردىڭ ايبىنى مەن تىلداعى جەڭىستى جاقىنداتقان ەرەن ەڭبەكتىڭ ماڭگى وشپەيتىن بەلگىسى بولىپ قالا بەرمەك! ءبىزدىڭ اتالارىمىز بەن اپا­لا­رىمىزدىڭ جانە اعا بۋىن­نىڭ باتىرلىقتارى مەن جانقيار­لىقتارى, ولاردىڭ ءوز وتانىنا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىكتەرى قازاقستاننىڭ بۇگىنگى جاۋىن­گەرلەرى ءۇشىن ماقتان تۇتارلىق ۇلگى جانە بىرنەشە ۇرپاقتى بايلانىستىراتىن قوعامنىڭ رۋحاني دامۋى مەن قايتا ورلەۋىنىڭ جوعارى ادامگەرشىلىك نەگىزى. سوندىقتان دا, ۇلى جەڭىس مەرەكەسى – سان مىڭ­داعان ۇرپاق ءۇشىن ورتاق مەرەكە جانە جاس ۇرپاق ءۇشىن وشپەس ونەگە! بۇل جەڭىستى ءبىرىنشى بولىپ سوعىستىڭ العى شەپتەرىندە قاي­سارلىقپەن شايقاس جۇرگىزىپ, ەرلىكتىڭ سان ۇلگىسىن كورسەتكەن ارداگەرلەر تويلايدى. سولاردىڭ قاتارىندا, وسى ماقالاعا ارقاۋ بولىپ وتىرعان – قازىر جاسى توقسان­نان اسقان, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى, زاڭ سالاسىندا 37 جىل, سونىڭ ىشىندە سوت جۇيەسىندە 32 جىل مۇلتىكسىز قىزمەت اتقارعان, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى سۋدياسى ايتجان بەكنازاروۆ تا بار. ارداگەر اعامىز ايتجان تاس­سەيىت ۇلى 1922 جىلى 28 ناۋرىزدا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تولە بي (بۇرىنعى لەڭگەر) اۋدانى شۋتوبە اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1934-1937 جىلدارى الماتى قالاسىندا قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىز­مەتىن اتقارعان اتاسى ەلتاي ەرنازاروۆتىڭ تاربيەسىندە بولعان. 1940 جىلى تولە بي اۋدانىنداعى كوكسايەك ورتا مەكتەبىنىڭ 9 سىنىبىن بىتىرگەننەن كەيىن, سول جىلى شىمكەنتتە اشىلعان ءبىر جىلدىق مۇعالىمدەر كۋرسىن ءتامامداپ, تولە بي اۋدانى 1-ماي اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتە تاريح-گەوگرافيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولعان. 1941 جىلى وتان سوعىسى باس­تالعان سوڭ جەلتوقسان ايىندا اسكەرگە شاقىرىلىپ, تاراز قالا­سىندا جاساقتالعان 105-قازاق ۇلت­تىق اتتى اسكەر ديۆيزياسىندا شتاب بايلانىسشىسى بولعان. 1942 جىلى تامىز ايىندا اتتى اسكەر تاراتىلىپ ارتيللەريا پولك­تەرى جاساقتالۋىنا بايلانىس­تى, 152-گاۋ­بيتسا ارتيللەريالىق پولكىنىڭ بەسىنشى باتارەياسىنىڭ اعا بارلاۋشىسى بولىپ تاعايىندالعان. يۆانوۆو وبلىسىنداعى, گوروحو­ۆەتسكي لاگەرىندە ەكى اي جەدەل جاتتىعۋدان كەيىن, 1942 جىلى قازان ايىندا ستالينگراد مايدانىنا جونەلتىلگەن. ارداگەر اعا قۇرامىندا بولعان پولك 1942 جىلى 19 قاراشادا ستالينگرادتاعى فاشيستىك گەرما­نيا اسكەرىن قورشاۋعا الۋ ماقسا­تىنداعى سوعىس قيمىلدارىنا قاتىسقان. وسىدان سوڭ بۇل پولك ءۇشىنشى ۋكراينا مايدانىندا جاۋ­دان ەلدى ازات ەتۋگە قاتىسقان. 1943 جىلى سوعىستىڭ قىزعان تۇسىندا, ءبىر سۇيەم جەر ءۇشىن جان الىپ, جان بەرىسىپ جاتقان كەزدە, دنەپر وزەنىنەن ءوتىپ, ونىڭ ارعى جاعىنداعى «پلاتسدارم» الۋ شايقاسىندا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن, ول «زا وتۆاگۋ» مەدالىمەن ماراپاتتالعان. 1945 جىلى ناۋ­رىز ايىندا «زا بوەۆىە زاسلۋگي» مەدالىمەن, كەيىنىرەك II دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ماراپاتتالعان. ايتەكەڭ 1945 جىلى 8 مامىردا اۆستريانىڭ گراتس قالاسىندا سوعىستى جەڭىسپەن اياقتاپ, 1945 جىلى جەلتوقساندا ەلگە ورالادى. تۋعان جەرى تولە بي اۋدانىنا كەلگەن سوڭ كولحوزشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ا.بەكنازاروۆ 1947 جىلى قىر­كۇيەكتە الماتىداعى 2 جىل­دىق زاڭ مەكتەبىنە ءتۇسىپ, ونى 1948 جىلى جەلتوقسان ايىندا مەر­زىمىنەن بۇرىن بىتىرەدى. قار­تايعان اكە-شەشەسىنىڭ جالعىز بالاسى بولعاندىقتان, كوكشەتاۋ وبلىستىق سوتىنا مۇشەلىككە بارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, شىم­كەنتتە ادۆوكات قىزمەتىن اتقارادى. سودان كەيىن 1951 جىلى 14 قاڭتاردا بۇرىنعى يليچ قازىرگى ماقتاارال اۋداندىق سوتىنا سۋديا بولىپ سايلانادى. ايتەكەڭ ءوزىنىڭ اقىل-پاراساتىنىڭ, بىلىكتىلىگى مەن العىرلىعىنىڭ ارقاسىندا جاي سۋديادان اۋداندىق سوتتىڭ توراعاسىنا دەيىن وسكەن جانە وسى اۋداندا توراعالىق قىزمەتتى 1964 جىلدان 1982 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنا دەيىن ابىرويمەن اتقارىپ, قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان. ايت­جان تاسسەيىت ۇلى اۋدان­دا ءادىل سۋديا بولىپ, ابىرويمەن ەلگە قىز­مەت ەتىپ, كەرى كەت­كەن­دى بەرى تارتىپ, قوعامدىق جۇ­مىس­تارعا دا ارالاسىپ, ەلدىڭ ءبىر­لىگى مەن ىنتىماعىن ساقتاۋعا كوپ ۇلەسىن قوسقانىن ءمىرزاشول حال­قى جاقسى بىلەدى جانە ماقتان تۇتادى. وسى ەرەن ەڭبەگىن ەسكەرىپ, ايتجان بەكنازاروۆقا ماقتاارال اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعى بەرىلگەن. بۇل دەگەنىڭىز, 300 مىڭنان استام حالقى بار ۇلكەن ءبىر اۋداننىڭ ايتجان تاسسەيىت ۇلىنا جانە سوتقا دەگەن قۇرمەتى دەۋگە بولادى. قورىتا ايتسام, ايتەكەڭ 37 جىل زاڭ سالاسىندا قىزمەت ىستەپ, سو­نىڭ 32 جىلىن ماقتاارال اۋدان­­دىق سوتىندا وتكەرگەن. ايتجان اعامىز زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن شىعارماشىلىق جۇمىستارمەن اينالىسىپ, «سۇرا­پىل جىلدار», «اقيقات جانە ادەپ», «ەلتاي ەلىنىڭ ءبىر ۇلى ەدى» ءجا­نە «تاريحتاعى ۇلى تۇلعالار» اتتى كىتاپتارىن جازىپ شىعاردى. ا.بەكنازاروۆتىڭ «سۇراپىل جىلدار» كىتابىندا كەلتىرىلگەن دەرەكتەردەن قازاق حالقىنىڭ سول جويقىن سوعىس جىلدارى ءبىر-بىرىنە قايىرىمدى, تىلەۋلەس بولعاندىعىن وقىعاندا جۇرەگىڭ ەلجىرەيدى. ايتجان تاسسەيىت ۇلىنىڭ سوت سالاسىنا سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەكتەرى ەسكەرىلىپ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 65 جىلدىق مەرەكەسىنە وراي «ءۇش بي» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالعان بولاتىن. ايتەكەڭ زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن دە سوت جۇيەسىنەن قول ۇزبەي, سۋديالارمەن قارىم-قاتىناستا بولىپ, قوعامدىق ۇيىم­داردىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ, وبلىستاعى ءتۇرلى جيىندار مەن ءىس-شارالارعا قاتىسىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قازاق ءومى­رىنىڭ تاريحى مەن حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار تۇلعالارى جونىندە جانە ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى ەلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى ءوزى­نىڭ وي-پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ جۇرەدى. قازىرگى كەزدە زەينەتكەرلىك دەمالىستا جۇرگەنىنە قاراماستان, سوت سالاسىمەن تىعىز جۇمىس جاساپ, جاس سۋديالارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ولارعا اقىل-كەڭەسىن ايتىپ وتىرادى. سونىمەن بىرگە, سوت سالاسىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە اتسالىسىپ, باسىلىم بەتتەرىندە ماقالالار جاريالاپ تۇرادى. بۇگىندە ءبىزدىڭ ازاماتتىق ءمىن­دەتىمىز – بولاشاق ۇرپاقتى وتا­نىن سۇيۋگە, ەلىنىڭ, جەرىنىڭ ادال پاتريوتتارى, دوستىق پەن بىرلىك تۋرالى تۇسىنىك بەرۋ ارقىلى وتان­سۇيگىشتىككە تاربيەلەۋ. وسى ورايدا, ءبىز, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ اردا­گەرى ايتجان تاسسەيىت ۇلىن جانە تىل ارداگەرلەرى اۆگۋستا ەۆستافەۆا, جامال شويبەكوۆا, نينا كيريچەنكو, جيدەگۇل نيا­ز­اليەۆا تاعى باسقالاردى وب­لىس­تىق جانە اۋداندىق سوت­تار­دىڭ تاراپىنان وتكىزىلەتىن ءتۇرلى مەرەكەلىك ءىس-شارالار مەن كەزدەسۋلەرگە, وزگە دە جيىندارعا شاقىرىپ, سىي-قۇرمەت كورسەتىپ تۇرامىز. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى سۋدياسى ا.بەكنازاروۆتىڭ وسكەلەڭ ۇر­پاق­تارمەن كەزدەسۋلەرى الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرمەك. وب­لىس­تىق سوتتىڭ مۇراجايىندا ارداگەرگە ارنالعان ستەند بار. ول جەرگە اۆتوردىڭ 4 كىتابى مەن تاعى باسقا دا قۇجاتتارى قويىل­عان. نۇرسەرىك ءشارىپوۆ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى.