حالىق اراسىندا «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» اتانعان مۋزەي-كەشەن 2008 جىلى اشىلعان. حاننىڭ وتىنىشىمەن رەسەي پاتشايىمى 1762 جىلى ابىلايعا ارناپ اعاشتان ءۇي سالدىرعانى تاريحتان بەلگىلى. سول ءۇيدىڭ ماسكەۋدەن الىنعان جوباسىمەن حاننىڭ ءۇيى قالپىنا كەلتىرىلگەن. قازىر بۇل ءۇي تۋرالى جەرگىلىكتى اقىندار «ابىلايدىڭ اق ءۇيى – حالقىمىزدىڭ باق ءۇيى» دەپ جىرلايدى. حان ءۇيى حVIII عاسىردا دوڭگە سالىنعان ءبىرىنشى ءۇي ەكەنى انىقتالعاننان كەيىن پەتروپاۆلدىڭ قازاق قالاسى ەكەنىنە داۋ ايتۋشىلار دا ازايدى. ال قالا حالقى ءۇشىن حان ءۇيى – كوڭىل قويىپ, كوز تارتار ۇلكەن تاريحي يگىلىك, ارحيتەكتۋرالىق مۇرا. الىس-جاقىننان كەلگەن قوناعىنا كورسەتەتىن ماقتانىشى.
حان ءۇيىنىڭ تابيعي قاسيەتى دە بار. كوكتەمگى سۋ تاسقىنىندا وي قالادان قالانىڭ ورتالىعىنا شىعاتىن پوتانين كوشەسىمەن جىلدام كوتەرىلگەن تاسقىن سۋ حان ءۇيىنىڭ ەتەگىنە كەلىپ ىركىلدى. ءتىپتى قالانى ءارى قاراي سۋ باسۋىنان ابىلايدىڭ اق ءۇيى ۇستاپ قالدى دەپ ايتساق تا ارتىق ەمەس.
تاريحي ۇيدە ۇلى حانىمىزعا قاتىستى ءبىراز دۇنيە, سونىڭ ىشىندە ابىلاي زامانىنىڭ قالپىنا كەلتىرىلگەن زاتتارى, ءۇي ءىشىنىڭ دۇنيە-م ۇلىكتەرى, قارۋ-جاراقتار جينالعان. ال حالىق قاسيەتكە بالاپ «ابىلايدىڭ اق تۋى» دەپ اتاعان تۋدىڭ تولىق سيپاتى تابىلماعاندىقتان قالپىنا كەلتىرىلمەگەن ەدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرماق بولىپ, مۋزەي كەشەنىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كوپتەن بەرى ىزدەنىستەر مەن زەرتتەۋلەر جاسادى. «ابىلايدىڭ تۋى جايىندا دەرەكتەر كوپ جىل بويى تالقىلاندى. بيىل تابىلعان تاريحي دەرەكتەرگە, ناقتى ايتساق, شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ, بەلگىلى تاريحشى قۇرمانعالي ءحاليديدىڭ «بەس تاريح», تاريحشىلار ت.سۇلتانوۆ, م.تۇياقباەۆتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ جانە تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە تالقىلاۋ ناتيجەسىندە ابىلاي حان تۋىنىڭ جيناقى بەينەسى بەكىتىلدى. تۋدىڭ العاشقى نۇسقاسى قازىر قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە تاۋكە, ەسىم حانداردىڭ تۋىمەن قاتار تۇر. مۋزەي-كەشەننىڭ تاريح ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى باۋىرجان ءجۇنىسوۆ: «مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنى ابىلايدىڭ سول تۋىن مۋزەي-كەشەنىمىزدە كوتەرگەلى وتىرمىز. جوشى ۇرپاعىنان تاراعان قازاق حاندارى نەگىزىنەن قىزىل تۋ ۇستاعان, كەيىن شىعاي حاننىڭ ۇلكەن ۇلى وندان دەربەس ءبولىنىپ, اق تۋ ۇستاعان. ونىڭ ۇرپاقتارى دا اق ءتۇستى تۋدى كوتەرگەن. بولات حان كەزىندە ۇلى ابىلمامبەتكە قىزىل تۋدى بەرىپ, ابىلايعا كوك تۋدى ۇستاتقان. كەيىن ابىلاي حان سايلانعاندا ابىلمامبەتتەن قىزىل تۋ, شىعاي ۇرپاعى ونداننان اق تۋ, بولات حاننىڭ وزىنە ۇسىنعان كوك تۋىن بىرىكتىرىپ, ءۇش ءتۇستى تۋ كوتەرگەن», دەيدى. ابىلاي 1771 جىلى ءۇش ءجۇزدىڭ حانى بولىپ سايلانعاندا ءۇش ءتۇستى تۋدى قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىن ايعاقتايدى دەپ جاريالاعان دەگەن ءسوز دە بار.
وسىلايشا, مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنى ابىلاي ورداسىندا حاننىڭ اق تۋى كوتەرىلگەن ماڭىزى زور وقيعا بولدى. سالتاناتتى ءىس-شاراعا قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى جانگەلدى ءتاجين, ۇلتتىق ۇلان اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى جانباتىر سارتاەۆ, مادەنيەت باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى دينارا بۇركىتالىموۆا, اقساقالدار, ۇلتتىق ۇلان اكادەمياسىنىڭ كۋرسانتتارى, جۋرناليستەر قاتىستى. مادەني ءىس-شارانى اشقان مۋزەي-كەشەن ديرەكتورى ايان ساداەۆ رامىزدەر كۇنىنە وراي مۋزەيدە تاريحي وقيعا بولىپ وتىرعانىن ايتىپ: «اشىلعانىنا 16 جىل بولسا دا, مۋزەيگە حاننىڭ باسقا شتاندارتتارىن قويساق تا, تۋىنىڭ ءتۇسىن ناقتى تابا الماعان ەدىك. قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ ىزدەنۋىنىڭ ارقاسىندا وعان دا قول جەتكىزدىك. مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنى مەن ابىلايدىڭ ءرامىزى – اق تۋىن ورناتۋ بارشامىزعا قۇتتى بولسىن», دەدى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
